સ્કન્દપુરાણ: રેવાખણ્ડ (સંશોધિત પાઠ) · અધ્યાય 30

ઇતિ શ્રીસ્કન્દપુરાણે રેવાખણ્ડે ઽમરેશ્વરમાહાત્યે એકોનત્રિંશો ઽધ્યાયઃ ॥
ર્ક્સ્ અધ્યાય 30
માર્કણ્ડેય ઉવાચ:
ઋષીણામયુતં રાજન્ નૈમિષારણ્યવાસિનામ્ ।
ગર્ગશ્ ચ શૌનકો દક્ષઃ સર્વેષાં ધર્મતઃ પિતા

તેષાં નિવસતાં તત્ર આશ્ચર્યમ્ અભવત્ નૃપ ।
હિરણ્યા નામ નગરી દૃષ્ટા વા યદિ વા શ્રુતા

હિરણ્યવેગા નામ્ની તુ નદીપુષ્પફલદ્રુમા ।
ધનદસ્ય પુરી રમ્યા ધનાઢ્યા ચ યથા સ્થિતા

સાપ્તભૌમૈર્ ગૃહૈર્ રમ્યૈર્ હેમપ્રાકારતોરણૈઃ ।
વેણુવીણાનિનાદૌઘૈર્ ગન્ધર્વૈર્ નાદિતાયુતૈઃ

નાગરાઃ પૂજિતાઃ સર્વે ઽત્રાધિષ્ઠિતધનાન્વિતાઃ ।
અગ્નિહોત્રૈશ્ ચ વિદ્વદ્ભિર્ બ્રાહ્મણૈર્ વેદપારગૈઃ

એવં વિધા પુરી રમ્યા સર્વોત્સવસમન્વિતા ।
અકાલે મ્રિયતે યસ્ તુ સ રાજ્ઞા ગૃહ્યતે પુનઃ

મુદા પરમયા યુક્તો વિત્તેશો ધનદો યથા ।
પ્રજાપતિં સંપપ્રચ્છ બ્રહ્મણો માનસં સુતમ્

પ્રણિપત્ય નમસ્કૃત્ય દક્ષં તં મુનિપુઙ્ગવમ્ ।
અનેકાનિ સહસ્રાણિ મુનીનાં બ્રહ્મવર્ચસામ્

સૌત્રામણિઃ સોમસંસ્થા કસ્મિન્ દેશે ચ સિદ્ધ્યતિ ।
આચક્ષ્વ મુનિશાર્દૂલ યતઃ ત્વં સર્વધર્મવિત્

હિરણ્યબાહું પ્રોવાચ દક્ષો વૈવસ્વતં તદા ।
તીર્થં હિ પુષ્કરં નામ ત્રિષુ લોકેષુ વિશ્રુતમ્

તસ્મિન્ન્ ઇષ્ટં હુતં રાજન્ સર્વં કોટિગુણં ભવેત્ ।
બ્રાહ્મણાનાં પ્રસાદેન ના ઽત્ર કાર્યા વિચારણા

તસ્ય તદ્ વચનં શ્રુત્વા રાજા પ્રોવાચ તં મુનિમ્ ।
નિષ્પાદ્યતાં ચ યજ્ઞો મે ભગવન્ પુષ્કરે શુભે

માનસં બ્રહ્મણઃ પુત્રં સર્વવેદવિશારદમ્ ।
ત્વામૃતે દીક્ષિતું કસ્ય શક્તિર્ અસ્મિન્ મહીતલે

એવમ્ અસ્ત્વ્ ઇતિ તં પ્રાહ દક્ષો રાજર્ષિસત્તમમ્ ।
તતો જગામ રાજર્ષિઃ પુષ્કરં સર્વસમ્ભૃતઃ

ગવાં ચ દશલક્ષાણિ સાર્દ્ધં લક્ષં તુ વાજિનામ્ ।
દ્વિપઞ્ચાશત્ સહસ્રાણિ ગજેન્દ્રાણાં રથાયુતમ્

મણિમાણિક્યરત્નાનિ વસ્ત્રાણ્ય્ આભરણાનિ ચ ।
તેષાં સંખ્યા ન વિદ્યેત કુબેરસ્ય ધનં યથા

તતો ભક્ષાણિ ભોજ્યાનિ પાનાનિ વિવિધાનિ ચ ।
એવં પ્રવર્તિતો યજ્ઞઃ પવિત્રે શ્રેષ્ઠપુષ્કરે

આહૂતશ્ ચ તતો બ્રહ્મા શક્રશ્ ચાપિ સુરેશ્વરઃ ।
અન્યદેવૈશ્ ચ કિં કાર્યં તાભ્યાં સર્વં પ્રપૂજિતમ્

ન રુદ્રો યજ્ઞભાગાર્હો વાસુદેવઃ ત્વયાજકઃ ।
ન ચાદિત્યો ન વરુણો ન દેવા ન ચ ચન્દ્રમાઃ

વેદમૂલો યતો યજ્ઞો રાજ્ઞશ્ ચામિતતેજસઃ ।
વેદનિર્ઘોષશબ્દેન યજ્ઞધૂમેન ભારત

રોદસ્યનન્તરં રાજન્ સર્વમ્ એવ પ્રપૂરિતમ્ ।
એતસ્મિન્ન્ અન્તરે યજ્ઞચ્છિદ્રાન્વેષણતત્પરાઃ

સમ્પ્રાપ્તા રાજશાર્દૂલ બલેન બલવત્તરાઃ ।
પરાજયં ચ દેવાનામ્ અસુરાણાં જયં તથા

કર્તું પ્રસ્થાપિતાઃ સર્વે હ્ય્ અસુરા દેવકણ્ટકાઃ ।
તેભ્યો નિકેતુના પ્રોક્તં દૈત્યાનામ્ ઈશ્વરેણ હિ

ન રુદ્રો ઽસ્તિ ન વિષ્ણુર્ વા બ્રહ્માસ્તે સ તુ પૂજકઃ ।
ન કર્તવ્યં ભયં તેષાં બ્રાહ્મણા જ્ઞાનદુર્બલાઃ

ગચ્છન્તુ દાનવા દૈત્યા ભૂતવેતાલરાક્ષસાઃ ।
પિબન્તુ સોમં યજ્ઞાઙ્ગં ભક્ષયન્તુ તથા દ્વિજાન્

વિધ્વંસિતસ્ તતો યજ્ઞો બ્રાહ્મણાશ્ ચૈવ ભક્ષિતાઃ ।
અગ્નિર્વિનાશિતો યજ્ઞયૂપશ્ ચ યજ્ઞમણ્ડપઃ

ઋષીણાં ધર્ષિતાઃ પત્ન્યો નગ્નરૂપૈસ્ તથા બલાત્ ।
કુમારા ઋષયશ્ ચૈવ ભયાર્તાઃ પ્રાણપીડિતાઃ

પ્રણષ્ટશ્ ચ તતો બ્રહ્મા શક્રો દેવગણૈઃ સહ ।
એવં યજ્ઞે ચ વિધ્વસ્તે ચક્રવર્તી નૃપોત્તમઃ

હિરણ્યબાહુઃ કુપિતો બ્રાહ્મણાન્ પ્રતિ ભારત ।
પાપિષ્ઠાશ્ ચ દુરાચારા ગતાસ્ તે ભિક્ષુકા દ્વિજાઃ

સ્વસ્થાનં ચ ગતા દૈત્યા ગૃહીત્વા યજ્ઞસમ્ભૃતિમ્ ।
એકાકી હયમારુહ્ય સહ પત્ન્યા વ્રજામ્ય્ અહમ્

ન પૌરુષસ્ય કાલો ઽયં કોપસ્ય ચ કથંચન ।
શમ્ભુર્ન દેવતા યત્ર શઙ્ખચક્રગદાધરઃ

કથં સિદ્ધ્યતિ યજ્ઞૌ ઽસૌ ન સૂર્યો નૈવ ચન્દ્રમાઃ ।
લોલુપા બ્રાહ્મણાઃ પાપાઃ ત્વશક્તા યજ્ઞરક્ષણે

યદિ મે વિદ્યતે સત્યં ભવન્તુ બ્રહ્મરાક્ષસાઃ ।
સકણ્ટકે નિરુદકે પ્રદેશે નષ્ટચેતનાઃ

દક્ષાદ્યૈર્ બ્રાહ્મણૈઃ સર્વૈઃ સો ઽભિશપ્તો મહીપતિઃ ।
અરક્ષિતા ત્વં યજ્ઞસ્ય ક્ષત્રિયાણાં તથા ઽધમઃ

ખરો દ્વાદશવર્ષાણિ ભવિષ્યસિ ન સંશયઃ ।
શાપાદ્ બભૂવુરન્યો ઽન્યં તે ખરબ્રહ્મરાક્ષસાઃ

એતત્ તે કથિતં વૃત્તં ન હરો ન હરિઃ પ્રભુઃ ।
ન યજ્ઞો ન ચ તદ્ દાનં ન તપો ઽધ્યયનં ન ચ

વેદોક્તં કર્મ ન બ્રાહ્મ્યં ન ધર્મં ન ત્રિવિષ્ટપમ્ ।
ન વ્રતં વષટ્કારઃ સર્વપાપપ્રણાશનઃ

એતસ્મિન્ન્ અન્તરે રાજન્ દેવર્ષિર્ નારદસ્ તદા ।
આજગામ ક્રતું દ્રષ્ટું પુષ્કરં પ્રતિ ભારત

તતો વિપ્લાવિતે યજ્ઞે દૈત્યૈર્ દુષ્કૃતિકારિભિઃ ।
હિરણ્યબાહુશ્ ચ પરં બ્રાહ્મણં બ્રહ્મપારગમ્

ઉવાચ વચનં રાજા દેવર્ષિર્ નારદં તદા ।
નાશિતો બ્રાહ્મણૈર્ યજ્ઞઃ ક્ષુદ્રૈર્ મે મુનિપુઙ્ગવ

યજ્ઞધર્મવિધૌ શક્તો ઘાતયામ્યધ્વરાન્તકમ્ ।
શક્તો ઽસ્મિ ત્રિજગજ્ જેતું કિમ્ પુનર્ દૈત્ય દાનવાન્

મયા ચાપિ કૃતો યજ્ઞો હરિશઙ્કરવર્જનાત્ ।
બ્રહ્મશાપવશાદ્ ભીતો ગાર્દભં યોનિમાશ્રિતઃ

કેનોપાયેન દેવર્ષે ત્રિકાલજ્ઞ ત્રિવેદવિત્ ।
સ્વર્ગલોકં ગમિષ્યામિ ઋત્વિગ્ભિર્ બ્રાહ્મણૈઃ સહ

અનુગ્રહમ્ ઇમં મન્યે યન્ માં પ્રાપ્તો ઽસિ નારદ ।
નારદ ઉવાચ:
શૃણુ રાજન્ મહાભાગ કથ્યમાનં નિબોધ મે

રેવાચરુકસમ્ભેદં પઞ્ચલિઙ્ગાનિ ભૂમિપ ।
તત્ર સ્નાતા દિવં યાન્તિ યે મૃતા ન પુનર્ભવાઃ

તત્ર ગચ્છ નરશ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણૈર્ બ્રહ્મરાક્ષસૈઃ ।
ન યજ્ઞો ન તપોદાનં શિવધ્યાનપરો ભવ

સદ્યઃ પ્રમુચ્યતે પાપાદ્ બ્રાહ્મણૈઃ શાપદૂષિતૈઃ ।
યત્રાસુરસ્ તુ નિહતો ભૈરવં રૂપમાશ્રિતઃ

પાપપ્રણાશનં લિઙ્ગં ઋણમોચનમ્ એવ ચ ।
ચતુષ્કેશ્વરમ્ અપરં તથા સિદ્ધેશ્વરં પરમ્

પઞ્ચમં વારુણં લિઙ્ગં સિદ્ધં તત્ર પ્રતિષ્ઠિતમ્ ।
એવં તુ નારદઃ પ્રાહ ભગવન્તં નૃપોત્તમમ્

યુધિષ્ઠિર ઉવાચ:
ભગવન્ કીદૃશં રૂપં યદા નૃત્યતિ ભૈરવઃ ।
એતદ્ આચક્ષ્વ મે સર્વં પ્રસાદઃ ક્રિયતાં પ્રભો

માર્કણ્ડેય ઉવાચ:
ગૌર્યાપૃષ્ટઃ પુરા રાજન્ કૌતુકેન સુરેશ્વરઃ ।
નૃત્યરૂપં સમાખ્યાહિ કિમ્ અન્યૈઃ કથિતૈર્ મમ

શાન્તરૂપં તતસ્ ત્યક્ત્વા કૃતં રૂપં સુદારુણમ્ ।
સ્થિતશ્ ચૈકેન પાદેન પ્રપીડ્ય વસુધાતલમ્

દ્વિતીયેન ચ પાદેન બ્રહ્માણ્ડં સચરાચરમ્ ।
ખ્યાતં દારુવનં નામ પઞ્ચલિઙ્ગસમન્વિતમ્

નિહત્ય ચાસુરં તત્ર પુનર્નૃત્યં મયા પ્રિયે ।
તસ્મિન્ દારુવને ચણ્ડિ રુદ્રં ભુવનદારુણમ્

એતત્ તે કથિતં રાજન્ પુરાણં સ્કન્દકીર્તિતમ્ ।
શિવેન કથિતં પૂર્વં પાર્વત્યાઃ ષણ્મુખસ્ય ચ

ગચ્છ ગચ્છ નૃપ સ્થાનં નર્મદાચારુસઙ્ગમમ્ ।
તત્ર તે સ્નાતમાત્રસ્ય શાપસ્યાન્તો ભવિષ્યતિ

એવમ્ ઉક્ત્વા યયૌ રાજન્ દેવર્ષિર્ નારદસ્ તદા ।
હિરણ્યબાહુર્ નૃપતિઃ સાન્તઃ પુરપરિચ્છદઃ

દક્ષશૌનકગર્ગાદ્યૈઃ શાપભ્રષ્ટૈઃ સમન્વિતઃ ।
આજગામ તતઃ શીઘ્રં નર્મદાચરુસઙ્ગમમ્

તત્ર સ્નાત્વા સ રાજર્ષિર્ દત્ત્વા ચૈવ તિલોદકમ્ ।
પઞ્ચલિઙ્ગાનિ ચાભ્યર્ચ્ય તસ્મિન્ દારુવને તદા

સિદ્ધેશ્વરં ચરુલિઙ્ગં ઋણમોચનમ્ એવ ચ ।
પાપપ્રણાશનં ચાન્યચ્ ચણ્ડિકેશ્વરમ્ ઉત્તમમ્

પૂજયિત્વા યથા ન્યાયં ભુક્તિમુક્તિફલપ્રદમ્ ।
સ્તોત્રૈસ્ તુષ્ટાવ વિવિધૈઃ શિવભક્તિપરાયણઃ

ત્વયા વિના તપોદાનં ન યજ્ઞં ન ચ યાજનમ્ ।
ન સ્વર્ગં ન ચ મોક્ષં ચ કામયેય મહેશ્વર

ન હરો ન હરિર્ યત્ર સર્વ તન્ નિષ્કલં ભવેત્ ।
તતસ્ તુષ્ટઃ સુરેશાનો વરં વૃણ્વિત્ય્ ઉવાચ તમ્

હિરણ્યબાહૂ રાજર્ષિઃ પ્રસાદ્ય શિવમ્ અબ્રવીત્ ।
યદિ તુષ્ટો ઽસિ મે દેવ વરં દાતું ત્વમ્ ઇચ્છસિ

તદાસ્યાઃ ખરયોનેર્ માં મહાદેવવિમોચય ।
ત્યજન્તિ ચાત્ર યે પ્રાણાન્ પાપા અપિ નરાધમાઃ

તે ઽપિ યાન્તિ તવ સ્થાનં સત્યમ્ એતદ્ વચો મમ ।
નિર્વિઘ્ના યજ્ઞસિદ્ધિશ્ ચ શ્રેયો દાનં તપસ્ તથા

એવમ્ અસ્ત્વ્ ઇતિ તં પ્રોક્ત્વા શિવસ્ ત્વ્ અન્તરધીયત ।
શાપાન્ મુક્તઃ સ ધર્માત્મા દિવ્યકાન્તિવપુર્ધરઃ

કામિકં યાનમ્ આરુહ્ય સાન્તઃપુરપરિચ્છદઃ ।
ધ્રિયમાણાતપત્રશ્ ચ સ્તૂયમાનશ્ ચ માગધૈઃ

મુદા પરમયા યુક્તો હિરણ્યપુરમાવિશત્ ।
અન્યં યાજકમ્ અન્વેષ્ટું યજ્ઞાર્થં બ્રહ્મવાદિનમ્

એતસ્મિન્ન્ અન્તરે પ્રાપ્તે નારદઃ પુરમ્ અભ્યગાત્