સ્કન્દપુરાણ: રેવાખણ્ડ (સંશોધિત પાઠ) · અધ્યાય 20

ઇતિ શ્રીસ્કન્દપુરાણે રેવાખણ્ડે સૃષ્ટિસંહારસારસ્વતતીર્થકથનં નામૈકોનવિંશો ઽધ્યાયઃ ॥
ર્ક્સ્ અધ્યાય 20
માર્કણ્ડેય ઉવાચ:
શાણ્ડિલ્યાકલ્પગાયોગઃ સર્વપાપહરઃ પરઃ ।
શાણ્ડિલ્યેશ્વરલિઙ્ગં ચ સર્વપાપહરં પરમ્

સ્નાતમાત્રો નરસ્ તસ્મિન્ન્ અર્ચયિત્વા મહેશ્વરમ્ ।
કર્મભૂમિં ન લભતે હરસ્ય વચનં યથા

તિલોદકપ્રદાનેન હવિષા પિણ્ડપાતનાત્ ।
તૃપ્યન્તિ પિતરસ્ તસ્ય યાવદ્ ઇન્દ્રાશ્ ચતુર્દશ

રાહુસોમસમાયોગે કુરુક્ષેત્રે મહાફલમ્ ।
તત્રૈવ જન્મ રાજર્ષેઃ કાર્તવીર્યનૃપસ્ય ચ

સ્નાત્વાભ્યર્ચ્ય મહાદેવં ગન્ધપુષ્પાદ્યુપસ્કરૈઃ ।
સૂર્યાચન્દ્રમસૌ યાવદુમામાહેશ્વરે પુરે

ભુઙ્ક્તે સ વિવિધાન્ ભોગાંસ્ તાવદ્ વૈ શિવસન્નિધૌ ।
તત્ર શાણ્ડિલ્યકૌણ્ડિન્યૌ માણ્ડવ્યો મુનિમત્તમઃ

કૌશિકશ્ ચ મહાતેજાઃ કશ્યપો ભૃગુર્ એવ ચ ।
એતે ચાન્યે ઽપિ બહવો જપધ્યાનપરાયણાઃ

મુનીનાં ષષ્ટિસાહસ્રં તપસ્યુગ્રે વ્યવસ્થિતમ્ ।
તસ્યાશ્રમપદં રમ્યં શાણ્ડિલ્યાકલ્પગાયુજિ

શાણ્ડિલ્યપુરમ્ ઇત્યેવ બ્રહ્મર્ષિ વિનિષેવિતમ્ ।
દ્વાદશાદિત્યતીર્થં ચ નર્મદાદક્ષિણે તટે

દેવદારુ તથા તીર્થમ્ અન્યદ્ દેવવનં તથા ।
દશલક્ષાણિ તીર્થાનિ તત્ર તિષ્ઠન્તિ સંગમે

દ્વાદશાર્કમ્ ઇદં નામ તીર્થં પાપપ્રણાશનમ્ ।
અન્યાનિ યાનિ લિઙ્ગાનિ કથિતાનિ તવા ઽનઘ

મૂષકશ્ચ તથા તીર્થે માર્જારેણૈવ ભક્ષિતઃ ।
નિશાયાં મૂષકઃ કશ્ચિદટમાન ઇતસ્ તતઃ

માર્જરેણ તતઃ સો ઽપિ ભક્ષિતશ્ ચ ધૃતઃ પુરા ।
તતો મેઘાગમે કાલે પ્રવાહસ્ તત્ર નિર્ગતઃ

અસ્થિપ્રવહણં તસ્ય નિમગ્નં તત્ર સઙ્ગમે ।
તીર્થસ્યાસ્ય પ્રભાવેણ યક્ષરાજો ઽભવત્ નૃપ

બૃહદ્વૃન્દઃ સમાખ્યાતો યક્ષાયુતસમાવૃતઃ ।
હંસયુક્તવિમાનેન યક્ષલોકે મહીયતે

અથાન્યત્ કથયિષ્યામિ શાણ્ડિલ્યાનર્મદાશ્રિતમ્ ।
નામ્ના ચાપ્સરસં લિઙ્ગં મુક્તાશ્ચાપ્સરસો યતઃ

જ્ઞાનરૂપમયં દેવં સિદ્ધલિઙ્ગં પ્રકીર્તિતમ્ ।
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ:
કસ્માદપ્સરસઃ શપ્તાઃ કથં યાતાશ્ ચ સઙ્ગમમ્

કથં ચ મોક્ષણં શાપાદ્ વિદિતં કુરુ સામ્પ્રતમ્ ।
માર્કણ્ડેય ઉવાચ:
શૃણુ રાજન્ યથા ન્યાયં કથયામિ તવા ઽનઘ

મધૂત્સવં શિવસ્યાગ્રે વિહાયેન્દ્રોત્સવં ગતાઃ ।
ઉર્વશી ચ તથા રમ્ભા અહલ્યા ચ તિલોત્તમા

ઘૃતાચી મેનકા ચૈવ ચિત્રરેખા ચ શાલિની ।
એતાશ્ ચાપ્સરસો બહ્વ્યઃ સર્વા વૈ દેવ નિર્મિતાઃ

વસન્તે તા વિશન્તિ સ્મ શક્રલોકં સુરૈઃ સહ ।
મદિરાનન્દપાનેન મોહિતાઃ કામપીડિતાઃ

સમતીતે વસન્તે તુ ઉમામાહેશ્વરં પુરમ્ ।
કૈલાસનિલયં દેવં સમારાધયિતું ગતાઃ

શાપસ્ય ભયભીતાસ્ તા દેવેદેવસ્ય સુવ્રતાઃ ।
સાષ્ટાઙ્ગં પ્રણિપત્યાથ મન્ત્રગીતેન તુષ્ટુવુઃ

તાશ્ ચૈવાપ્સરસો ગૌરી જ્ઞાત્વા તત્ર પરાઙ્મુખી ।
ગૌર્યાઃ પરમચિત્તજ્ઞાઃ સર્વાભરણભૂષિતાઃ

અનઙ્ગકુસુમા ચાન્યા રૂપયૌવનશાલિની ।
ધનપાલી તથા ચાન્યા વ્યોમરેખા તથાપરા

ચામરગ્રાહિણી ચાન્યા ગાન્ધર્વી ચ તથા ઽપરા ।
હેમદણ્ડા પ્રતીહારા ઊચુરપ્સરસઃ પ્રતિ

ઉમામાહેશ્વરં નામ ભવત્યો ન સમાગતાઃ ।
અપરાધો ઽયમ્ એવાદ્ય ભવતીનાં સુદુઃસહઃ

અનેનૈવાપરાધેન અજા મર્ત્યે ભવિષ્યથ ।
દિવ્યં વર્ષશતં સાગ્રમ્ એવં ભવત દુઃખિતાઃ

અપ્સરસ ઊચુઃ:
શાપાન્તં નો વરારોહે દાતુમર્હસિ પાર્વતિ ।
ઇતિ તાસાં વચઃ શ્રુત્વા દેવી વચનમ્ અબ્રવીત્

શાણ્ડિલ્યાકલ્પગાયોગે નર્મદાદક્ષિણે તટે ।
તત્ર સ્નાત્વા દિવં યાન્તિ શાણ્ડિલ્યેશ્વરપૂજનાત્

ગૌરીતીર્થં તુ તત્રૈવ જ્ઞાતું યોગ્યં હિ કલ્પગામ્ ।
ઉત્તીર્ણા તેન માર્ગેણ લગ્ના સ્કન્દસ્ય પૃષ્ઠતઃ

તત્ર સ્નાત્વા શિવં નત્વા કૈલાસં ચા ગમિષ્યથ ।
શાપભ્રષ્ટાસ્ તુ તાસ્ સર્વાઃ ક્ષ્માં ગત્વા અતિદુઃખિતાઃ

શાપાવસાને સમ્પ્રાપ્તે કલ્પગાતીરમાશ્રિતાઃ ।
તત્ર સ્નાત્વા તુ શાણ્ડિલ્યં પૂજયિત્વા વિધાનત

અજારૂપધરાસ્ સર્વાસ્ તસ્મિન્નપ્સરસઃ ક્ષણાત્ ।
દિવ્યયાનસમારૂઢાસ્ સર્વાલંકારભૂષિતાઃ

ગૌરીતીર્થં તથૈવાપુર્ યથાપૂર્વં તથૈવ તુ ।
અજાતીર્થમ્ ઇતિ ખ્યાતં દેવશ્ચાજેશ્વરસ્ તથા

સર્વપાપહરં ચૈવ લિઙ્ગમાપ્સરસં તથા ।
તત્ર સ્નાત્વા વ્યતીપાતે નારી વા યદિ વા નરઃ

અવશઃ સ્વવશો વા ઽપિ પ્રાણત્યાગં કરોતિ યઃ ।
દશવર્ષસહસ્રાણિ રાજા વિદ્યાધરે પુરે

કનકેશ્વરમન્યત્ તુ કનકામોક્ષદં શુભમ્ ।
જ્વરેશ્વરં તત્ર લિઙ્ગં જ્વરો યત્ર ન વિદ્યતે

જ્વરિતા ઋષયો યત્ર બભૂવુર્ જ્વરવર્જિતાઃ ।
પઞ્ચબ્રહ્મેશ્વરં નામ લિઙ્ગં પાપવિમોચનમ્

અસુરો મલકેતુશ્ ચ શક્રસ્યૈવ ભયેન તુ ।
પઞ્ચબ્રહ્માત્મકૈર્ મન્ત્રૈઃ સ્થણ્ડિલસ્થં તુ શઙ્કરમ્

નાનાવિધૈઃ પુષ્પધૂપૈઃ સમ્પૂજ્ય સ્વપુરં યયૌ ।
અપરાહ્ણે ઽથ સંસ્માર સ પાપો લિઙ્ગમૈશકમ્

નમસ્કૃત્વા ઽથ નિર્માલ્યં યાવદ્ ઉદ્ધર્તુમ્ ઇચ્છતિ ।
તાવત્ તત્ સ્થાણુભૂતં વૈ લિઙ્ગં દૃષ્ટ્વા મહાસુરઃ

વિષસાદમહાબાહુઃ કિમ્ એતદ્ ઇતિ વિસ્મિતઃ ।
આકાશવાચાચોક્તં વૈ વિષાદં ત્યજપુત્રક

પઞ્ચબ્રહ્મેશ્વરં નામ લિઙ્ગમ્ એતત્ મહાસુર ।
આકાશવચનં શ્રુત્વા નમસ્કૃત્ય દિવં યયૌ

પઞ્ચબ્રહ્મેશ્વરં લિઙ્ગં લિઙ્ગં પુષ્પેશ્વરં તથા ।
તૃતીયં તુ તથા વિદ્ધિ લિઙ્ગં વૈ સ્થણ્ડિલેશ્વરમ્

નિત્યે નૈમિત્તિકે કાર્યે ગ્રહણે ચન્દ્રસૂર્યયોઃ ।
શ્રદ્ધયા સઙ્ગમે સ્નાત્વા લિઙ્ગત્રિતયપૂજનાત્

ગચ્છન્તિ પિતરઃ સ્વર્ગં હવિર્દાનાદિભિર્ યથા ।
મન્વન્તરશતં યાવન્ મોદતે બ્રહ્મણઃ પુરે

નર્મદાયાપ્યભાગે તુ ગોપ્યલિઙ્ગં વ્યવસ્થિતમ્ ।
બ્રહ્મહત્યાદિકં પાપં સપ્તરાત્રેણ નશ્યતિ

ત્વષ્ટા પૂષેતિ વિખ્યાતૌ બલિનૌ બ્રહ્મરાક્ષસૌ ।
વજ્રેણ સ્વેન શક્રેણ હતૌ તૌ સિન્ધુચારિણૌ

બુદ્ધ્વા બ્રહ્માદિભિર્દેવૈર્ બ્રહ્મહા ત્વેષ વાસવઃ ।
ઇન્દ્રાણ્યા ચૈવ સંત્યક્તઃ સર્વૈઃ સુરગણૈસ્ તથા

બ્રહ્મહત્યા સમાયુક્તઃ સમ્પ્રાપ્તો વૈ હિમાલયમ્ ।
ચન્દ્રહીના યથા રાત્રિર્ અનાદિત્યં યથા નભઃ

ઇયમાભાતિ વૈ તદ્વચ્ છક્રહીના ઽમરાવતી ।
તતો દેવગણૈઃ સર્વૈઃ પ્રેષિતો હવ્યવાહનઃ

શક્રસ્યાન્વેષણાર્થાય કૃશાનો ગમ્યતાં ત્વયા ।
જલે દૃષ્ટ્વા નિવર્ત્યા ઽથ દેવતાસ્ સંન્યવેદયત્

તતસ્ સંપ્રેષિતો દેવૈઃ સર્વવ્યાપી પ્રભઞ્જનઃ ।
સ તં પ્રવેશયામાસ પ્રોવાચ ત્રિદશેશ્વરમ્

દેવાનાં શાસનાદ્ એવ સમાગચ્છં ચ ત્વત્કૃતે ।
તમાનીય પુરં દિવ્યં બ્રહ્મવિષ્ણુપુરસ્મરાઃ

તતો દેવગણાઃ સર્વે શક્રેણ સહિતા ગતાઃ ।
ઈશાનો ભગવાન્ યત્ર કૈલાસે પર્વતોત્તમે

નમસ્કૃત્ય મહાદેવં સુરાસુરનમસ્કૃતમ્ ।
પ્રવિષ્ટાંસ્ તુ યથાન્યાયં પપ્રચ્છ ભગવાન્ હરઃ

કિમાગમનકાર્યં વઃ કુતો વો ભયમાગતમ્ ।
દેવા ઊચુઃ:
એષ ત્વાં પ્રતિ સંપ્રષ્ટું દેવરાજઃ શતક્રતુઃ

મોક્ષણં બ્રહ્મહત્યાયાઃ સ્યાદ્ યથા વૈ તથા કુરુ ।
ઈશ્વર ઉવાચ:
વારાણસ્યાં ક્રતું ચેષ્ટ્વા હયમેધં યથા વિધિ

તીર્થયાત્રાક્રમેણૈવ બ્રહ્મહત્યા પ્રણશ્યતિ ।
નમસ્કૃત્ય તતો દેવં સુરાઃ કાશીપુરં યયુઃ

યજ્ઞોપસ્કરમાદાય તત્ર ચેષ્ટો મખોત્તમઃ ।
પૌષ્કરં નૈમિષારણ્યં કુરુક્ષેત્રં તથા પુનઃ

કેદારં ભૈરવં તીર્થં ગઙ્ગાસાગરસઙ્ગમમ્ ।
ઓઘતીર્થં પ્રયાગં ચ પ્રભાસં શશિભૂષણમ્

બભ્રમુઃ સર્વતીર્થાનિ પૃથિવ્યાં યાનિ કાનિ ચ ।
કૃષ્ણમસ્ય શરીરાર્દ્ધમર્દ્ધં ગૌરં નિરીક્ષ્ય ચ

વિસ્મયં પરમં જગ્મુઃ સર્વે દેવગણાસ્ તથા ।
વારાણસીં પુરીં ગત્વા સુરા વિજ્ઞાપયન્તિ તમ્

અન્તરિક્ષે પુરી ખ્યાતા વારાણસ્યસમા તથા ।
પઞ્ચક્રોશાન્તરે તસ્યા બ્રહ્મહત્યા ન સર્પતિ

પુરાણે શ્રૂયતે દેવ દેવરાજ શતક્રતો ।
યાવત્ તિષ્ઠતિ ગઙ્ગાયાં વારાણસ્યાં સમાગમે

ન તાવદ્ બ્રહ્મહત્યા તુ નિર્ગમે પુનરાવિશેત્ ।
કાશ્યુવાચ:
નાહં સમર્થા હરણે મુક્ત્વા કાચિત્ તુ કલ્પગામ્

બ્રહ્મહત્યા યથા નશ્યેદ્ ઉપદેશં દદામિ તે ।
શાણ્ડિલ્યા નર્મદાયોગે યામ્યે ભાગે તુ નાર્મદે

તત્ર સ્નાત્વા મહારાજ ત્રીણિ લિઙ્ગાનિ ચાર્ચયેત્ ।
પઞ્ચબ્રહ્મેશ્વરં દેવં પુષ્પેશ્વરમ્ અથાપરમ્

તૃતીયં તુ તથા શક્રલિઙ્ગં ચૈવ સ્થણ્ડિલેશ્વરમ્ ।
શિવેન કીર્તિતં પૂર્વં પાર્વત્યાઃ ષણ્મુખસ્ય ચ

કાશીપુર્યા વચઃ શ્રુત્વા દેવદેવઃ શતક્રતુઃ ।
તં દેશં સમનુપ્રાપ્ય સર્વં સ્નાનાદિકં વ્યધાત્

તત્ ક્ષણાદ્ દિવ્યદેહશ્ ચ સૂર્યસંક્રમણં યયૌ ।
શરીરાત્ તસ્ય નિર્ગત્ય બ્રહ્મહત્યા હ વાસવમ્

અસ્ય તીર્થસ્ય માહાત્મ્યાદ્ એકહત્યા તવૈવ કા ।
બ્રહ્મહત્યાસહસ્રં હિ તમઃ સૂર્યોદયે યથા

તીર્થે ઽસ્મિન્ ન વિશેદ્ધત્યા યોજનાનિ ચતુર્દશ ।
એતસ્મિન્ન્ અન્તરે શક્રં પ્રત્યક્ષં પ્રાહ કલ્પગા

શિવમ્ અસ્તુ મહારાજ સ્વગૃહં યાહિ સામ્પ્રતમ્ ।
ઇતિ તસ્યા વચઃ શ્રુત્વા નમસ્કૃત્ય તુ નર્મદામ્

દિવ્યં યાનં સમારૂઢો મુદા પરમયા યુતઃ ।
અપ્સરોગણસંકીર્ણં સિદ્ધગન્ધર્વસેવિતમ્

તત્રારૂઢઃ સુરપતિર્ યથાપૂર્વં તથૈવ ચ ।
ધૃતદિવ્યાતપત્રસ્ તુ વીજ્યમાનો ઽપ્સરોગણૈઃ

સ્તૂયમાનઃ સુરગણૈઃ પ્રવિવેશામરાવતીમ્ ।
શિવેન કથિતં હ્ય્ એતત્ પાર્વત્યાઃ ષણ્મુખસ્ય ચ

મયા તુ કથિતં રાજંસ્ તવ બ્રહ્મર્ષિપૂર્વકમ્