સ્કન્દપુરાણ: રેવાખણ્ડ (સંશોધિત પાઠ) · અધ્યાય 14

ઇતિ શ્રીસ્કન્દપુરાણે રેવાખણ્ડે મત્સ્યેશ્વરતીર્થવર્ણનોનામ ત્રયોદશો ઽધ્યાયઃ ॥
ર્ક્સ્ અધ્યાય 14
માર્કણ્ડેય ઉવાચ:
અથાન્યત્ કથયિષ્યામિ તીર્થં પાપવિમોક્ષણમ્ ।
મત્સ્યાયાઃ શુભતાપ્યાશ્ચ સઙ્ગમે સુરસેવિતમ્

દેવો મત્સ્યેશ્વરો નામ નાગકન્યાભિરર્ચિતઃ ।
તત્ર સ્નાત્વા દિવં યાન્તિ યે મૃતા ન પુનર્ભવાઃ

પઞ્ચવક્ત્રાસ્ત્રિનેત્રાશ્ચ મત્સ્યતીર્થપ્રભાવતઃ ।
કલહંસ ઇતિ ખ્યાતો દેવર્ષિર્ ધ્યાનતત્પરઃ

તસ્યાશ્રમં પરં રમ્યં બ્રહ્મર્ષિ વિનિષેવિતમ્ ।
શાકમૂલફલાહારો જપધ્યાનપરાયણઃ

સો ઽતિષ્ઠદ્ અયુતં સાર્દ્ધમ્ એકપાદેન ભારત ।
શિવધ્યાનપરો ભૂત્વા સર્વભૂતહિતે રતઃ

તતસ્ તુ ધ્યાનયોગેન તસ્ય દેવઃ શતક્રતુઃ ।
ચકમ્પે તપસા ચાસૌ દેવરાજો ભવિષ્યતિ

હરિષ્યતિ ન સન્દેહો પુરીં ચૈવામરાવતીમ્ ।
બ્રાહ્મણશ્ચ સુરેશાનઃ કુબ્જો વામનરૂપધૃક્

જગામ વૃદ્ધરૂપેણ કલહંસાશ્રમમ્ પ્રતિ ।
ઉવાચ વચનં શક્રો બ્રાહ્મણં તપસિ સ્થિતમ્

કિમર્થં તપસે શીઘ્રં કામમ્ એતદ્ બ્રવીહિ મે ।
આરાધયસિ કં દેવં સત્યમ્ એતત્ તપોધન

સંહૃત્ય તપસા યોગં પ્રહસન્નબ્રવીદ્ વચઃ ।
જાનામિ ત્વાં મહાભાગ શક્રસ્ ત્વં ત્રિદશેશ્વરઃ

ન કામયે ઽહમ્ ઇન્દ્રત્વં રાજ્યં કુરુ યથેપ્સિતમ્ ।
આરાધયામ્યહં દેવં નાન્યં દેવં કથઞ્ચન

એતચ્છ્રુત્વા વચસ્ તસ્ય મહર્ષેર્ અબ્રવીદ્ વૃષઃ ।
વરં વૃણુ મહાભાગ યથા દ્રક્ષ્યસિ શઙ્કરમ્

કલહંસ ઉવાચ:
વિના ઽહં ત્ર્યમ્બકં યાચે નાન્યાદ્ દેવાદહો વરમ્ ।
વિજયી ભવ શક્ર ત્વં નાન્યં વૃણે વરં ત્વહમ્

એવમુક્તો યયૌ શક્રઃ સર્વકામસમન્વિતઃ ।
જ્ઞાત્વા તસ્ય પરાં ભક્તિં દેવદેવો મહેશ્વરઃ

અદર્શયદ્ અથાત્માનં નીલકણ્ઠં ત્રિલોચનમ્ ।
દૃષ્ટ્વા રૂપં મહેશસ્ય સાષ્ટાઙ્ગં પ્રણિપત્ય ચ

કલહંસો મુનિશ્રેષ્ઠઃ સ્તોતું સમુપચક્રમે ।
નમો ઽસ્તુ તે મહાદેવ નીલકણ્ઠત્રિલોચન

નમઃ શિવાય શાન્તાય શૂલહસ્ત નમો ઽસ્તુ તે ।
નમઃ શિવાય શમ્ભવાયા ઽનાથાય નમો નમઃ

ત્ર્યમ્બકાય મહાદેવેત્યાદિ નામાદિભિઃસ્તુત ઓં નમો દેવાય શમ્ભવાય ભૂર્ભુવઃ સ્વઃ ।
સોમરુદ્રધ્વાન્તસૂર્યાય નમો રુદ્રાગ્નયે નમઃ

નમઃ શમ્ભો પઞ્ચવક્ત્ર મહાશિવ નમો ઽસ્તુ તે ।
સ્વયમ્ભૂવન પાતાલ નીલકણ્ઠ નમો ઽસ્તુ તે

બ્રહ્મશર્વસુરેશાનહરિહરાય નમો નમઃ ।
જ્ઞાનશક્તિક્રિયાશક્તિચરાચર નમો ઽસ્તુ તે

હાટકાય નમસ્ તુભ્યમ્ ઉમાનાથ નમો ઽસ્તુ તે ।
બ્રહ્મવિષ્ણુમહેશાય સર્વજ્ઞાય નમો નમઃ

સદ્યોજાતસ્ તથા ઘોરસ્ તત્ પુરુષાય નમો નમઃ ।
ત્વયા વ્યાપ્તમ્ ઇદં સર્વં ત્રૈલોક્યં સચરાચરમ્

આદિમધ્યાન્તરૂપાય કલિકાલ નમો ઽસ્તુ તે ।
ઉમાકાન્તાર્ધદેહાય શ્રીકણ્ઠોરગભૂષણ

અનન્તગણરૂપાય નાગયજ્ઞોપવીતિને ।
શબ્દઃ સ્પર્શશ્ ચ ગન્ધશ્ચ રસો રૂપં ચ પઞ્ચમમ્

બુદ્ધિર્ મનસ્ત્વ્ અહઙ્કારો હ્ય્ અષ્ટમૂર્તે નમો ઽસ્તુ તે ।
સૂર્યો ઽર્યમા ભગસ્ ત્વષ્ટા પૂષાર્કઃ સવિતા રવિઃ

ગભસ્તિમાંશ્ ચ ત્વં કાલો મૃત્યુર્ ધાતા પ્રકાશકઃ ।
પૃથિવ્યાપસ્ તથા તેજો વાયુરાકાશમ્ એવ ચ

સોમો બૃહસ્પતિઃ શુક્રો બુધો ઽઙ્ગારક એવ ચ ।
ઇન્દ્રો વિવસ્વાન્ દીપ્તાંશુઃ શુચિઃ શૌરિર્જનેશ્વરઃ

કલાસ્તે વિષ્ણુબ્રહ્માદ્યા વેદો વૈશ્રવણો યમઃ ।
કલાકાષ્ઠામુહૂર્તાશ્ ચ પક્ષમાસર્તવસ્ તથા

સંવત્સરસ્ ત્વમ્ એવાસિ કાલચક્રો વિભાવસુઃ ।
પુરુષઃ શાશ્વતો યોગો વ્યક્તાવ્યક્તઃ સનાતનઃ

લોકાધ્યક્ષઃ સુરાધ્યક્ષો વિશ્વકર્મા તમોનુદઃ ।
વરુણઃ શીતભારશ્ ચ જીમૂતો જીવનો ઽરિહા

ભૂતો યજ્ઞો ભૂતપતિર્ લોકપાલૈર્ નિષેવિતઃ ।
મનઃ સુપર્ણો ભૂતાદિઃ સદાશિવ નમો ઽસ્તુ તે

જિહ્વાચાપલ્યભાવેન ખેદિતો ઽસિ મયા પ્રભો ।
બ્રહ્મવિષ્ણ્વાદિભિર્ દેવૈર્ યસ્યાન્તો નૈવ લભ્યતે

ભવસાગરમગ્નાનાં કઃ સ્તોતું શક્તિમાન્ ભવેત્ ।
અજ્ઞાનાઞ્જ્ઞાનતો વા ઽપિ શૂલપાણે ક્ષમસ્વ તત્

માર્કણ્ડેય ઉવાચ:
શ્રુત્વા સ્તોત્રમ્ ઇદં દેવઃ કલહંસસ્ય ભારત ।
વરં વૃણુ મહાપ્રાજ્ઞપ્રીતઃ સ્તોત્રેણ તે ઽનઘ

કલહંસ ઉવાચ:
યદિ તુષ્ટો ઽસિ મે દેવ વરં દાતુમ્ ઇહેચ્છસિ ।
કલહંસેશ્વરં નામ તીર્થલિઙ્ગં સુરેશ્વર

અક્ષયા દેવદેવા ઽત્ર હોમદાનબલિક્રિયાઃ ।
અત્રાક્ષયં કૃતં સર્વં ત્વત્ પ્રસાદાત્ મહેશ્વર

શિવાજ્ઞા વર્તતે તે ઽત્ર નરઃ સ્વર્ગમવાપ્નુયાત્ ।
ઉત્ક્રાન્તિં કુરુતે યસ્ તુ અવશઃ સ્વવશો ઽપિ વા

સ્તવેનાનેન ય સ્તૌતિયસ્ત્વા સ્તોષ્યતિ શઙ્કર ।
બ્રહ્મહા વા સુરાપો વા સ્તેયી ચ ગુરુતલ્પગઃ

તીર્થસ્યાસ્ય પ્રભાવેણ સર્વે યાન્તુ શિવાલયમ્ ।
ઇદં વરમહં મન્યે સર્વકામસમૃદ્ધયે

ઈશ્વર ઉવાચ:
યં યં કામયતે કામં ત્રૈલોક્યે સચરાચરે ।
મત્પ્રસાદાન્ ન સન્દેહ સર્વમ્ એતદ્ ભવિષ્યતિ

એવમુક્ત્વા યયૌ દેવઃ કૈલાસનિલયં નૃપ ।
કલહંસો ઽથ મુનિભિર્ બ્રહ્મિષ્ઠૈઃ સજિતેન્દ્રિયઃ

વર્ષાયુતાનિ સાગ્રાણિ ભુઙ્ક્તે ભોગાઞ્છિવાલયે ।
દિવ્યયાનસમારૂઢઃ સ્તૂયમાનો ઽપ્સરોગણૈઃ

વેણુવીણાનિનાદેન સર્વાલઙ્કારભૂષિતઃ ।
દશ વર્ષસહસ્રાણિ તથૈવ શિવસન્નિધૌ

દક્ષિણોત્તરદિગ્ભાગપઞ્ચક્રોશપ્રમાણતઃ ।
સ્નાનાત્ તત્ર દિવં યાતિ મ્રિયતે વિબુધો ભવેત્

એતત્ તે કથિતં રાજન્ કલહંસસ્ય કીર્તનમ્ ।
સ્વારોચિષે ઽન્તરે પ્રાપ્તે આદિકલ્પે કૃતે યુગે

કલહંસસ્ય ચાખ્યાનાન્ ન સીદન્તિ કલૌ જનાઃ ।
પુત્રદારાવૃતાનાઘ માયામોહસમન્વિતાઃ ।
આખ્યાનસહિતં દેવં કર્મણા મનસા ગિરા