સ્કન્દપુરાણ: રેવાખણ્ડ (સંશોધિત પાઠ) · અધ્યાય 109

ઇતિ શ્રીસ્કન્દપુરાણે રેવાખણ્ડે યમહાસમહિમાનુવર્ણનો નામાષ્ટાધિકશતતમો ઽધ્યાયઃ ॥
ર્ક્સ્ અધ્યાય 109
માર્કણ્ડેય ઉવાચ:
તતો ગચ્છેત્ તુ રાજેન્દ્ર કોટીશ્વરમ્ અનુત્તમમ્ ।
ઋષિકોટિઃ સમાયાતા તત્ર વૈ કુરુનન્દન

કૃષ્ણદ્વૈપાયનસ્ તત્ર મોક્ષાર્થં મુનિપુઙ્ગવઃ ।
મન્ત્રયિત્વા દ્વિજૈઃ સર્વૈર્ વેદમણ્ડલપારગૈઃ

પઞ્ચામૃતેન ગવ્યેન તિલમિશ્રેણ તત્પર ।
પિતૃણાં તર્પણં કૃત્વા પિણ્ડદાનં યથાવિધિ

શ્રાવણસ્ય તુ માસસ્ય પૂર્ણિમાયાં વિશેષતઃ ।
પ્રાપ્યતે ચાક્ષયા તૃપ્તિર્ યાવદ્ આહૂતસમ્પ્લવમ્

પિતૄણાં પરમં ગુહ્યં રેવાજલમ્ ઉપાશ્રિતમ્ ।
મોક્ષદં સર્વભૂતાનાં નિર્મિતં મુનિપુઙ્ગવૈઃ

માર્કણ્ડેય ઉવાચ:
તતો ગચ્છેત્ તુ રાજેન્દ્ર વ્યાસતીર્થમ્ અનુત્તમમ્ ।
દુર્લભં મનુજૈઃ પાર્થ અન્તરિક્ષે વ્યવસ્થિતમ્

યુધિષ્ઠિર ઉવાચ:
કસ્માદ્ વૈ વ્યાસતીર્થં તુ અન્તરિક્ષે વ્યવસ્થિતમ્ ।
એતદ્ આચક્ષ્વ સંક્ષેપાન્ ન ચ ગ્રન્થસ્ય વિસ્તરઃ

માર્કણ્ડેય ઉવાચ:
સાધુ સાધુ મહાબાહો ધર્મવાન્ ગુરુવત્સલઃ ।
સ્વધર્મનિરતઃ પાર્થ તીર્થયાત્રાકૃતાદરઃ

દુર્લભં સર્વજન્તૂનાં વ્યાસતીર્થં નરેશ્વર ।
ધર્ષિતો વૃદ્ધભાવેન વૈકલ્યેન નરાધિપ

ગતચેતાસ્ તુ સઞ્જાતસ્ તથા ભોઃ પાણ્ડુનન્દન ।
ગુહ્યાદ્ ગુહ્યતરં તીર્થં નાખ્યાતં કસ્યચિન્ મયા

કાલસ્ તત્રૈવ રાજેન્દ્ર ન વસેદ્ વાસવાજ્ઞયા ।
અન્તરિક્ષે ચ સંજાતં રેવાયાશ્ ચેષ્ટિતં યતઃ

વિરઞ્ચિર્ નૈવ શક્નોતિ રેવાયા ગુણકીર્તનમ્ ।
વ્યાસતીર્થં વિશેષેણ શ્રુતમાત્રં વદામ્ય્ અહમ્

પ્રત્યક્ષઃ પ્રત્યયો યત્ર દૃશ્યતે હિ કલૌ યુગે ।
વિહઙ્ગો ગચ્છતે નૈવ ભિત્ત્વા શૂલં સુદારુણમ્

તસ્યોત્પત્તિં સમાસેન કથયામિ નૃપાત્મજ ।
આસીત્ પૂર્વં મહારાજ ઋષિશ્ ચૈવ પરાશરઃ

તેન ચોગ્રં તપસ્ તપ્તં ગઙ્ગામ્ભસિ તુ ભારત ।
પ્રાણાયામેન ચાતિષ્ઠત્ પ્રવિષ્ટો જાહ્નવીજલે

પૂર્ણે ચ દ્વાદશે વર્ષે નિષ્ક્રાન્તો જલમધ્યતઃ ।
ભિક્ષાર્થે ચાગતો ગ્રામં નાવિ તત્રૈવ તિષ્ઠતી

તત્ર દૃષ્ટા પરોત્સૃષ્ટા બાલા તેન મનોરમા ।
તાં ચ દૃષ્ટ્વા સ કામાર્ત ઉવાચ મધુરાક્ષરમ્

માં રમસ્વાદ્ય ત્વં કાસિ કામુકં મૃગલોચને ।
નાવારૂઢે નદીતીરે મમ ચિત્તપ્રમાથિની

એવમુક્તા તુ સા તેન પ્રણમ્ય ઋષિસત્તમમ્ ।
નાવં રક્ષામ્ય્ અહં વિપ્ર જાનામિ સ્વામિનં ન તુ

મમેદં ચ વયો બ્રહ્મઞ્ચ્ છેષં ત્વં જ્ઞાતુમ્ અર્હસિ ।
એવમુક્તસ્ તયા સો ઽપિ ક્ષણં ધ્યાત્વાબ્રવીદ્ ઇદમ્

અહં જ્ઞાનબલાદ્ ભદ્રે જાનામિ તવ સમ્ભવમ્ ।
કૈવર્તપુત્રિકા ન ત્વં રાજપુત્રી હિ સુન્દરી

કન્યોવાચ:
કઃ પિતા કથ્યતાં બ્રહ્મન્ કસ્યાહમુદરોદ્ભવા ।
કસ્મિન્ વંશે પ્રજાતાહં કૈવર્તતનયા કથમ્

પરાશર ઉવાચ:
કથયામિ ચ તે તાતં યં ત્વં માં પરિપૃચ્છસિ ।
વસુ નામા ચ રાજાભૂત્ સોમવંશે પ્રતાપવાન્

જમ્બૂદ્વીપાધિપો ભદ્રે શત્રુસંત્રાસનસ્ તથા ।
શતાનિ સપ્ત ભાર્યાણાં પુત્રાણાં તુ દશૈવ હિ

ધર્મેણ પાલિતા લોકાઃ શિવપૂજારતઃ સદા ।
મ્લેચ્છાસ્ તસ્ય વિરોધેન શાકદ્વીપનિવાસિનઃ

તેષાં ચ સાધનાર્થાય ગતોલ્લઙ્ઘ્ય મહોદધિમ્ ।
સંયુક્તઃ પુત્રભૃત્યૈશ્ ચ પૌરુષે મહતિ સ્થિતઃ

સગ્રામસ્ તૈઃ સમારબ્ધશ્ચાર્વઙ્ગિ વસુના સહ ।
જિતા મ્લેચ્છાઃ સમસ્તાશ્ ચ વસુના હ્યવનીભૃતા

કરદાસ્ તે કૃતાસ્ તેન સભૃત્યબલવાહનાઃ ।
પ્રધાના તસ્ય મહિષી તવ માતા મૃગેક્ષણા

પ્રવાસસ્થે ચ ભૂપાલે સંજાતા ચ રજસ્વલા ।
નારીણાં તુ સદા કાલે મન્મથો હ્ય્ અધિકો ભવેત્

વિશેષેણ ઋતૌ કાલે ભિદ્યતે કામસાયકૈઃ ।
મન્મથેન તુ સંતપ્તાચિન્તયત્ સા શુભેક્ષણા

દૂતં સમ્પ્રેષયામ્યદ્ય વસુરાજસમીપતઃ ।
વ્યાહૃતઃ સત્વરો દૂતો ગચ્છ ત્વં નૃપસન્નિધૌ

દૂત ઉવાચ:
પરરાજ્યે વસુર્દેવિ ગતો રાજા દ્વિડન્તકૃત્ ।
તત્ર ગન્તું ન શક્યેત જલયન્ત્રૈર્ વિના શુભે

જલયાનાનિ સર્વાણિ નેયાનિ ચ પરે તટે ।
તસ્ય વાક્યેન સા નારી વિષણ્ણા મદપીડિતા

રાજ્ઞીં દૃષ્ટ્વા સખી બ્રૂતે કસ્માત્ ત્વં પરિખિદ્યસે ।
લેખો ઽયં પ્રેષ્યતાં દેવિ શુકહસ્તે યથા તથા

સમુદ્રં લઙ્ઘયિત્વા તુ શકુન્તો યાતિ સુન્દરિ ।
વ્યાહૃતો લેખકસ્ તત્ર લિખ લેખં ઽમમાજ્ઞયા

ત્વાં વિના પટ્ટરાજ્ઞી સા વસુરાજ ન જીવતિ ।
ઋતુકાલશ્ ચ સમ્પ્રાપ્તઃ સમસ્તં ચાવધાર્યતામ્

લિખિતો ભૂર્જપત્રે ચ વૃત્તઃ સ લેખકેન તુ ।
શૂકઃ પઞ્જરમધ્યસ્થ આનીતસ્ તત્ર સન્નિધૌ

રાજ્ઞી ઉવાચ તં તત્ર ગૃહ્યલેખં શુક વ્રજ ।
ગતઃ પક્ષી તતઃ શીઘ્રં વસુરાજસમીપતઃ

ક્ષિપ્તો લેખઃ શુકેનૈવ સત્યભામા વિસર્જિતઃ ।
લેખાર્થં ચિન્તયામાસ વીર્યં ગૃહ્ય નરેશ્વરઃ

અમોઘપુટિકાં કૃત્વા પ્રતિલોકેન વિશ્રુતઃ ।
શૂકસ્ય ચાર્પયામાસ ગચ્છ રાજ્ઞી સમીપતઃ

વસુરાજં પ્રણમ્યાથ બીજં ગૃહ્ય પપાત હ ।
સમુદ્રોપરિ સંપ્રાપ્તઃ શુકો યાતિ યથેચ્છયા

સામિષં ચ શુકં જ્ઞાત્વા શ્યેનસ્ તત્રાપિ ધાવિતઃ ।
હતશ્ચઞ્ચુપ્રહારેણ શુકઃ શ્યેનેન ભારત

મૂર્છાપન્નસ્ય તદ્વીર્ય પતિતં જલમધ્યતઃ ।
મત્સ્યેન ગિલિતં તત્ર તદ્વીર્યં પાર્થિવસ્ય ચ

દાશૈર્મત્સ્યો ગહીતશ્ ચ આનીતઃ સ્વગૃહં પ્રતિ ।
યાવત્ તં પાટયામાસૂર્યમલં દદૃશે તદા

શશિમણ્ડલસઙ્કાશં સૂર્યતેજઃ સમપ્રભમ્ ।
દૃષ્ટ્વા તે ધર્ષિતાઃ સર્વે કૈવર્તા જાહ્નવીતટે

હર્ષિતાસ્ તે ગતાઃ સર્વે પ્રધાનસ્ય ચ મન્દિરમ્ ।
પુત્રં રાજ્ઞે પ્રદાયૈવ પુત્રીં ચ પ્રત્યપાલયત્

તત્ ત્વં દેવિ વરારોહે કૈવર્તકન્યકા નહિ ।
તતઃ સા ચિન્તયામાસ પરાશરવચસ્ તદા

એવમુક્તા તુ સા તેન દત્ત્વાત્માનં નરેશ્વર ।
ઉવાચ સાધ્વી ભો બ્રહ્મન્ મત્સ્યગન્ધો નિવર્ત્યતામ્

તતસ્ તેન તુ સા બાલા દિવ્યગન્ધાભિવાસિતા ।
કૃતા યોગબલેનૈવ જ્વાલયિત્વા વિભાવસુમ્

કૃત્વા પ્રદક્ષિણં વહ્નેર્ ઉદ્ધૃતા તેન સા તદા ।
જ્વલમાનસ્ય મધ્યે તુ કામસ્થાનાનિ સો ઽસ્પૃશત્

જ્ઞાત્વા કામોત્સુકં વિપ્રં ભીતા સા નૃપનન્દન ।
ઉવાચ સહસા બાલા દિવા ચ લોકસન્નિધૌ

તતસ્ તેન ક્ષણં ધ્યાતા પૂરયન્તી દિગમ્બરમ્ ।
આગતા તામસી તાત યયા વ્યાપ્તં સમન્તતઃ

તતઃ સવિસ્મયં તેન રહોબાલા મૃગેક્ષણા ।
કામેનૈવ હિ તપ્તેન સ્ત્રીસૌખ્યં ક્રીડતા તદા

તતસ્ તેન મુહૂર્તેનાપત્યભારેણ પીડિતા ।
બાલકં તત્ર જટિલં સુભગં દણ્ડધારકમ્

કમણ્ડલુધરં શાન્તં મેખલાકટિભૂષણમ્ ।
ધૃતોપવીતકં સ્કન્ધે વિષ્ણુમાયાવિવાર્જિતમ્

માતા હિ શઙ્કિતા તત્ર દૃષ્ટ્વા પુત્રસ્ય ચાપલમ્ ।
વેપમાના તતો બાલા ગતા સા શરણં મુનેઃ

રક્ષ રક્ષ મુનિશ્રેષ્ઠ પરાશર મહામુને ।
જાતમત્ય્ અદ્ભુતં વિપ્રં કૌપીનામ્બરમેખલમ્

દણ્ડહસ્તં જટાયુક્તમુત્તરીયવિભૂષિતમ્ ।
પરાશર ઉવાચ:
મા ભૈષીસ્ત્વં સુતો જાતઃ કન્યૈવ ત્વં ભવિષ્યસિ

નામ્ના સત્યવતી ચેતિ દ્વિતીયા ગન્ધયોજના ।
શન્તનુર્ નામ રાજા વૈ સ તે ભર્તા ભવિષ્યતિ

પ્રથમા મહિષી તસ્ય સોમવંશવિભૂષણા ।
ગચ્છ ત્વં સ્વાશ્રમં ભદ્રે પૂર્વરૂપેણ સંસ્થિતા

મા વૈકલ્યં કુરુષ્વેદં દૃષ્ટં જ્ઞાનસ્ય મે બલમ્ ।
ઇત્ય્ ઉક્ત્વા પ્રયયૌ વિપ્રઃ સા બાલા સ્થલમાશ્રિતા

નત્વા પુત્રં પરાભક્ત્યા સાષ્ટાઙ્ગં પ્રણયેન ચ ।
તં પ્રયાન્તમથાલોક્ય સત્યવત્ય્ અબ્રવીત્ સુતમ્

કામો દેયસ્ ત્વયાભીષ્ટઃ સ્નેહો વૈ યદિ માતરિ ।
કિમપ્ય્ ઉપાદિશ ત્વં માં યેન સિદ્ધિમ્ અવાપ્નુયામ્

વ્યાસ ઉવાચ:
ઈશ્વરારાધને યત્નં કુરુષ્વ ત્વં સદામ્બિકે ।
તતઃ સા પુત્રવાક્યેન વિષણ્ણા પાણ્ડુનન્દન

યોજનગન્ધોવાચ:
ત્વદ્ વિયોગાદ્ અહં પુત્ર પઞ્ચત્વં યામિ નાન્યથા ।
નાસ્તિ પુત્રસમઃ સ્નેહો નાસ્તિ ભ્રાતૃસમં બલમ્

પુત્ર ઉવાચ:
મા વિષાદં કુરું ત્વં હિ સત્યં વૈ પિતૃભાષિતમ્ ।
આપત્કાલે ત્વયાહં વૈ સ્મર્તવ્યઃ કાર્યસિદ્ધયે

આપદસ્તારયિષ્યામિ ક્ષમ્યતાં માતરાત્મજે ।
ઇત્યુક્ત્વા તુ યયૌ વ્યાસઃ કન્યા સા ઽપિ પિતુર્ગૃહમ્

પરાશરસુતસ્ તત્ર નિષણ્ણો વનમધ્યતઃ ।
ત્રેતાયુગાવસાને તુ દ્વાપરાદૌ નરેશ્વર

વ્યાસો વિરઞ્ચયે જાત આખ્યાતો નારદેન ચ ।
ઋષિર્ મહાનુભાવસ્ તુ પુત્રઃ પારાશરસ્ય ચ

કૈવર્તકન્યકાજાતો જાનીહિ જાહ્નવી તટે ।
વાક્યોક્ત્યા નારદસ્યૈવ આગતાઃ સુરસત્તમાઃ

ભાનુઃ પિતામહઃ શક્ર ઋષિસઙ્ઘૈઃ સમાવૃતઃ ।
આશીર્વાદં પૃથગ્ દત્ત્વા સાધુ સાધ્વિતિ ભાષિતઃ

પિતામહેન બાલો ઽસૌ જાતમકર્માદિ સંસ્કૃતઃ ।
દ્વૈપાયનો દ્વીપજન્મા પારાશર્યઃ પરાશરાત્

કૃષ્ણગાત્રાત્ કૃષ્ણનામા હવ્યાદાતુર્ વિશિષ્યતિ ।
વિરઞ્ચિનાભિષિક્તો ઽસૌ ઋષિસઙ્ઘૈઃ પુનઃ પુનઃ

વ્યાસસ્ ત્વં સર્વલોકાનામ્ ઇત્ય્ ઉક્ત્વા પ્રયયુઃ પુનઃ ।
તીર્થયાત્રા સમારબ્ધા કૃષ્ણદ્વૈપાયનેન તુ

ગઙ્ગાવગાહિતા તેન કેદારં પુષ્કરં તથા ।
ગયા ચ નૈમિષં તીર્થં કુરુક્ષેત્રે સરસ્વતી

ઉજ્જયિન્યાં મહાકાલં સોમનાથં યયૌ તતઃ ।
પૃથિવ્યાં સાગરાન્તાયાં સ્નાતો વ્યાસો મહામુનિઃ

અટન્ વૈ નર્મદાં પ્રાપ્તો રુદ્રદેહોદ્ભવાં નદીમ્ ।
સાહ્લાદં નર્મદાં દૃષ્ટ્વા ચિત્તં વિશ્રામ્યપાર્થિવ

તપશ્ ચચાર વિપુલં નર્મદાતટમ્ આશ્રિતઃ ।
ગ્રીષ્મે પઞ્ચાગ્નિમધ્યસ્થો વર્ષાસુ સ્થણ્ડિલેશયઃ

સાર્દ્રવાસાસ્ તુ હેમન્તે ધ્યાયમાનો મહેશ્વરમ્ ।
સૃષ્ટિસંહારકર્તારમ્ અચ્છેદ્યં ચ સદાશિવમ્

નિત્યં સિદ્ધેશ્વરં લિઙ્ગં પૂજયન્ પાણ્ડુનન્દન ।
અર્ચનાત્ સિદ્ધલિઙ્ગસ્ય ધ્યાનયોગપ્રભાવતઃ

પ્રત્યક્ષ ઈશ્વરો જાતઃ કૃષ્ણદ્વૈપાયનસ્ય તુ ।
તોષિતો ઽહં ત્વયા વિપ્ર વરં પ્રાર્થય શોભનમ્

વ્યાસ ઉવાચ:
યદિ તુષ્ટો ઽસિ મે દેવ યદિ દેયો વરો મમ ।
પ્રત્યક્ષો નર્મદાતીરે સ્વયં ભવાદ્ય મે વિભો

અતીતાનાગતજ્ઞાનં ત્વત્પ્રસાદાન્ મહેશ્વર ।
ઈશ્વર ઉવાચ:
એવં ભવતુ તે વિપ્ર મત્પસાદાત્ ન સંશયઃ

ત્વયા ભક્તિગૃહીતો ઽહં પ્રત્યક્ષો નર્મદાતટે ।
ઇત્યુક્ત્વા પ્રયયૌ દેવઃ કૈલાસં નગમ્ ઉત્તમમ્

પત્નીસંગ્રહણં જાતં પુત્રો જાતો યદાસ્ય ચ ।
દેવૈર્ અધ્યાસિતઃ સર્વૈઃ સેન્દ્રબ્રહ્મપુરોગમૈઃ

પુત્રજન્મતતોજ્ઞાત્વા આગતા ઋષિસત્તમાઃ ।
તીર્થયાત્રાપ્રસઙ્ગેન પરાશરપુરોગમાઃ

મન્વત્રિવિષ્ણુહારીતયાજ્ઞવલ્ક્યોશનો ઽઙ્ગિરાઃ ।
યમ્ આપસ્તમ્બસંવર્તા કાત્યાયનબૃહસ્પતી

એવમ્ આદિ સહસ્રાણિ લક્ષકોટિર્ અનેકધા ।
વ્યાસાશ્રમે શુભે પુણ્યે પ્રાપ્તાઃ સર્વે દ્વિજોત્તમાઃ

દૃષ્ટ્વા વ્યાસસ્ તુ વિપ્રેન્દ્રાનભ્યુત્થાય કૃતોદ્યમઃ ।
પિતૃપૂર્વં પ્રણમ્યાદૌ તેષાં વાર્તાં પ્રદાપયન્

કૃતાઞ્જલિપુટો ભૂત્વા ઇદં વાક્યમ્ ઉવાચ હ ।
ઉદ્ધૃતં તુ મમાનન્દં યુષ્મત્ સમ્ભાષદર્શનાત્

આરણ્યાનિ ચ શાકાનિ ફલાન્ય્ આરણ્યકાનિ ચ ।
તાનિ દાસ્યામિ સર્વેષાં યુષ્માકં પિતૃપૂર્વકમ્

નિયમૈઃ સંયુતાન્ સર્વાન્ પ્રત્યેકં પ્રણનામ ચ ।
તતસ્ તં પ્રણતં દૃષ્ટ્વા તત્ર દ્વૈપાયનં દ્વિજમ્

વર્ધયિત્વા જયાશીર્ભિસ્ તતો વીક્ષ પરસ્પરમ્ ।
પરાશરઃ સમસ્તૈશ્ ચ વીક્ષિતો મુનિપુઙ્ગવૈઃ

ઉત્તરં દીયતાં તાત કૃષ્ણદ્વૈપાયનસ્ય ચ ।
એવમ્ ઉક્તસ્ તુ તૈઃ સર્વૈર્ ભગવાંશ્ ચ પરાશરઃ

ઉવાચ સ્વાત્મજં વ્યાસમ્ ઋષિભિર્ યચ્ ચિકીર્ષિતમ્ ।
નેચ્છન્તિ દક્ષિણે કૂલે વ્રતભઙ્ગભયાત્ સુત

પરં વૈ ભોક્તુકામાશ્ ચ તવ શ્રદ્ધાવિશેષતઃ ।
વ્યાસ ઉવાચ:
કરોમિ ભવતાં યુક્તમ્ અત્રૈવ સ્થીયતાં ક્ષણમ્

યાવદ્ આસાદ્ય સરિતં કરોમિ વિધિપૂર્વકમ્ ।
એવમ્ ઉક્ત્વા શુચિર્ ભૂત્વા નર્મદાતટમ્ આશ્રિતઃ

સ્તોત્રં જગાદ સહસા તં નિબોધ જનેશ્વર

વ્યાસ ઉવાચ:
જય દેવિ નમો વરદે શિવદે જય પાપવિમર્દિનિ શૂલકરે ।
જય ભૈરવદેહવિલીનકરે જય દેવિ પિતામહસન્નમિતે

જય ભાસ્કરશક્રસદાનમિતે જય ષણ્મુખતાતસુતે વરદે ।
જય દેવશરીરસમૂહમયે જય સાગરગામિનિ ભૂમિસુતે

જય જય લોકસમસ્તકૃતાભરણે જય દુઃખદરિદ્રવિનાશકરે ।
જય પુત્ર કલત્રવિવૃદ્ધિકરે જય દેવિ સુદર્શનપાપહરે

એતદ્ વ્યાસકૃત સ્તોત્રં યઃ પઠેચ્ છિવસન્નિધૌ ।
ગૃહે વા શુદ્ધભાવેન કામક્રોધવિવર્જિતઃ ।
વ્યાસસ્ તસ્ય ભવેત્ પ્રીતઃ પ્રીતો ઽયં વૃષવાહનઃ

સ્તુતા ચ નર્મદાદેવી તતો વચનમ્ અબ્રવીત્ ।
નર્મદોવાચ:
સ્તુતિવાદેન તુષ્ટાસ્મિ ભો ભો વ્યાસમહામુને

યમ્ ઇચ્છસિ વરં સમ્યક્ તં તે સર્વં દદામ્ય્ અહમ્ ।
વ્યાસ ઉવાચ:
યદિ તુષ્ટાસિ મે દેવિ યદિ દેયો વરો મમ

આતિથ્યમ્ ઉત્તરે કૂલે મમ દાતું ત્વમ્ અર્હસિ ।
નર્મદોવાચ:
અયુક્તં ચિન્તિતં વ્યાસ અમાર્ગે ત્વં પ્રવર્તસે

ઇન્દ્રચન્દ્રયમાઃ શક્તા ઉન્માર્ગેણ ન વાહિતુમ્ ।
અન્યં યાચસ્વ હે વત્સ યત્કિંચિદ્ ભુવિ દુર્લભમ્

એવ શ્રુત્વા વચો દેવ્યા વ્યાસો મૂર્ચ્છાં ગતસ્ તદા ।
વૃથા ક્લેશશ્ ચ સંજાતઃ પતિતો ધરણીતલે

ધરણી કમ્પિતા સર્વા સશૈલવનકાનના ।
મૂર્છાપન્નં તતો વ્યાસં જ્ઞાત્વા દેવાઃ પરાશરમ્

આયાતા દેવતાઃ સર્વે હાહાકારં પ્રકુર્વતઃ ।
ઉત્થાપયન્તસ્ તે વ્યાસમ્ ઊચુશ્ચ સરિતાં વરામ્

બ્રાહ્મણાર્થં તુ સંક્લિષ્ટા નામહેતોઃ સરિદ્વરે ।
ગવાર્થે બ્રાહ્મણાર્થે ચ પ્રાણાન્ પરિત્યજેત્

એવં સા નર્મદા પ્રોક્તા બ્રહ્માદ્યૈશ્ ચ સુરૈર્ દ્રુતમ્ ।
વિકૂલતાં વૈ પ્રદદૌ સમન્તાદ્ રેવાભિષિક્તઃ સ જલેન પૂતઃ

સચેતનઃ સત્યવતી સુતો ઽયં નનામ દેવૈઃ સહ નર્મદાન્તૈઃ ।
વ્યાસ ઉવાચ:
તીર્થં સમસ્તં ત્વયિ દેવતાનાં ફલં પ્રદિષ્ટં મમ મન્દભાગ્યમ્

નર્મદોવાચ:
યતો યતો વ્યાસમહાનુભાવ સુમેરુનામ્નો ધરણીધરસ્ય ।
વિન્ધ્યસ્ય ચાન્યસ્ય ચ તે હિ માર્ગં યાસ્યામિ વૈ ધર્મધરસ્ય ધન્યા

એવમુક્તો મહાતેજા વ્યાસઃ સત્યવતીયુતઃ ।
દક્ષિણે ચાલયામાસ સ્વાશ્રમાન્ મુનિપુઙ્ગવાન્

દણ્ડહસ્તો મહાતેજા હુઙ્કારૈર્ નૃપનન્દન ।
વ્યાસહુઙ્કારભીતા ચ ચલિતા રુદ્રનન્દિની

દણ્ડેન દર્શયન્ માર્ગં દેવી તત્ર પ્રવર્તિતા ।
વ્યાસમાર્ગગતાં દેવીં દૃષ્ટ્વા ચેન્દ્રપુરોગમાઃ

પુષ્પવૃષ્ટિં દદુર્ વ્યાસે સ્તુતિં કુર્વન્તિ કિન્નરાઃ ।
પ્રફુલ્લનયના જાતાઃ પરાશરમુખા દ્વિજાઃ

કિં કુર્મો ઽત્ર મહિમ્ના તે કર્મણા તે વરં જિતાઃ ।
વ્યાસ ઉવાચ:
તપઃ કૃત્વા સુવિપુલં દાનં દત્ત્વા મહત્ફલમ્

એતદ્ એવ નરૈઃ કાર્યં સાધૂનાં પરિતોષણમ્ ।
સુવિભક્તા મહાભાગા અનુગ્રાહ્યસ્ય સમ્પ્રતિ

તસ્માન્ મમાશ્રમે પુણ્યે સ્થીયતાં નાત્ર સંશયઃ ।
આતિથ્યં શાકપર્ણૈશ્ ચ ઉદકેન વિમિશ્રિતૈઃ

પ્રતિપન્નં સમસ્તૈશ્ ચ પરાશરમુખૈર્ દ્વિજૈઃ ।
શ્રયધ્વમ્ આશ્રમં પુણ્યં નર્મદાયોત્તરે તટે

માર્કણ્ડેય ઉવાચ:
સ્નાનતર્પણકૃત્યાનિ કૃતાનિ ચ દ્વિજોત્તમૈઃ ।
વ્યાસકુણ્ડં તતો ગત્વા હોમં સમ્યગકારયન્

શ્રીફલૈર્ બિલ્વપત્રૈશ્ ચ ધ્યાનયુક્તાશ્ ચ જુહ્વતિ ।
ગૌતમો ભૃગુમાણ્ડવ્યૌ નારદો લોમશસ્ તથા

પરાશરસ્ તથા શઙ્ખઃ કૌશિકશ્ ચ્યવનો મુનિઃ ।
પિપ્પલાદો વશિષ્ઠશ્ ચ નાશિકેતુર્ મહાતપાઃ

વિશ્વામિત્રો હ્ય્ અગસ્ત્યશ્ ચ ઉદ્દાલકયમૌ તથા ।
શાણ્ડિલ્યો જૈમિનિઃ કાવ્યો યાજ્ઞવલ્ક્યોશનાઙ્ગિરાઃ

અત્રિઃ શાતાતપશ્ ચૈવ ભરતો મુદ્ગલસ્ તથા ।
વાત્સ્યાયનો મહાતેજાઃ સંવર્તઃ શક્તિર્ એવ ચ

જાતૂકર્ણો ભરદ્વાજો બાલખિલ્યાદયસ્ તથા ।
એકચિત્તા દ્વિજા રાજન્ મન્ત્રતન્ત્રં પ્રકુર્વતઃ

તતઃ સમુત્થિતં લિઙ્ગં જ્વલત્કાલાનલપ્રભમ્ ।
સાષ્ટાઙ્ગં પ્રણતો વ્યાસો દેવં દૃષ્ટ્વા ત્રિલોચનમ્

આશીર્વાદં પુનર્ વિપ્રા દત્ત્વા વ્યાસં તદા યયુઃ ।
તતઃ પ્રભૃતિ તત્ત્વજ્ઞ તીર્થં ખ્યાતં તુ પાણ્ડવ

સ્નાનદાનવિધાનં ચ યસ્મિન્ કાલે પ્રતિષ્ઠિતમ્ ।
કથયામિ સમસ્તં તે ભ્રાતૄણાં ચૈવ પાણ્ડવ

કાર્ત્તિકસ્યાસિતે પક્ષે ચતુર્દશ્યાં નૃપોત્તમ ।
ઉપોષ્ય યો નરો ભક્ત્યા રાત્રૌ કુર્વીત જાગરમ્

સ્નાપયેદ્ ઈશ્વરં ભક્ત્યા ક્ષૌદ્રેણ ક્ષીરસર્પિષા

દધ્ના ચ ખણ્ડયુક્તેન કુશતોયેન વા પુનઃ ।
શ્રીખણ્ડેન સુગન્ધેન પૂજયેત મહેશ્વરમ્

તતઃ સુગન્ધપુષ્પૈશ્ ચ બિલ્વપત્રૈશ્ ચ પૂજયેત્ ।
કુમુદેન ચ કુન્દેન કુશપુષ્પાક્ષતાદિભિઃ

ઉન્મત્તપુષ્પૈશ્ ચ રસૈઃ સૌમ્યૈશ્ ચૈવાપ્ય્ અનુત્તમૈઃ ।
અર્ચયેત્ પરયા ભક્ત્યા દ્વીપેશ્વરમ્ અનુત્તમમ્

મન્દારાદિકપુષ્પૈશ્ ચ પૂજયેત્ પરમેશ્વરમ્ ।
ગુડમણ્ડપ્રદાનેન પાતકં દિવસાર્જિતમ્

માસાર્જિતં ચ નશ્યેત ગુડમણ્ડશતેન ચ ।
ષણ્માસં ચ સહસ્રેણ અર્કાબ્દં દ્વિગુણેન તુ

આજન્મજનિતં પાપમ્ અયુતેન પ્રણશ્યતિ ।
પૌર્ણમાસ્યાં નૃપશ્રેષ્ઠ સ્નાનં કુર્વીત ભક્તિતઃ

મન્ત્રોક્તેન વિધાનેન કૃત્વા પાપક્ષયંકરમ્ ।
વારુણં ચ તથા જ્ઞેયં સર્વપાપક્ષયં કરમ્

દેવાન્ પિતૄન્ મનુષ્યાંશ્ ચ વિધિવત્ તર્પયેન્ નૃપ ।
ઋચમ્ એકાં જપેત્ સ્નાતઃ સામવેદફલં લભેત્

યજુર્વેદમ્ અથર્વાણં ગાયત્ર્યા સર્વમ્ આપ્નુયાત્ ।
જપેદ્ અષ્ટાક્ષરં મન્ત્રં સૌરં વા શૈવમ્ એવ ચ

અથવા વૈષ્ણવં મન્ત્રં દ્વાદશાક્ષરમ્ એવ ચ ।
પૂજયેદ્ બ્રાહ્મણાન્ ભક્ત્યા સર્વલક્ષણલક્ષિતાન્

સ્વધર્મનિરતાન્ વિપ્રાન્ દમ્ભલોભવિવર્જિતાન્ ।
હીનાઙ્ગાનધિકાઙ્ગાંશ્ ચ પતિતાઞ્ છૂદ્રસેવિતાન્

શૂદ્રાન્નેન ચ સંયુક્તા વૃષલી યસ્ય મન્દિરે ।
પૌનર્ભવાસ્ તથા દુષ્ટા ગુરુનિન્દાપરાયણાઃ

વેદાધ્યયનહીનાશ્ ચ હેતુકાઃ કાકવૃત્તયઃ ।
ઈદૃશાન્ વર્જયેચ્ છ્રાદ્ધે દાને ચૈવ વ્રતે તથા

ગાયત્રી પાઠમાત્રેણ વરં વિપ્રઃ સુપણ્ડિતઃ ।
નાયં ભૃતચતુર્વિદ્યઃ સર્વાશીસર્વવિક્રયી

ઈદૃશાન્ વર્જયેચ્ છ્રાદ્ધે વ્રતે દાને હિરણ્મયે ।
ઉપાનહૌ ચ વસ્ત્રં ચ શય્યાં વા છત્રમાસનમ્

યો દદ્યાદ્ બ્રાહ્મણે ભક્ત્યા સો ઽપિ સ્વર્ગે મહીયતે ।
પ્રત્યક્ષા સુરભી તત્ર તિલધેનુસ્ તથા મતા

તિલધેનુપ્રદાતારઃ સ્વસ્વદાતાર એવ ચ ।
કૃષ્ણાજિનપ્રદાતારો દાતારઃ કુઞ્જરસ્ય ચ

કન્યાવિદ્યાપ્રદાતારો ઽક્ષયં લોકમ્ અવાપ્નુયુઃ ।
ધૂર્વહૌ દક્ષિણાયુક્તૌ ધાન્યોપસ્કરસંયુતૌ

દાપયેત્ સર્વકામાય ઇતિ મે સત્યભાષિતમ્ ।
સૂત્રેણ વેષ્ટયેદ્ ઈશમ્ અથવા જગતીરુહમ્

મન્દિરં પરયા ભક્ત્યા અથવા પરમેશ્વરમ્ ।
અથ પ્રદક્ષિણા કાર્યા વિના શૂદ્રેણ માનવૈઃ

જમ્બૂપ્લક્ષાહ્વયૌ દ્વીપૌ શાલ્મલિશ્ ચ ભવેન્ નૃપ ।
કુશઃ ક્રૌઞ્ચસ્ તથા શાકઃ પુષ્કરશ્ ચેતિ સપ્તમઃ

સપ્તસાગરપર્યન્તા વેષ્ટિતા તેન ભારત ।
દ્વીપેશ્વરે તુ રાજેન્દ્ર વૃષોત્સર્ગો જિતેન્દ્રિયૈઃ

વૃષસ્ય મોક્ષણે નૈવ ઐશ્વરં લોકમ્ આપ્નુયાત્ ।
યસ્ તુ વૈ પાણ્ડુરો વક્ત્રે લલાટે ચરણે તથા

લાઙ્ગૂલે ચ મુખે શુભ્રઃ સ વૈ નાકસ્ય દર્શનઃ ।
નીલો ઽયમીદૃશઃ પ્રોક્તો દદ્યાદ્ દ્વીપેશ્વરે શૂભે

પામરાસ્તે ઽપ્ય્ અસંખ્યાતા નાકે ગચ્છન્તિ પાર્થિવ ।
સૌરે ચણ્ડેશ્વરે લોકે પુરે વૈ ચક્રપાણિનઃ

સ ભુઙ્ક્તે સ્વેચ્છયા લોકં વ્યાસતીર્થપ્રભાવતઃ ।
સપત્નીકાંસ્ તતો વિપ્રાન્ પૂજયેત્ તત્ર ભક્તિતઃ

સિતરત્નાનિ વસ્ત્રાણિ પ્રદદ્યાદગ્રજન્મને ।
કૃત્વા પ્રદક્ષિણાયુગ્મં પ્રીયતાં મે જગદ્ગુરુઃ

નાસ્તિ વિપ્રસમો બન્ધુર્ ઇહ લોકે પરત્ર ચ ।
યમલોકે મહાઘોરે પતિતં યો ઽભિરક્ષતિ

પુરુષાઃ પરયા ભક્ત્યા વેદશાસ્ત્રાર્થચિન્તકાઃ ।
દ્વીપેશ્વરં મહાદેવં સંસ્મરન્તિ ગૃહે સ્થિતાઃ

તેષાં ન જાયતે શોકો ન હાનિર્ ન ચ દુષ્કૃતમ્ ।
પ્રથમં પૂજયેત્ તત્ર લિઙ્ગં સિદ્ધેશ્વરં નૃપ

યત્ર સિદ્ધો મહાભાગઃ સત્યવત્યાશ્ ચ નન્દનઃ ।
અસ્યૈવાર્ચનતઃ સિદ્ધઃ પારાશર્યો મુનિસ્ તતઃ

તસ્મિંસ્ તીર્થે તુ યે રાજન્ પ્રાણત્યાગં પ્રકુર્વતે ।
તે યાન્તિ પરમં લોકં નાત્ર કાર્યા વિચારણા

સમા સહસ્રાણિ મૃતો જલે હિ યો વૈ નિમગ્નઃ પતને ચ ષોડશ ।
મહાહવે ષષ્ટિરશીતિગોગૃહે ત્વનાશકે ભારત ચાક્ષયા ગતિઃ

અથ યોગેન તેનૈવ પ્રાપ્યતે ચાક્ષયા ગતિઃ ।
સૂર્યલોકં તતો ગત્વા શિવલોકં વ્રજન્તિ તે

પિતાપિતામહશ્ ચૈવ તથૈવ પ્રપિતામહઃ ।
અનુભૂતા નિરીક્ષન્તે આગચ્છન્તં સ્વગોત્રજમ્

તિષ્ઠતે ચૈવ ગોત્રેષુ યો દદ્યાચ્ ચ તિલોદકમ્ ।
કાર્તિક્યાં ચ તથા માઘ્યાં વૈશાખ્યાં ચ વિશેષતઃ

સ્વર્ગં ચ તે પ્રયાન્ત્યન્તે સ્વસ્વપુત્રપ્રભાવતઃ ।
એતત્ તે કથિતં સર્વં દ્વીપેશ્વરફલં શુભમ્

યઃ પઠેત્ પ્રાતર્ ઉત્થાય યઃ શૃણોતિ નરો નૃપ ।
સો ઽપિ પાપૈર્ વિનિર્મુક્તો મોદતે શિવમન્દિરે

ઈશ્વરં સર્વતીર્થાનાં નિર્મિતં ઋષિપુઙ્ગવૈઃ ।
કામદં સર્વજન્તૂનાં રેવાયાં ચ નૃપોત્તમ