સ્કન્દપુરાણ: રેવાખણ્ડ (સંશોધિત પાઠ) · અધ્યાય 22

ઇતિ શ્રીસ્કન્દપુરાણે રેવાખણ્ડે કુબ્જામાહાત્મ્ય એકવિંશો ઽધ્યાયઃ ॥
ર્ક્સ્ અધ્યાય 22
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ:
કથં નિવર્તિતો યજ્ઞો રન્તિદેવસ્ય ધીમતઃ ।
કણ્વાશ્રમપદે રમ્યે રેવાકુબ્જાસમાગમે

નિખિલં શ્રોતુમિચ્છામિ કથયસ્વ શિવોદિતમ્ ।
માર્કણ્ડેય ઉવાચ:
શૃણ્વન્તુ મુનયઃ સર્વે શ્રોતુકામાસ્ સમાગમમ્

મયા ખ્યાતમ્ ઇદં પુણ્યમ્ ઇતિહાસં પુરાતનમ્ ।
શણ્ડામર્કો ઽથ રાજર્ષિર્ માનસો બ્રહ્મણઃ સુતઃ

સૂર્યતેજઃ સમપ્રખ્યસ્ તેજસા પ્રજ્વલન્ન્ ઇવ ।
બ્રહ્મિષ્ઠઃ સત્યવાદી ચ વેદવેદાઙ્ગપારગઃ

બ્રહ્મચારી જિતક્રોધઃ સર્વભૂતહિતે રતઃ ।
ષડશીતિસહસ્રાણિ મુનીનાં દીપ્તતેજસામ્

તપસ્તત્રૈવ તપ્યન્તે મોક્ષોપાયવિચિન્તકાઃ ।
કન્દમૂલફલાહારા જલાહારાસ્ તથા પરે

માસોપવાસિનશ્ ચાન્યે તથા પક્ષોપવાસિનઃ ।
ચરન્તિ કે સાન્તપનં પ્રાજાપત્યં તથૈવ ચ

ચાન્દ્રાયણપરાશ્ ચાન્યે બ્રહ્મકૂર્ચાસ્ તથાપરે ।
શણ્ડામર્કાશ્રિતાઃ સર્વે સર્વેષાં ગુરુર્ એવ ચ

વેદધ્વનિતનિર્ઘોષૈર્ દિવં ભૂમિં વ્યનાદયન્ ।
નિર્ધૂમો જ્વલનસ્ તત્ર હૂયમાનો હુતાશનઃ

કામક્રોધવિનિર્મુક્તૈર્ બ્રહ્મચારિજિતેન્દ્રિયૈઃ ।
શણ્ડામર્કાશ્રમં દિવ્યં યુક્તં બ્રહ્મસમદ્વિજૈઃ

તથાકામફલૈર્ વૃક્ષૈઃ પુષ્પિતૈસ્ ત્વતિશોભિતમ્ ।
સર્વાશ્રમગુરુશ્ ચાસીદ્ રન્તિદેવો મહીપતિઃ

શાસિતા ધરણી તેન સશૈલવનકાનના ।
ન નરાઃ શોકમાત્સર્યરોગદારિદ્ર્યદુઃખિતાઃ

ચિરાયુષઃ પ્રજાઃ સર્વા ધનધાન્યસમાકુલાઃ ।
સ્વયં કામદુઘા ગાવઃ પૃથિવી સસ્યશાલિની

કૌશેયં પટ્ટસૂત્રં ચ સર્વેષાં વિમલં ચિતમ્ ।
પર્જન્યઃ કામવર્ષી ચ કાલે કાલે ઋતાવૃતૌ

નાના પુરાણિ રમ્યાણિ હેમરત્નાન્વિતાનિ ચ ।
નાના ચામરમાલા ચ હેમરત્નાવગણ્ઠિતા

કિઙ્કિણીજાલસંછન્ના મણિમાલાવિલમ્બિતા ।
બુદ્બુદૈર્ અર્ધચન્દ્રૈશ્ ચ પારિજાતકદમ્બકૈઃ

ગોપુરૈશ્ ચ મહાદિવ્યૈર્ નાનાનકનિનાદિતા ।
નાટ્યહર્મ્યૈશ્ ચ સઙ્ગીતૈર્ વિચિત્રકુસુમાવૃતૈઃ

ભૂમિર્ હેમમયી ચૈવ ચાર્ચિતા યત્ર સંચિતૈઃ ।
પ્રાસાદશ્ ચ મહારત્નૈર્ દેવદેવસ્ય શૂલિનઃ

મેરુમન્દરકૈલાસે યાદૃશશ્ ચ વિરાજતે ।
નાનારત્નશિલાભિશ્ ચ અનેકશિખરોત્કરૈઃ

ચન્દ્રશાલાગવાક્ષૈશ્ ચ રત્નમાલાવિભૂષિતૈઃ ।
શતાર્ધસાપ્તભૌમૈશ્ ચ તથૈવાયુતભૂમિકૈઃ

ચન્દ્રાનનપતાકાભિર્ યજ્ઞૈશ્ ચાપિ વિરાજિતા ।
એવં વિધા નૃપશ્રેષ્ઠ સર્વશોભા સમન્વિતા

રન્તિદેવસ્ય રાજર્ષેર્ અયોધ્યાનગરી શુભા ।
ઇત્થં શશાસ ધરણીં યથા શક્રસ્ત્રિવિષ્ટપમ્

નૃપો યાગસહસ્રૈશ્ ચ ભૂમિપૃષ્ઠં દદાહ સઃ ।
પુરોધસં વશિષ્ઠં ચ પપ્રચ્છ મુનિસત્તમમ્

કસ્મિંસ્ તીર્થે તુ નિર્વિઘ્ના યજ્ઞસિદ્ધિર્ મહામુને ।
ઇતિ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા રાજર્ષેર્ મુનિસત્તમઃ

ઉવાચ રન્તિદેવં ચ વશિષ્ઠો બ્રહ્મવિત્તમઃ ।
દુર્વાસાઃ કશ્યપો ગર્ગો નારદઃ પર્વતઃ ક્રતુઃ

અગ્નિશ્ ચ શૌનકશ્ ચૈવ બૃહસ્પતિર્ અથાઙ્ગિરાઃ ।
ભૃગુર્ અત્રિસ્ તથા વત્સ્યઃ પુલસ્ત્યઃ પુલહસ્તથા

કાશ્યપો ગાલવશ્ ચૈવ ઋષ્યશૃઙ્ગો વિભાણ્ડકઃ ।
અહં ચ મુનયશ્ ચૈતે મુનયો બ્રહ્મવર્ચસઃ

સર્વેષાં મતમેવં વૈ મમ ચૈવ નરાધિપ ।
અન્યતીર્થાત્ પરં તીર્થં પુરાણે પરિકીર્તિતમ્

કોટિકોટિગુણં પુણ્યં કલ્પગા યત્ર વર્તતે ।
એવમ્ એવેતિ તં બ્રૂયાત્ સત્યમ્ એતત્ ત્વયોદિતમ્

તતશ્ચાજ્ઞાપયામ્ આસ ભૃત્યામાત્યપુરોધસઃ ।
યજ્ઞોપસ્કરસમ્ભારઃ શીઘ્રમ્ એવ વિધીયતામ્

આદિદેશ તતો દૂતાન્ નાનાદેશેષુ સત્વરાન્ ।
ઘોષણા ક્રિયતાં રાષ્ટ્રે સમાગચ્છન્તુ ભૂમિપાઃ

આગતાસ્ તે તતઃ સર્વે રન્તિદેવસ્ય શાસનાત્ ।
યથા વિભવશોભાઢ્યાઃ શક્રતુલ્યા મહીભૃતઃ

ગાવશ્ ચ દશલક્ષાણિ સવત્સાશ્ ચ પયસ્વિનીઃ ।
હેમભારૈર્ભૂષિતાશ્ ચ કામધેનુપયસ્વિનીઃ

લક્ષમેકં હયાનાં તુ અયુતં દન્તિનાં તથા ।
મણિમાણિક્યરત્નાનાં તત્ર સંખ્યા ન વિદ્યતે

અનેકાનિ સહસ્રાણિ કરભાનાં ચ ભારત ।
દિવ્યયાનં સમારુહ્ય સાન્તઃપુરપરિચ્છદઃ

નાનાતૂર્યૈર્ ગીતવાદ્યૈર્ મેકલાતીરમ્ આગતઃ ।
તત્ર મણ્ડપકુણ્ડાનિ યજ્ઞયૂપા હિરણ્મયાઃ

નાનાભક્ષાણિ ભોજ્યાનિ પક્વાનિ વિવિધાનિ ચ ।
નાનાભરણરત્નૈશ્ ચ બ્રાહ્મણાઃ સમલંકૃતાઃ

યજ્ઞદીક્ષાં ચ જગ્રાહ પત્ન્યા સહ નરાધિપઃ ।
તતઃ પ્રવર્તિતો યજ્ઞો રેવાતીરે સુશોભને

તત્ર જ્વલતિ નિર્ધૂમઃ પ્રત્યક્ષો હવ્યવાહનઃ ।
બ્રહ્મશક્રાદયો દેવા લોકપાલા મરુદ્ગણાઃ

વિશ્વેદેવાશ્ ચ સાધ્યાશ્ ચ વસવશ્ચન્દ્રભાસ્કરૌ ।
સરિતઃ સાગરાઃ શૈલાઃ સર્વતીર્થાનિ ચાપગા

માતરઃ સિદ્ધગન્ધર્વાઃ સયક્ષોરગરાક્ષસાઃ ।
ઉમયા સહિતો રુદ્રો વિષ્ણુશ્ ચૈવ સુરેશ્વરઃ

સર્વેષા યજ્ઞભાગાંશ્ ચ પૃથક્ પૃથગ્ અકલ્પયત્ ।
એતસ્મિન્ન્ અન્તરે રાજન્ વેદધ્વનિ નિવેદિતમ્

વિસ્મિતા હ્યભવન્ સર્વે શ્રુત્વા સ્મૃતિભયાનકમ્ ।
દાનવા બલવન્તો ઽદ્ય તે ક્રૌઞ્ચપુરવાસિનઃ

મહાબાહુઃ સુબાહુશ્ ચ દૈત્યકોટિસમાવૃતાઃ ।
આગતા નર્મદા તીરે સભૃત્યબલવાહનાઃ

દક્ષિણાં દિશમાશ્રિત્ય યજ્ઞવિઘ્નં વિચક્રિરે ।
બ્રહ્માદ્યા મુનયઃ સર્વે ભયત્રસ્તાશ્ ચ કમ્પિરે

ઉવાચ વચનં બ્રહ્મા દેવતુલ્યં પુરોધસમ્ ।
મયા વિધિર્ વિસ્મૃતશ્ ચ મન્ત્રાદીનાં મહાભયાત્

ઉવાચ રન્તિદેવં ચ યજ્ઞધ્વંસં નિવારય ।
બ્રહ્મિષ્ઠસ્ તદ્ વચઃ શ્રુત્વા રન્તિદેવો મહીપતિઃ

યદિ મે વિદ્યતે સત્યં શિવભક્તિપરા મતિઃ ।
દૈત્યરાક્ષસદુષ્ટાશ્ ચ યે ચાન્યે વિઘ્નકારકાઃ

સર્વે તે વિલયં યાન્તિ તમઃ સૂર્યોદયે યથા ।
પશ્યન્તુ મમ સામર્થ્યં દેવા વિગતકલ્મષાઃ

એવમુક્ત્વા તતો રાજન્ કુશાગ્રેણ તુ નાર્મદઃ ।
પ્રવાહો દુષ્ટરક્ષાર્થં દક્ષિણસ્યાં પ્રકલ્પિતઃ

વિષ્ણુશ્ ચૈવ સ્મૃતસ્ તત્ર શઙ્ખચક્રગદાધરઃ ।
ઉત્તરે દેવયાનસ્ય પ્રવાહઃ પરિકલ્પિતઃ

એવં કૃત્વા તુ ઘોરેણ દેવમન્ત્રેણ સુવ્રતઃ ।
જુહાવાહવનીયે તુ કુણ્ડે બિલ્વામ્રવેતસમ્

તસ્માત્ સમુત્થિતં લિઙ્ગં જ્વલત્ કાલાનલપ્રભમ્ ।
નાન્તો નાદિર્ ન મધ્યં ચ તસ્ય લિઙ્ગસ્ય ભારત

તતઃ સુરાસુરાઃ સર્વે ચક્રુઃ સ્તોત્રમ્ ઇદં પુરઃ ।
ઓં નમો ભુવનેશાય આદિદેવ નમો ઽસ્તુ તે

ચરાચરખ્યાપકાય સૃષ્ટિસંહારકારિણે ।
સ્તોત્રં શ્રુત્વા મહાદેવઃ શાન્તરૂપો જગત્ પતિઃ

બભૂવ પરમપ્રીતશ્ ચરાચરગુરુસ્ તદા ।
તદ્ દૃષ્ટ્વા તાદૃશં કર્મ રન્તિદેવસ્ય ધીમતઃ

આગત્ય દાનવાધીશો રન્તિદેવમપૂજયત્ ।
આદેશો દીયતાં મહ્યં કિં કરોમીતિ ચાબ્રવીત્

ઉવાચ વચનં રાજા પ્રહસન્ન્ ઇવ ભારત ।
આતિથ્યકાલે સમ્પ્રાપ્તે યજ્ઞભાગં વદામિ તે

દેવાનાં યજ્ઞભાંગં ચ દાનવાનાં ચ સર્વશઃ ।
પરિકલ્પ્ય યથાન્યાયં મુદા પરમયા યુતઃ

સ્વં સ્વં યાનં સમારુહ્ય દાનવાસ્ તે ચ સર્વશઃ ।
લિઙ્ગં બિલ્વામ્રકં નામ જુષ્ટં દૈવૈર્ જગત્ પતેઃ

નમસ્કૃત્ય મહાદેવં રન્તિદેવં પ્રતુષ્ટુવુઃ ।
તતઃ પ્રમુદિતા દેવા રન્તિદેવમ્ અપૂજયન્

ઉમયા સહ દેવેશં ગણકોટિસમન્વિતમ્ ।
બ્રહ્મા વિષ્ણુશ્ ચ દેવાશ્ ચ વરં દત્ત્વા દિવં યયુઃ

ગતેષુ તેષુ દેવેષુ રન્તિદેવઃ પુરં યયૌ ।
કદાચિદ્ વૃત્રહા તત્ર બ્રહ્મહત્યાસમાવૃતઃ

રેવાકુબ્જાસમાયોગે સર્વં સ્નાનાદિકં વ્યધાત્ ।
તત્ક્ષણાદ્ દિવ્યદેહસ્ તુ સૂર્યસંકાશતેજસઃ

શરીરાત્ તસ્ય નિર્ગત્ય બ્રહ્મહત્યાહ વાસવમ્ ।
અસ્ય તીર્થસ્ય માહાત્મ્યાદ્ એકહત્યા તવૈવ કા

બ્રહ્મહત્યાસહસ્રં હિ તમઃ સૂર્યોદયે યથા ।
તીર્થે ઽસ્મિન્ વિનશેદ્ યાવદ્ યોજનાનિ ચતુર્દશ

એતસ્મિન્ન્ અન્તરે શક્રં પ્રત્યક્ષં પ્રાહ કલ્પગા ।
શાન્તિસ્ તે ઽસ્તુ મહાભાગ યથેષ્ટં ગચ્છ સામ્પ્રતમ્

ઇતિ તસ્યા વચઃ શ્રુત્વા તાં નમસ્કૃત્ય કલ્પગામ્ ।
દિવ્યયાનં સમારુહ્ય મુદા પરમયા યુતઃ

અપ્સરોગણસંયુક્તં દિવ્યગન્ધર્વનાદિતમ્ ।
તત્રારૂઢઃ સુરપતિર્ યથા પૂર્વં તથૈવ સઃ

ધૃતદિવ્યાતપત્રસ્ તુ વીજ્યમાનો ઽપ્સરોગણૈઃ ।
સ્તૂયમાનઃ સુરગણૈઃ પ્રવિવેશામરાવતીમ્

શિવેન કથિતં પૂર્વં પાર્વત્યાઃ ષણ્મુખસ્ય ચ ।
મયા ચ કથિતં રાજંસ્ તવ બ્રહ્મર્ષિપૂર્વકમ્