સ્કન્દપુરાણ: રેવાખણ્ડ (સંશોધિત પાઠ) · અધ્યાય 23

ઇતિ શ્રીસ્કન્દપુરાણે રેવાખણ્ડે બિલ્વામ્રકોત્પત્તિવર્ણનો નામ દ્વાવિંશો ઽધ્યાયઃ ॥
ર્ક્સ્ અધ્યાય 23
માર્કણ્ડેય ઉવાચ:
હરિકેશ ઇતિ ખ્યાતઃ શાલગ્રામે દ્વિજોત્તમઃ ।
શિલોઞ્છવૃત્તિર્ધર્માત્મા સત્યવ્રતપરાયણઃ

બ્રાહ્મણી સુવ્રતા તસ્ય ધર્મપત્ની યશસ્વિની ।
પતિવ્રતા મહાભાગા પતિશુશ્રૂષણે રતા

કાલે ઋતુમતી સા તુ ઋતુગામી ચ સ દ્વિજઃ ।
તસ્ય પુત્રશતં જજ્ઞે કપિલાપુરમ્ આશ્રિતમ્

શિલોઞ્છવૃત્તિયોગેન પ્રસ્થમેકમુપાર્જયત્ ।
ક્ષુત્ક્ષામાઃ તે ચ શિશવો રુદન્તિ કરુણં તતઃ

શિશૂન્ બુભુક્ષિતાન્ દૃષ્ટ્વા માતા શોકાર્તિવિહ્વલા ।
ગર્હયન્તી સુદુઃખાર્તા બ્રાહ્મણી પતિમ્ અબ્રવીત્

વૃદ્ધૌ ચ માતાપિતરૌ સાધ્વી ભાર્યા સુતઃ શિશુઃ ।
ભરણીયાઃ પ્રયત્નેન એષ ધર્મઃ સનાતનઃ

ભરણં પોષ્યવર્ગસ્ય પુત્રાણાં ચ વિશેષતઃ ।
એતચ્ છ્રુત્વા તુ વચનં બ્રાહ્મણ્યાઃ શોકવિહ્વલઃ

હરિકેશો ઽબ્રવીદ્ વાક્યં બ્રાહ્મણીં પ્રતિ ભારત ।
ન મયા સંચિતં ધાન્યં ન વિત્તં ગૃહમેધિના

ગ્રામે ગ્રામે ભિક્ષયિત્વા સવિભાગં પૃથક્ પૃથક્ ।
દદામિ પરમં ધાન્યં નાન્યાં વૃત્તિં તુ કારયે

બ્રાહ્મણ્ય્ ઉવાચ:
બાલહત્યાસમં પાપં બાલે વૃદ્ધે ક્ષુધાર્દિતે ।
તસ્માત્ પ્રતિગ્રહં કૃત્વા ભર્તવ્યા મમ પુત્રકાઃ

પુત્રેણ લોકં જયતિ પુત્રેણ સુખમેધતે ।
પુત્રેણ સ્વર્ગમ્ આપ્નોતિ પિતૄણાં પરમા ગતિઃ

અમ્બરીષસ્ય નૃપતેર્ અયોધ્યાધિપતેઃ કિલ ।
વર્તમાને મહાયજ્ઞે કુરુક્ષેત્રે દ્વિજોત્તમાઃ

ગતાશ્ ચ બ્રાહ્મણાસ્ તત્ર પ્રતિગ્રહજિઘૃક્ષયા ।
ગાઃ કાંચનં ધનં પ્રાપ્ય શાલગ્રામનિવાસિનઃ

નાનાભરણશોભાઢ્યા આગતાઃ સમલંકૃતાઃ ।
યાહિ યત્ર દ્વિજાઃ સર્વે શાલગ્રામનિવાસિનઃ

સુતાર્થં હરિકેશો ઽથ રક્ષિતે કુરુજાઙ્ગલે ।
અમ્બરીષસ્ય નૃપતેર્ વર્તમાને મહામખે

ગૃહીત્વા બ્રાહ્મણીં પુત્રાન્ કુરુક્ષેત્રં જગામ હ ।
પ્રવિષ્ટશ્ચાધ્વરે તસ્મિન્ યત્ર તે સન્તિ ઋત્વિજઃ

બ્રહ્મઘોષસ્વરેણૈવ સ દૃષ્ટ્વા દિવિ દેવતાઃ ।
યમો ઽઙ્ગિરામુનિર્ વિષ્ણુર્વશિષ્ઠો દક્ષ એવ ચ

બૃહદ્વિષ્ણુઃ પ્રસન્નાત્મા શાતાતપપરાશરૌ ।
આપસ્તમ્બોશનોવ્યાસાઃ કાત્યાયનબૃહસ્પતી

હારીતઃ શઙ્ખલિખિતૌ યાજ્ઞવલ્ક્યો ઽથ ગૌતમઃ ।
દુર્વાસાઃ કાશ્યપો ગર્ગો ભારદ્વાજો ઽત્રિરેવ ચ

નારદઃ પર્વતશ્ ચૈવ પુલસ્ત્યઃ પુલહઃ ક્રતુઃ ।
વિભાણ્ડકો ભૃગુશ્ ચૈવ શાકટો બાદરાયણઃ

બાલખિલ્યા બ્રહ્મપુત્રા બ્રહ્મતેજો વપુર્ધરાઃ ।
અષ્ટાશીતિસહસ્રાણિ બ્રહ્મદણ્ડં સમારુહન્

અમ્બરીષો મહારાજ દૃષ્ટ્વા બ્રાહ્મણપુઙ્ગવમ્ ।
બ્રહ્મર્ષીંસ્ તાન્ નમસ્કૃત્ય અર્ઘપાદ્યૈર્ અપૂજયત્

કિમર્થમાગતો વિપ્રસભાર્યઃ સહપુત્રકૈઃ ।
અનુગ્રહમ્ ઇમં મન્યે યન્માં વદસિ સુવ્રત

આતિથ્યકાલે સમ્પ્રાપ્તો યાચયસ્વ યથોચિતમ્ ।
બ્રાહ્મણ ઉવાચ:
વિત્તં વર્ષશતં યાવદેકૈકાય સુતાય મે

ત્વં દેહિ જીવનાયાશ હોમધેનું તથોત્તમામ્ ।
અયુતં તુ ગવાં ભૂપ હેમભારપરિષ્કૃતમ્

કોટિમેકાં હિરણ્યસ્ય વસ્ત્રભૂષણમુત્તમમ્ ।
ઇતિ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા દ્વિજસ્ય પૃથિવીપતિઃ

શ્રદ્ધયા પરયા યુક્તઃ સર્વં દત્ત્વા યથોદિતમ્ ।
શાલગ્રામપદં યાનૈઃ શીઘ્રં પ્રાવેશયત્ તતઃ

ક્રતુમ્ ઇષ્ટ્વા સ રાજર્ષિર્ મુમુદે દેવવચ્ ચિરમ્ ।
નાનાવિધાન્ સ ભુક્ત્વા ઽથ ભોગાન્ પત્નીસુતૈઃ સહ

કાલાન્તરે તતઃ પ્રાપ્તે ઋષિર્ મૃત્યુવશં ગતઃ ।
મરુદેશે નિરુદકે બ્રહ્મરક્ષસ્ત્વમાગતઃ

રાજપ્રતિગ્રહાદ્ દુષ્ટાત્ પુનર્જન્મ ન વિદ્યતે ।
બ્રાહ્મણ્યં યઃ પરિત્યજ્ય દ્રવ્યલોભેન મોહિતઃ

વિષયામિષલુબ્ધસ્ તુ કુર્યાદ્ રાજ પ્રતિગ્રહમ્ ।
નરકે રૌરવે ઘોરે તસ્યેહ પતનં ધ્રુવમ્

વૃક્ષાદાવાગ્નિના દગ્ધાઃ પ્રરોહન્તિ વનાગમે ।
રાજપ્રતિગ્રહાદ્ દગ્ધા ન પ્રરોહન્તિ કર્હિચિત્

શોચન્તિ પૂર્વ જન્માનિ અન્યજન્મકૃતાનિ ચ ।
ભાર્યાપુત્રકૃતેનૈવ ગતો ઽહં નરકાર્ણવમ્

એવમ્ ઉક્ત્વા કુરુક્ષેત્રં પુત્રદારાદિભિઃ સહ ।
તત્ર દ્વાદશવર્ષાણિ ઉષિત્વા સુબુભુક્ષિતઃ

ઉચ્છિષ્ટં કશ્મલં ભુઙ્ક્તે રાક્ષસીં યોનિમાશ્રિતઃ ।
વારાણસીં પ્રયાગં તુ પુષ્કરં નૈમિષં તથા

ગઙ્ગાસાગરસમ્ ભેદં ક્ષેત્રં કનખલં તથા ।
કેદારં ચ મહાપુણ્યં પ્રભાસં શશિભૂષણમ્

અટિત્વા સર્વતીર્થાનિ પાપયોનિરતો નૃપ ।
ચિન્તયામાસ દેહં મે ન નિવૃત્તં કથંચન

તસ્માત્ પાપવિશદ્ધ્યર્થં પ્રવિશામિ હુતાશનમ્ ।
ભાર્યા તસ્ય સપુત્રા વૈ ભર્તારં સુવ્રતા ઽબ્રવીત્

કિંચિદ્ વિજ્ઞાપયામિ ત્વાં યદિ માં મન્યસે વિભો ।
ક્ષણમાત્રેણ દુઃખેન સાધયામિ સુખં બહુ

બ્રાહ્મણસ્ય હિ ધર્મો ઽયં સર્વસ્ તદ્ વહ્ણિસાધનેન ।
તત્સમાહૃત્ય દારૂણિ પ્રદીપ્ય ચ હુતાશનમ્

અહં વિશામ્યવિધવા ભર્તારં પ્રથમં દ્રુતમ્ ।
ન પશ્યામિ પતન્તં વૈ જ્વલને દારુણે ભૃશમ્

ઉક્તા સા ઽકાશવાણ્યા ચ મા તે મૃત્યુભયં શુભે ।
શ્રૂયતાં મમ વાક્યં હિ યથા ધર્મો ન હીયતે

કુબ્જારેવાસમાયોગે બ્રહ્મરક્ષોવિમોક્ષણમ્ ।
તત્ર સ્નાત્વા દિવં યાતિ બિલ્વામ્રકમ્ અર્ચનાત્

લભતે બ્રહ્મલોકં ચ રક્ષોયોનેશ્ ચ મોક્ષણમ્ ।
બ્રહ્મરાક્ષસ ઉવાચ:
કા ઽસિ ત્વં ચ વરારોહે કસ્ય ચાસિ યશસ્વિનિ

અનુગ્રહાર્થં ભૂતાનાં પૂર્વજન્મ કૃતૈઃ શુભૈઃ ।
આકાશવાણ્ય્ ઉવાચ:
ધન્યા ઽહં સર્વભૂતાનામવ્યક્તાવ્યક્તરૂપિણી

એવમુસ્ત્વા તુ સા દેવી તત્રૈવાન્તરધીયત ।
પુત્રદારાન્વિતો નત્વા હરિકેશઃ સુરેશ્વરમ્

સમ્પ્રાપ્ત સુમુદાયુક્તઃ કુબ્જારેવાસમાગમમ્ ।
તત્ર સ્નાત્વા યથાન્યાયમ્ અર્ચયિત્વા મહેશ્વરમ્

હુતાશનં પ્રવિવિશુઃ સ્મૃત્વા દેવં હારિં હરમ્ ।
સ્વીયં ગૃહમિવાક્લેશાઃ કામક્રોધવિવર્જિતાઃ

તત્ક્ષણાદ્ દિવ્યદેહાસ્ તુ બ્રહ્મતેજોવપુર્ધરાઃ ।
દિવ્યયાનં સમારુહ્ય બ્રહ્મલોકમ્ અવાપ્નુયુઃ

પુત્રદારસમાયુક્તો હરિકેશો નૃપોત્તમ ।
તસ્ય તીર્થસ્ય માહાત્મ્યાદ્ દિવિ દીવ્યતિ દેવવત્

શતમષ્ટોત્તરં તત્ર લિઙ્ગાનાં પુણ્યસઙ્ગમે ।
માર્કણ્ડેશ્વરમ્ ઇત્યેકં મધુરેશ્વરમ્ એવ ચ

શૂલપાણિં તથૈવાન્યમ્ અગસ્ત્યેશ્વરમ્ એવ ચ ।
એતાન્ય્ અન્યાનિ ચૈવેહ સિદ્ધલિઙ્ગાનિ સન્તિ વૈ

એતત્ સર્વં યથા ન્યાયં કથિતં તવ સુવ્રત ।
કુબ્જારેવાસમાયોગં સુરાસુરનિષેવિતમ્

પ્રાતર્યઃ કીર્તયેદ્ ભક્ત્યા નર્મદાં સપ્તકલ્પગામ્ ।
સર્વપાપવિનિર્મુક્તઃ સ શૈવં લભતે પુરમ્