સ્કન્દપુરાણ: રેવાખણ્ડ (સંશોધિત પાઠ) · અધ્યાય 34

ઇતિ શ્રીસ્કન્દપુરાણે રેવાખણ્ડે પાતાલેશ્વરમાહાત્મ્યં નામ ત્રયસ્ત્રિંશો ઽધ્યાયઃ ॥
ર્ક્સ્ અધ્યાય 34
માર્કણ્ડેય ઉવાચ:
કથયામિ તવાખ્યાનમ્ ઇન્દ્રદ્યુમ્નસ્ય ભારત ।
અયોધ્યાધિપતિઃ શ્રીમાન્ સૂર્યવંશે મહીપતિઃ

બુભુજે સ મહીં સર્વાં સશૈલવનકાનનામ્ ।
ચક્રવર્તી નૃપશ્રેષ્ઠઃ સત્યસંધો દૃઢવ્રતઃ

સ શશાસ મહીં સર્વાં યથા શક્રો ઽમરાવતીમ્ ।
યજ્ઞહોમસહસ્રૈસ્ તુ દદાહ વસુધામ્ ઇમામ્

યજ્ઞોત્સવવિવાહૈસ્ તુ વેદમઙ્ગલમઙ્ગલૈઃ ।
ચાતુર્વર્ણ્યં સ્વધર્મસ્થં પ્રાકૃતા ઇતરે જનાઃ

કામં કામદુઘા ધેનુર્ ધરણી સસ્યશાલિની ।
પપ્રચ્છ સ તુ રાજર્ષિર્ વશિષ્ઠં બ્રહ્મવિત્તમમ્

શક્રશ્ ચાઙ્ગિરસં યદ્વદ્ અયોધ્યાધિપતિસ્ તથા ।
સોમસૂર્યાન્વયસ્યૈકં તારણં ચ પુરોધસમ્

હયમેધં મહાયજ્ઞં કસ્મિંસ્ તીર્થે યજામ્ય્ અહમ્ ।
કથય ત્વં પ્રસાદેન યથા દૃષ્ટં યથા શ્રુતમ્

વશિષ્ઠ ઉવાચ:
બ્રહ્મર્ષયો વેદવિદો યથા તે ચાબ્રુવન્ નૃપ ।
યજ્ઞો નિવર્તિતવ્યસ્ તુ ઋત્વિગ્ભિર્ બ્રાહ્મણૈસ્ તવ

મરીચિઃ કશ્યપશ્ ચાપિ અઙ્ગિરા ગૌતમસ્ તથા ।
દુર્વાસાશ્ ચ્યવનો ધૂમ્રઃ કણ્વશ્ ચૈવ મહામુનિઃ

એતે ચાન્યે ચ નૃપતે મુનીન્દ્રાઃ શંસિતવ્રતાઃ ।
પપ્રચ્છ તાન્ મહારાજ ઇન્દ્રદ્યુમ્નો મહીપતિઃ

કસ્મિંસ્ તીર્થે કૃતો યજ્ઞઃ કામભોગફલપ્રદઃ ।
એતત્ સર્વં યથાર્થં મે વદન્તુ મુનિપુંગવાઃ

ઋષય ઊચુઃ:
કેચિદ્ વારાણસીં ભૂપ પ્રયાગં ચ તથા પરે

અન્યે વૈ નૈમિષં તીર્થં પુષ્કરં ચ તથાપરે ।
કુબ્જામ્રકં તથા ચાન્યે ગઙ્ગાદ્વારમથાપરે

માયાપુરીં તથા ચાન્યે સર્વદેવનમસ્કૃતામ્ ।
વદન્ત્ય્ અન્યે હિમસ્થાનં બિલ્વકં નીલપર્વતમ્

કુશાવર્તં તથૈવા ઽન્યે તથા રુદ્રમહાલયમ્ ।
ઈશાનં ચૈવ કેદારં સર્વતીર્થમ્ અયં શુભમ્

ઔર્વતીર્થં વદન્ત્ય્ અન્યે તથા બદરિકાશ્રમમ્ ।
કાલઞ્જરં નીલકણ્ઠં દેવદારુવનં તથા

હેમકૂટં વિરૂપાક્ષમ્ અન્યે ચણ્ડીશ્વરં તથા ।
ભૂતેશ્વરં ભસ્મગાત્રં પ્રભાસં શશિભૂષણમ્

તીર્થાન્ય્ એતાનિ ચાન્યાનિ કથિતાનિ તવાનઘ ।
મતાન્તરં મુનીનાં ચ વિવિધં પરિકીર્તિતમ્

દુર્વાસાશ્ ચાબ્રવીદ્ વાક્યં પ્રહસન્ન્ ઇવ તં નૃપમ્ ।
વિપ્રાણાં જ્ઞાનતો જ્યૈષ્ઠ્યં ક્ષત્રિયાણાં તુ વીર્યતઃ

વૈશ્યાનાં ધાન્યધનતઃ શૂદ્રાણાં ચૈવ જન્મતઃ ।
માર્કણ્ડેયે વિદ્યમાને સપ્તકલ્પાનુવર્તિનિ

ભવિષ્યભૂતતત્ત્વજ્ઞે ત્રિકાલજ્ઞે ત્રયીવિદિ ।
બ્રહ્મવિષ્ણુમહેશાનપ્રમાણજ્ઞે તપોધને

કસ્યાસ્તિ ધર્મકથને સામર્થ્યં ધર્મનિશ્ચયે ।
ધર્મારણ્યે મહારાજ ગમ્યતાં કલ્પગાતટે

માર્કણ્ડેયો વક્ષ્યતે યત્ તત્ર યજ્ઞઃ પ્રવર્ત્યતામ્ ।
ઇન્દ્રદ્યુમ્ન ઉવાચ:
યથા વદસિ દેવર્ષે તથા કાર્યં મયાનઘ

ઇત્યુક્ત્વા મુનિભિઃ સાર્દ્ધં ગન્તું માર્કણ્ડમાશ્રમમ્ ।
ઉવાચ વચનં રાજા પ્રતીહારં સુવર્ચસમ્

મન્ત્રિણં દેવગર્ભં ચ બૃહસ્પતિસમં નૃપ ।
યજ્ઞોપસ્કરસમ્ભારં સર્વમાદાય સત્વરમ્

આગચ્છન્તુ ભવન્તો ઽત્ર મમાદેશપરાયણાઃ ।
સાગ્નિભિર્ બ્રાહ્મણૈઃ સાર્દ્ધં યાસ્યામઃ કલ્પગાતટમ્

શીઘ્રં સમ્પાદ્યતાં સર્વં યથા યજ્ઞઃ પ્રવર્ત્યતામ્ ।
સર્વેષામ્ એવ વિપ્રાણાં યાનમ્ એષાં પૃથક્ પૃથક્

શતાનિ ચાષ્ટૌ રાજ્ઞીનાં યાનમાસાં પ્રકલ્પય ।
નવખણ્ડક્ષિતીશાનાં સમુદ્રદ્વીપવાસિનામ્

નાનાનૃપસહસ્રાણાં ઘોષણા ક્રિયતાં મુહુઃ ।
ચન્દ્રદ્વીપં ચ સેતું ચ તામ્રપાત્રં શિલાષ્ટકમ્

ભોગદ્વીપં ચ સૌમ્યં ચ ગાન્ધર્વવારુણં તથા ।
કુમારિકાખ્યં નવમં નવભેદં પ્રવર્તિતમ્

જમ્બૂશાકકુશક્રૌઞ્ચશાલ્મલિપ્લક્ષપુષ્કરાઃ ।
સપ્તદ્વીપાઃ સમાખ્યાતાઃ સમુદ્રાશ્ ચ નિબોધ મે

ક્ષારસર્પિર્ દધિક્ષીરમદિરેક્ષુજલાત્મકાઃ ।
સમુદ્રાઃ પરિખાકારાઃ પૃથિવીમાનકીર્તિતાઃ

એતેષાં ઘોષણાં કાર્યાં મમાદેશાનુવર્તિનામ્ ।
ગવાં ચ ત્રીણિ લક્ષાણિ સવત્સાનાં પયોમુચામ્

અશ્વાનાં શ્યામકર્ણાનાં સપાદં લક્ષમ્ એવ ચ ।
દન્તિનામયુતં ચૈવ ઘણ્ટાભરણભૂષિતમ્

સહસ્રાણિ ચ ચત્વારિ યાનાનાં કામચારિણામ્ ।
લક્ષં તુ કરભાણાં વૈ મણિમાણિક્યમ્ એવ ચ

અગ્નિશૌચાનિ વસ્ત્રાણિ બ્રાહ્મણાર્થે તથૈવ ચ ।
નાનાભક્ષાણિ ભોજ્યાનિ પાનાનિ વિવિધાનિ ચ

લક્ષં કર્મકરાણાં તુ તિલદર્ભાદિકં તથા ।
દેવગર્ભં સમાદિશ્ય મન્ત્રિણં વદતાં વરઃ

તત્રસ્થૈર્ બ્રાહ્મણૈઃ સાર્દ્ધં દિવ્યં યાનં સમાશ્રિતઃ ।
મુદા પરમયા યુક્તઃ સાન્તઃ પુરપરિચ્છદઃ

ધર્મારણ્યં તતઃ પ્રાપ્તો યત્રાસ્તે સપ્તકલ્પગઃ ।
ઓંકારં કલ્પગાં દૃષ્ટ્વા વૈદૂર્યં પર્વતં તથા

મુક્તો ઽસ્મિ કિલ્બિષાદદ્ય સપ્તજન્મકૃતાદ્ અપિ ।
એવમ્ ઉક્ત્વોપવિષ્ટો ઽસૌ સાષ્ટાઙ્ગં પ્રણિપત્ય ચ

યથાર્થં પૂજયામાસ તમ્ ઋષિં સ નૃપોત્તમઃ ।
દૃષ્ટ્વા તં નૃપતિં પ્રાહ માર્કણ્ડેયો મહામુનિઃ

કુશલં નૃપશાર્દૂલ ચિરં દૃષ્ટો ઽસિ સુવ્રત ।
કિમ્ આગમનકાર્યં તે બ્રાહ્મણૈર્ મુનિપુંગવૈઃ

ઇન્દ્રદ્યુમ્ન ઉવાચ:
યજ્ઞં કર્તું સમાયાતઃ કસ્મિંસ્ તીર્થે દ્વિજોત્તમ ।
શિવેન કથિતં યત્તે પુરાણં સ્કન્દકીર્તિતમ્

તદહં શ્રોતુમ્ ઇચ્છામિ યજ્ઞક્ષેત્રફલં મહત્

માર્કણ્ડેય ઉવાચ:
પૃથિવ્યાં યાનિ તીર્થાનિ આસમુદ્રાન્તગોચરે

સ્નાનં કર્તું સમાયાન્તિ નર્મદાયાં નરાધિપા ।
ઉત્તરે યાનિ લિઙ્ગાનિ યાનિ તીર્થાનિ દક્ષિણે

લીયન્તે કોટિતીર્થેષુ કોટિતીર્થં તતઃ સ્મૃતમ્ ।
શિવેન કથિતં પૂર્વં પાર્વત્યાઃ ષણ્મુખસ્ય ચ

બ્રહ્મવિષ્ણ્વાદિદેવાનાં શક્રસ્યાપિ પ્રકીર્તિતમ્ ।
તન્ મયા કથિતં રાજન્ યથોદ્દિષ્ટં તુ શમ્ભુના

ઓંકારસન્નિધૌ રેવાકોટિતીર્થં પ્રકીર્તિતમ્ ।
અત્ર દત્તં હુતં ચેષ્ટં તપસ્ તપ્તં સુદુષ્કરમ્

તસ્યાન્તો નૈવ વિદ્યતે મહેશ્વરવચો યથા ।
રાહુસોમસમાયોગે કુરુક્ષેત્રં પ્રશસ્યતે

સર્વદા સર્વકાર્યેષુ નર્મદા પુણ્યદાયિની ।
ત્રયોદશગુણં વિદ્ધિ તીર્થમ્ આહુર્ મનીષિણઃ

શતકોટિગુણં તત્ તુ કોટિતીર્થં પ્રચક્ષતે

ચન્દ્રસૂર્યોપરાગે તુ વિશેષેણ નરાધિપ ।
યજ ત્વં કોટિતીર્થેષુ યદિ સ્વર્ગમ્ અભીપ્સસિ

તસ્ય તદ્ વચનં શ્રુત્વા રાજા પરમધાર્મિકઃ ।
પાદૌ જગ્રાહ તત્રૈવ મુનેર્ અમિતતેજસઃ

અનુગ્રહમ્ ઇમં મન્યે યત્ ત્વયા કથિતં મમ ।
એતસ્મિન્ન્ અન્તરે પ્રાપ્તે યજ્ઞયૂપાન્ ઉપસ્કરાન્

નાનાદેશાન્ ક્ષત્રિયાંશ્ ચ ગાશ્ ચાશ્વાંશ્ ચ ગજાંસ્ તથા ।
તત્ક્ષણાદ્ દેવગર્ભશ્ ચ પ્રતીહારઃ સમાર્પયત્

ત્રિંશદ્યોજનપર્યન્તં યજ્ઞયૂપાંશ્ ચ મણ્ડપમ્ ।
ચકાર સ્વપ્રમાણાનિ કુણ્ડાનિ વિવિધાનિ ચ

વેદધ્વનિતનિર્ઘોષા દિવં ભૂમિં સમસ્પૃશન્ ।
નિર્ધૂમશ્ ચાભવદ્ વહ્ણિઃ સૂર્યકોટિસમપ્રભઃ

બ્રહ્માણં ચ તથા વિષ્ણું રુદ્રં ચૈવ સમાહ્વયત્ ।
રુદ્રા એકાદશ તત્ર તથાદિત્યાશ્ ચ દ્વાદશ

વિશ્વેદેવાસ્ તથાસાધ્યા મરુતશ્ ચ તથા વસુઃ ।
લોકપાલાસ્ તથા ચાષ્ટૌ સમુદ્રાઃ સરિતસ્ તથા

વનસ્પતયસ્ તથા શૈલાસ્ તીર્થાનિ વિવિધાનિ ચ ।
દિક્પાલા ભૂતપાલાશ્ ચ સિદ્ધગન્ધર્વકિન્નરાઃ

પિતરઃ સોમપાઃ સર્વે ભુક્તિમુક્તિફલપ્રદાઃ ।
રાક્ષસા ગુહ્યકા ભૂતા ઉરગાશ્ ચ યથા તથા

સદ્મવાતાસ્ તથાકાશવાસિનશ્ ચ તથોત્સવે ।
ઘૃતક્ષીરવહા નદ્યો દધિપાયસકર્દમાઃ

બભૂવ નૃપતેસ્ તસ્ય તસ્મિન્ યજ્ઞે મહોત્સવે ।
ભક્ષભોજ્યૈશ્ ચ વિવિધૈઃ કામ્યયાનદિભિસ્ તથા

તૃપ્તા દેવાશ્ ચ મુનયો ભૂતગ્રામં ચતુર્વિધમ્ ।
એવં નિવર્તિતો યજ્ઞો બ્રાહ્મણૈર્ ભૂરિદક્ષિણૈઃ

સુરાસુરૈસ્ તથા દિવ્યૈર્ ઇન્દ્રદ્યુમ્નઃ સ્તુતસ્ તદા ।
યજ્ઞભાગાંશ્ ચ દેવાનાં પૃથક્ પૃથગ્ અકલ્પયત્

તથા ભાગો હિ રુદ્રાણાં યથા સૃષ્ટસ્વયમ્ભુવા ।
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ:
રુદ્રાદિત્યવસૂતાં ચ વિશ્વેદેવહવિર્ભુજામ્

પ્રમાણં નામ ગોત્રાંશ્ ચ કથયસ્વ મહામુને ।
માર્કણ્ડેય ઉવાચ:
અત્રિશ્ચાઙ્ગિરસઃ સર્પિર્મરુતશ્ ચ બૃહસ્પતિઃ

ધ્રુવો ધૂમ્રશ્ ચ કેતુશ્ ચ ધરો ધાતા હરસ્ તથા ।
એકાદશ સ્મૃતા રુદ્રાઃ સર્વે કામફલપ્રદાઃ

અર્યમા વરુણશ્ ચેન્દ્ર પૂષા ચૈવ ગભસ્તિમાન્ ।
મિત્રશ્ ચૈવ સમાખ્યાતો જઘન્યો જલકૃત્ તથા

વિવસ્વાંશ્ ચૈવ પર્જન્યો ધાતા વૈ દ્વાદશ સ્મૃતાઃ ।
કશ્યપસ્યાશ્રમે જાતાસ્ તેજોનિધય ઉત્થિતા

માસાવરપ્રયોગેણ સંચરન્તિ પરેચ્છયા ।
અહોરાત્રમિમે સર્વે સ્વર્લોકં ચ સમન્તતઃ

વસૂનષ્ટૌ મહારાજ કથ્યમાનાં શૃણુષ્વ વૈ ।
ધ્રુવો ધરશ્ ચ સોમશ્ ચ સાવિત્રો હ્યનિલો ઽનલ

પ્રત્યૂષશ્ ચૈવ કલ્પશ્ ચ અષ્ટૌ તે વસવઃ સ્મૃતાઃ ।
વિશ્વાયાશ્ ચ તથા પુત્રા વિશ્વેદેવાઃ પ્રકીર્તિતાઃ

ક્રતુર્દક્ષસ્ તથા સત્યઃ કાલઃ કામો ઘ્નનિસ્ તથા ।
પુરૂરવોમાર્દ્રવસૌ રોચમાનશ્ ચ તે દશ

મુહૂર્તાયાસ્ તથા પુત્રાઃ સાધ્યા દેવાઃ પ્રકીર્તિતા ।
એકહીનાસ્ તુ પઞ્ચાશત્ મરુતશ્ ચૈવ કીર્તિતાઃ

એષાં નામાનિ સર્વેષાં ખ્યાતાન્ય્ એવ યુધિષ્ઠિર ।
એતત્તે કથિતં સર્વં યત્પૃષ્ટો ઽહં ત્વયા ઽનઘ

તતો ધ્રુવં વિસૃજ્યાથ મુનીંશ્ ચ બ્રહ્મનન્દનાન્ ।
ઓંકારં ચ તતો જ્ઞાત્વા રાજા પૂજાં ચકાર હ

મણિમાણિક્યરત્નૈશ્ ચ લિઙ્ગસ્યાભરણં કૃતમ્ ।
ગન્ધધૂપૈશ્ ચ વિવિધૈઃ કર્પૂરાગરુચન્દનૈઃ

ધ્વજછત્રવિતાનૈશ્ ચ વ્યજનૈર્ દિવ્યચામરૈઃ ।
પૂજયિત્વા વિધાનેન સ્તોત્રં મે તદ્ ઉદાહૃતમ્

ઓંકારં બિન્દુસંયુક્તં નિત્યં ધ્યાયન્તિ યોગિનઃ ।
કામદો મોક્ષદશ્ ચૈવ ઓંકારાય નમો નમઃ

બ્રહ્મવિષ્ણ્વિન્દ્રવરદ સર્વદેવ નમો ઽસ્તુ તે ।
કદ્રુદાય પ્રચેતસે સહસ્રાક્ષાયમીઢુષે

યા તે રુદ્ર શિવા તનૂરઘોરા પાપકાશિની ।
સર્વાનનશિરોગ્રીવ સર્વભૂતશિવાય ચ

સર્વવ્યાપી ચ ભગવાંસ્ તસ્મૈ સર્વગતે નમઃ ।
સર્વતઃ પાણિપાદાન્તઃ સર્વતો ઽક્ષિશિરોમુખઃ

સર્વતઃ શ્રુતિમાંલ્ લોકે સર્વમાવૃત્ય તિષ્ઠતિ

જિહ્વાચાપલ્યભાવેન ખેદિતો ઽસિ મહેશ્વર ।
કૃતં સ્તોત્રમ્ ઇદં દેવસ્યેન્દ્રદ્યુમ્નેન ભારત

લિઙ્ગમધ્યે પરં લિઙ્ગં જ્વલત્કાલાનલપ્રભમ્ ।
યદ્ દૃષ્ટં તદુવાચૈનં રાજાનં પ્રતિ ભારત

વરં વૃણીષ્વ ભદ્રં તે યત્ તે મનસિ વર્તતે

ઇન્દ્રદ્યુમ્ન ઉવાચ:
યદિ તુષ્ટો ઽસિ મે દેવ વરં દાતું મમેચ્છસિ

અત્રત્વમુમયા સાર્ધં દેવદ્રોણ્યાં સમર્ચિતઃ ।
આવાસં કુરુ દેવેશ સર્વદા યજ્ઞપર્વતે

અવશઃ સ્વવશો વાપિ પ્રાણત્યાગં કરોતિ યઃ ।
તીર્થે ઽસ્મિન્ દેવદેવેશ શિવલોકં પ્રયાતુ સઃ

સહસ્રયાજી ધર્મજ્ઞો દાનયજ્ઞાધિપસ્ તથા ।
અન્ધાશ્ ચ વામનાશ્ ચૈવ તિર્યગ્યોનિગતાનરાઃ

મરણાદ્ ઉભયોઃ સામ્યં ભવેદ્ અત્ર મહેશ્વર ।
પર્વતં વેષ્ટયેદ્ યસ્ તુ સૂત્રેણૈકેન પર્વણિ

પૃથિવી વેષ્ટિતા તેન સશૈલવનકાનના ।
સર્વતીર્થફલાવાપ્તિઃ શિવલોકે પ્રયાત્ય્ અસૌ

ઓંકાર ઉવાચ:
સર્વમ્ એતત્ નૃપશ્રેષ્ઠ કામઃ સમ્પદ્યતાં તવ

એવમુક્ત્વા તતો દેવઃ તત્રૈવાન્તરધીયત ।
સુરાસુરૈરથાદિત્યૈઃ સાધ્યૈઃ સાર્દ્ધં યુધિષ્ઠિર ।
સ્વકીયં યાનમારુહ્ય કૈલાસનિલયં યયૌ

રાજા ઽપિ શ્રાવયામાસ ભૂતગ્રામં ચતુર્વિધમ્ ।
મમ યજ્ઞપ્રભાવેણ સર્વે સન્તુ નિરામયાઃ

સર્વે તુ તૃપ્તિમ્ આયાન્તુ મમ યજ્ઞપ્રભાવતઃ ।
ઇન્દ્રદ્યુમ્નસ્ તુ બ્રહ્માણં તતસ્ તુષ્ટાવ ભારત

તુષ્ટઃ પ્રોવાચ ધાતા તં વરં વૃણુ વિશામ્પતે ।
રાજોવાચ:
તુષ્ટો ઽસિ યદિ મે દેવ વરં દાતુમ્ ઇહેચ્છસિ

નર્મદાદક્ષિણે કૂલે લિઙ્ગમૂર્તિધરો ભવ ।
ઇમં વરમ્ અહં મન્યે યદિ તુષ્ટો ઽસિ મે પ્રભો

પ્રાણત્યાગે કૃતે તત્ર બ્રહ્મલોકં પ્રયાતુ વૈ ।
એવં ભવતુ રાજેન્દ્ર બ્રહ્મા પ્રોવાચ સત્વરમ્

એવમુક્ત્વા યયૌ બ્રહ્મા રુદ્રલોકં સુરૈઃ સહ ।
વિષ્ણું ચૈવ તતો રાજા સાષ્ટાઙ્ગં ચ યુધિષ્ઠિર

કેશવં માધવં વિષ્ણું ગોવિન્દં મધુસૂદનમ્ ।
પદ્મનાભં હૃષીકેશં શ્રીધરં ચ ત્રિવિક્રમમ્

દામોદરં વાસુદેવં હરિં ચ પ્રણમામ્ય્ અહમ્ ।
શઙ્ખચક્રગદાશાર્ઙ્ગવનમાલાવિભૂષણમ્

લોકનાથં જગન્નાથં શ્રીનાથં સર્વવિત્તમમ્ ।
શ્રીકાન્તં શ્રીધરં શ્રીશં શ્રીનિવાસં નમામ્યહમ્

અચ્યુતાનન્તયજ્ઞેશ યજ્ઞાધિપ નમો ઽસ્તુ તે ।
ઋક્સામાથર્વરૂપાય યજ્ઞરૂપાય તે નમઃ

નૃસિંહમત્સ્યવારાહકૂર્મરૂપાય તે નમઃ ।
તીર્થયાનસમારૂઢ ગરુડધ્વજ તે નમઃ

સહસ્રશિરસં દેવં સકલં નિષ્કલં પરમ્ ।
વેદ્યં પુરુષમધ્યક્ષમાદ્યં નારાયણં પ્રભુમ્

પ્રણતો ઽસ્મિ સદા દેવં દૈત્યાન્તકરણં હરિમ્ ।
હિરણ્યગર્ભં ભૂગર્ભં યજ્ઞગર્ભામૃતોદ્ભવમ્

શ્રીગર્ભજ્ઞાનગર્ભાય વાસુદેવ નમો ઽસ્તુ તે ।
ત્વયા સૃષ્ટં જગત્સર્વં ચરાચરમ્ ઇદં પ્રભો

સ્રષ્ટા પાલયિતા ત્વં વૈ હર્તા ત્વં ચ યુગે યુગે ।
વિશ્વતશ્ચક્ષુરવ્યક્તો વિજ્ઞેયો વિશ્વતો મુખઃ

વિશ્વાત્મા વિશ્વતો દેવો વાસુદેવો નમો ઽસ્તુ તે ।
ત્વમાદિત્યશ્ ચ વાયુશ્ ચ ત્વમગ્નિસ્ ત્વં ચ ચન્દ્રમાઃ

ત્વં ધાતા દેવદેવેશ ત્વમ્ ઇન્દ્રસ્ ત્વં પ્રજાપતિઃ ।
ત્વત્પ્રસાદાત્ સુરશ્રેષ્ઠ યજ્ઞસિદ્ધિર્ મમાભવત્

શ્રુત્વા સ્તોત્રમ્ ઇદં દેવઃ શઙ્ખચક્રગદાધરઃ

ઉવાચ વચનં સત્યં વરં વૃણુ વિશામ્પતે ।
દદામિ તે ન સંદેહો યજ્ઞસિદ્ધિમ્ અવાપ્સ્યસિ

રાજોવાચ:
ઓંકારસૌમ્યભાગે તુ લિઙ્ગરૂપી જનાર્દનઃ ।
વૈદૂર્યશિખરસ્યાગ્રે ભવ ત્વં લોકપાવનઃ

ઇમં વરમ્ અહં મન્યે યદિ દાતુમ્ ઇહેચ્છસિ ।
યાસ્યન્તિ વૈષ્ણવં સ્થાનમ્ ઇહાભ્યર્ચ્ય વિધાનતઃ

તિર્યગ્યોનિં ન ગચ્છન્તિ યમલોકં તથા નરાઃ ।
પ્રાણત્યાગે કૃતે તત્ર નરા ગચ્છન્તિ તે પદમ્

પિતૄણામ્ અન્નદાનેન પિતરો વૈષ્ણવં પદમ્ ।
પ્રસાદાત્તે ચ ગચ્છન્તુ સત્યં સત્યં વદામ્ય્ અહમ્

તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા રાજ્ઞશ્ચામિતતેજસઃ ।
ઉવાચ વચનં વિષ્ણુર્ ઇન્દ્રદ્યુમ્નં વિશામ્પતે

અવતારં કરિષ્યામિ ઇહૈવ નૃપસત્તમ ।
સર્વમેવ નૃપશ્રેષ્ઠ મત્પ્રસાદાદ્ ભવિષ્યતિ

એવમુક્ત્વા યયૌ દેવઃ શઙ્ખચક્રગદાધરઃ ।
સુરાસુરૈઃ સ્તૂયમાનસ્ ત્રિદિવં પ્રતિ ભારત

એષ તે કથિતો રાજન્ન્ ઇન્દ્રદ્યુમ્ન મહાધ્વરઃ ।
તેનાસૌ પર્વતઃ પુણ્યઃ સર્વલોકેષુ વિશ્રુતઃ

સિદ્ધેશ્વરં ચ બ્રહ્માણં વિદ્ધિ નારાયણં હરિમ્ ।
શ્રવણાત્ કીર્તનાદ્ અસ્ય વિષ્ણુલોકે મહીયતે

તતસ્ તુષ્ટાવ તીર્થાનિ રાજા સત્યવ્રતે સ્થિતઃ ।
પિતૃણાં તારણાર્થાય તીર્થેભ્યશ્ ચ નમો નમઃ

તીર્થાન્ય્ ઊચુઃ:
વરં વૃણુ મહાભાગ યત્તે મનસિ વર્તતે ।
તીર્થાનાં વચનં શ્રુત્વા ઇન્દ્રદ્યુમ્ન ઉવાચ હ

ઓંકારસન્નિધૌ તીર્થે સ્થાતવ્યં મદનુગ્રહાત્ ।
એવમ્ અસ્ત્વ્ ઇતિ રાજાનમ્ ઉક્ત્વા ચક્રુઃ સરિત્સ્તુતિમ્

કલ્પગાં ત્વાં નમસ્કુર્મો હરસ્ય પરમાં કલામ્ ।
અતીવ સર્વલોકાનાં ભુવિ ખ્યાતાં સરિદ્વરામ્

નાસ્મત્ પ્રભાવતઃ પૂતા કિંતુ પૂતા સ્વભાવતઃ ।
યદ્વત્સૂર્યપ્રભા પુણ્યા વહ્ણેશ્ ચાપિ પ્રભા યથા

હિમાંશોશ્ ચૈવ રાજેન્દ્ર તથૈવેયં મહાનદી ।
ઇત્યુક્ત્વા તં ચ રાજાનં તીર્થાન્ય્ અન્તર્દધુસ્તદા

તતસ્તુષ્ટાવ ગઙ્ગાં વા અર્ઘં દત્ત્વા નૃપોત્તમઃ ।
ગઙ્ગા ભાગીરથી દેવી તથા ભોગવતી શુભા

જાહ્નવી મોક્ષદા ભદ્રા તારિણી પાપનાશિની ।
સ્વર્ગે મન્દાકિની ચૈવ દેવદેવનમસ્કૃતા

ગાયત્રી વેદમાતા ત્વમ્ ઉમા કાત્યાયની તથા ।
કિમ્ અન્યદ્ અપિ તે દેવિ હરેણ શિરસા ધૃતા

કસ્યાસ્તિ શક્તિઃ સ્તોતું ત્વામૃતે ચન્દ્રાર્ધશેખરાત્ ।
ગઙ્ગોવાચ:
તુષ્ટા ઽસ્મિ તે મહારાજ વરં યાચસ્વ સુવ્રત

ગઙ્ગાયા વચનં શ્રુત્વા રાજા તાં પ્રત્યુવાચ હ ।
રાજોવાચ:
યદિ તુષ્ટા ઽસિ દેવેશિ વરં દાતુમ્ ઇહેચ્છસિ

ઇહૈવ ક્રિયતાં વાસો વર એષ પ્રદીયતામ્

ગઙ્ગોવાચ:
એવં ભવતુ રાજેન્દ્ર ભાગેનૈવ વહામ્ય્ અહમ્

તતસ્ તુષ્ટાવ ગઙ્ગા તુ કલ્પગાં સરિતાં વરામ્ ।
શ્રેષ્ઠા ત્વં કલ્પગે દેવિ નમસ્કાર્યે ચિરાયુષિ

ત્વત્ તોયસ્ય પ્રભાવેણ પાવિત્ર્યમ્ અભવચ્ ચ મે ।
કલ્પાન્તે તુ ક્ષયં યાન્તિ સરિતઃ સાગરાદયઃ

તીર્થાનિ ચૈવ સર્વાણિ ત્વમ્ એવાત્રૈવ તિષ્ઠસિ ।
પૂજ્યા ત્રિદશવન્દ્યા ચ સુભગે ચિરગમિની

ગૌરીસમા જટાગ્રે વૈ હરમૂર્તિર્ ભવિષ્યસિ ।
એવમ્ ઉક્ત્વા તતો ગઙ્ગા નમસ્કૃત્ય ચ મેકલામ્

દિવ્યયાનસમારૂઢા સ્તૂયમાનાપ્સરોગણૈઃ ।
સરસ્વત્ય્ ઉવાચ:
દુહિતા ઽહં તવ હ્યેષા ધર્મતઃ પરિપાલિતા

સપ્તકલ્પવહે ધન્યે ત્વચ્છુશ્રૂષાપરાયણા ।
આગતાહં મહાભાગે ત્વત્ પાદાબ્જદિદૃક્ષયા

સ્નાનં કર્તું તથા દેવિ ચતુર્વિંશતિવત્સરૈઃ ।
કિં ન વેત્સિ મહાભાગે માં ધરેશ્વરિ વાહિનિ

કરિણીરૂપમ્ આસ્થાય કોટિતીર્થે સમાગતા ।
સપાદકોટિતીર્થાનિ ચન્દ્રસૂર્યે સમે ગ્રહે

સ્નાનાર્થં કલ્પગે દેવિ આદિષ્ટા વિષ્ણુના સ્વયમ્ ।
દ્વાપરસ્ય ચતુર્થાંશે કુરુપાણ્ડવસેનયોઃ

યુદ્ધાર્થં સમિતૌ પુઞ્જં સર્વતીર્થમયે શુભે ।
તત્ર યદ્ દીયતે દાનં તપ્યતે ઽથ તપસ્ તથા

સર્વં શતગુણં તદ્ધિ ત્વત્ તોયે કલ્પગે પુનઃ ।
તદ્ એવ કોટિગુણિતં રાહુગ્રસ્તે દિવાકરે

એવમ્ ઉક્ત્વા મહારાજ કલ્પગાં ચ સરસ્વતી ।
ઇન્દ્રદ્યુમ્નં ચ રાજાનં સ્વસ્થાનં ચાભ્યગાત્ પુનઃ

ઇન્દ્રદ્યુમ્નસ્ તતો રાજા સ્વયં તુષ્ટાવ ભારત ।
ત્વત્ તોયસ્ય પ્રભાવેણ પિતૃદેવાશ્ ચ તાર્પિતાઃ

પવિત્રં ચ ત્વયા દેવિ ત્રૈલોક્યં સચરાચરમ્ ।
ત્વં માતા સર્વભૂતાનાં નૃણાં સંસારતારિણી

મેકલાસિ મહાદેવિ કલ્પગા નર્મદા તથા ।
જલપૂર્ણેતિ વિખ્યાતા વિન્ધ્યપર્વતભૂષણમ્

અપિ વર્ષસહસ્રેણ કઃ સ્તોતું ચ ક્ષમઃ શુભે ।
શ્રુત્વા સ્તોત્રમ્ ઇદં દેવી નૃપસ્યાસ્ય તદા ઽબ્રવીત્

ક્ષત્રિયાણાં સહસ્રૈસ્ તુ કૃતો યજ્ઞો ઽત્ર પાર્થિવ ।
સદૃશસ્ તે મહારાજ ન ભૂતો ન ભવિષ્યતિ

વરં દદામિ તે રાજન્ યેન સિદ્ધિમ્ અવાપ્સ્યસિ ।
તસ્યાસ્ તદ્ વચનં શ્રુત્વા કલ્પગાયા યુધિષ્ઠિર

પ્રહસન્ન્ અબ્રવીદ્ રાજા બ્રાહ્મણૈઃ સહિતસ્ તદા ।
શિવભક્તિપરો નિત્યં સપ્તકલ્પવહે શુભે

યદિ તુષ્ટા ઽસિ મે દેવિ વરં દાતું ત્વમિચ્છસિ ।
પ્રવાહાન્ કુરુ સપ્ત ત્વં દક્ષિણોત્તરકૂલયોઃ

સર્વતઃ સર્વગે દેવિ યદિ માં બહુ મન્યસે ।
ઇમં વરમ્ અહં મન્યે યદિ તુષ્ટા ઽસિ સુવ્રતે

તસ્ય તદ્ વચનં શ્રુત્વા ઇન્દ્રદ્યુમ્નસ્ય ભારત ।
નર્મદા ચાબ્રવીદ્ વાક્યમ્ ઇન્દ્રદ્યુમ્નં નરાધિપ

સર્વમ્ એતત્ પ્રભાવેણ મત્પ્રસાદાદ્ ભવિષ્યતિ ।
અત્રાન્તરે ચ યદ્ દાનં દીયતે ના ઽત્ર સંશયઃ

તસ્ય સંખ્યા ન વિદ્યતે સત્યમ્ એતદ્ બ્રવીમિ તે ।
ન તેષાં પુનર્ આવૃત્તિર્ ઇત્ય્ આહ ભગવાન્ નૃપ

અન્ત્યજાઃ શ્વપચા વાપિ મૃગાશ્ ચૈવ સરીસૃપાઃ ।
સર્વે તે ત્રિદિવં યાન્તિ નીલગઙ્ગાસમાગમે

યજ્ઞમ્ ઇષ્ટ્વા નૃપશ્રેષ્ઠ ઇન્દ્રદ્યુમ્નો વિશામ્પતે ।
નર્મદાં ચ નમસ્કૃત્ય ઓંકારં ચૈવ ભારત

સ્વકીયં યાનમ્ આરુહ્ય સત્યધર્મપરાયણઃ ।
વૃતો નૃપ સહસ્રેણ સ્તૂયમાનો ઽપ્સરોગણૈઃ

વિવેશ નગરીં પુણ્યામ્ અયોધ્યાં દેવનિર્મિતામ્ ।
એતત્ તે કથિતં રાજન્ન્ ઇતિહાસં પુરાતનમ્

તતઃ કાલેન મહતા રાજ્યં કૃત્વા મહાબલઃ ।
અયુતં સાગ્રમ્ એવેહ સ રાજા ત્રિદિવં ગતઃ

શ્રવણાત્ કીર્તનાદ્ અસ્ય ગોસહસ્રફલં લભેત્ ।
યમલોકં ન પશ્યેચ્ ચ પાપયોનિં ન ગચ્છતિ