સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 7.3-3

ઋષય ઊચુઃ॥
કથિતો ભવતા સર્ગઃ પ્રતિસર્ગસ્તથૈવ ચ॥
વંશાનુવંશચરિતં પુરાણાનામનુક્રમઃ

મન્વન્તરપ્રમાણં ચ બ્રહ્માંડસ્ય ચ વિસ્તરઃ॥
જ્યોતિશ્ચક્રસ્વરૂપં ચ યથાવદનુવર્ણિતમ્॥
શ્રોતુમિચ્છામહે ત્વત્તઃ સાંપ્રતં તીર્થવિસ્તરમ્

પૃથિવ્યાં યાનિ તીર્થાનિ પાપઘ્નાનિ શુભાનિ ચ॥
તાનિ સૂતજ કાર્ત્સ્ન્યેન યથાવદ્વક્તુમર્હસિ

સૂત ઉવાચ॥
ઇદં પૃષ્ટં પુરા દેવ્યા કૈલાસશિખરોત્તમે॥
નાનાધાતુવિચિત્રાંગે નાનારત્નસમન્વિતે

નાનાદ્રુમલતાકીર્ણે નાનાપુષ્પોપશોભિતે॥
યક્ષવિદ્યાધરાકીર્ણે હ્યપ્સરોગણસેવિતે॥૫।
તત્ર બ્રહમા ચ વિષ્ણુશ્ચ સ્કન્દનન્દિગણેશ્વરાઃ॥
ચંદ્રાદિત્યૌ ગ્રહૈઃ સાર્ધં નક્ષત્રધ્રુવમણ્ડલમ્

વાયુશ્ચ વરુણશ્ચૈવ કુબેરો ધનદસ્તથા॥
ઈશાનશ્ચાગ્નિરિંદ્રશ્ચ યમો નિરૃતિરેવ ચ

સરિતઃ સાગરાઃ સર્વે પર્વતા ઉરગાસ્તથા॥
બ્રાહ્મ્યાદ્યા માતરશ્ચૈવ ઋષયશ્ચ તપોધનાઃ

મૂર્તિમંતિ ચ તીર્થાનિ ક્ષેત્રાણ્યાયતનાનિ ચ॥
દાનવાસુરદૈત્યાશ્ચ પિશાચા ભૂતરાક્ષસાઃ॥7.1.3.૧૦
તત્ર સિંહાસનં દિવ્યં શતયોજનવિસ્તૃતમ્॥૧૧।
લક્ષાયુતસહસ્રૈશ્ચ રુદ્રકોટિભિરાવૃતમ્॥
તન્મધ્યે સર્વતોભદ્રં સિંહદ્વારૈઃ સુતોરણૈઃ

સ્વચ્છમૌક્તિકસંકાશં પ્રાકારશિખરાવૃતમ્॥
નન્દીશ્વરમહાકાલદ્વારપાલગણૈર્વૃતમ્

કિંકિણીજાલમુખરૈઃ સત્યતાકૈરલંકૃતમ્॥
વિતાનચ્છત્રખંડૈશ્ચ મુક્તાદામપ્રલંબિતૈઃ

ઘંટાચામરશોભાઢયૈર્દર્પણૈશ્ચોપશોભિતમ્॥
કલશૈર્દ્વારવિન્યસ્તરત્નપલ્લવસંયુતૈઃ

ચિત્રિતં ચિત્રશાસ્ત્રજ્ઞૈ રત્નચૂર્ણૈઃ સમુજ્વલૈઃ॥
સ્વસ્તિકૈઃ પત્રવલ્યાદ્યૈર્લિંગોદ્ભવલતાદિભિઃ

શતસિંહાસનાકીર્ણં વેદિકાભિશ્ચ શોભિતમ્॥
આસીનૈ રુદ્રવૃન્દૈશ્ચ રુદ્રકન્યાકદમ્બકૈઃ

લક્ષપત્રદલાઢ્યૈશ્ચ શ્વેતપદ્મૈશ્ચ ભૂષિતમ્॥
અપ્સરોભિઃ સમાકીર્ણં પુષ્પપ્રકરવિસ્તૃતમ્

ધૂપિતં ધૂપવર્ત્તીભિઃ કુંકુમોદકસેચિતમ્॥
વંશવીણામૃદંગૈશ્ચ ગોમુખૈર્મુખવાદનૈઃ

શંખભેરીનિનાદેન દુન્દુભિધ્વનિતેન ચ॥
ગર્જદ્ભિર્ગણવૃન્દૈશ્ચ મેઘસ્વનિતનિસ્વનૈઃ

ગણાનાં સ્તોત્રશબ્દેન સામવેદરવેણ ચ॥
પ્રેક્ષણીયૈર્મહાનાદૈર્ગેયહુઙ્કારશોભિતમ્

વૃષનર્દિતશબ્દેન ગજવાજિરવેણ ચ॥
કાંચીનૂપુરશબ્દેન સમાકીર્ણદિગંતરમ્

સર્વસંપત્કરં શ્રીમચ્છંકરસ્યૈવ મંદિરમ્॥
વંશ વીણામૃદંગૈશ્ચ નાદિતં તત્ર તત્ર હ ॥
ઋગ્વેદો મૂર્તિમાંશ્ચૈવ શક્રનીલસમદ્યુતિઃ

દિવ્યગન્ધાનુલિપ્તાંગો દિવ્યાભરણભૂષિતઃ ॥
સંસ્થિતઃ પૂર્વતસ્તસ્ય દીપ્યમાનઃ સ્વતેજસા

ઉત્તરેણ યજુર્વેદઃ શુદ્ધસ્ફટિકસન્નિભઃ ॥
દિવ્યકુણ્ડલધારી ચ મહાકાયો મહાભુજઃ

સ્થિતઃ પશ્ચિમ દિગ્ભાગે સામવેદઃ સનાતનઃ ॥
રક્તાંબરધરઃ શ્રીમાન્પપ્રરાગસમપ્રભઃ

સ્રગ્દામધારી ચિત્રશ્ચ ગીતભૂષણભૂષિતઃ ॥
અથવાંઽજનવચ્છયામઃ સ્થિતો દક્ષિણતસ્તથા

પિંગાક્ષો લોહિતગ્રીવો હરિકેશો મહાતનુઃ ॥
ઇતિહાસષડંગાનિ પુરાણાન્યખિલાનિ ચ

વેદોપનિષદશ્છન્દો મીમાંસારણ્યકં તથા ॥
સ્વાહાકારવષટ્કારૌ રહસ્યાનિ તથૈવ ચ

એતૈઃ સમન્વિતૈશ્ચૈવ તત્ર બ્રહ્મા સ્વયં સ્થિતઃ ॥
શક્તિરૂપધરૈર્મન્ત્રૈર્યોગૈશ્વર્યસમન્વિતૈઃ॥

સહસ્રપત્રકમલૈરંકિતૈઃ સુરપૂજિતૈઃ ॥
પૂજિતૈર્ગણરુદ્રૈશ્ચ બ્રહ્મવિષ્વિંદ્રવંદિતૈઃ

ચામરાક્ષેપવ્યજનૈર્વીજિતૈશ્ચ સમન્તતઃ ॥
શોભિતશ્ચ સદા શ્રીમાંશ્ચંદ્રકોટિસમપ્રભઃ

જ્ઞાનામૃતસુતૃપ્તાત્મા યોગૈશ્વર્યપ્રસાદકઃ ॥
યોગીંદ્રમાનસાંભોજ રાજહંસો દ્વિજોત્તમઃ

અજ્ઞાનતિમિરધ્વંસી ષટ્ત્રિંશત્તત્ત્વભૂષણઃ ॥
સર્વસૌખ્યપ્રદાતા ચ તત્રાસ્તે ચંદ્રશેખરઃ

તસ્યોત્સંગગતા દેવી તપ્તકાંચનસપ્રભા ॥
પૂજિતો યોગિનીવૃન્દૈઃ સાધકૈઃ સુરકિન્નરૈઃ

સર્વલક્ષણસંપૂર્ણા સર્વાભરણભૂષિતા ॥
યોગસિદ્ધિપ્રદા નિત્યં મોક્ષાભ્યુદયદાયિનીમ્

સૌભાગ્યકદલીકન્દમૂલબીજં ચ પાર્વતી ॥
દેવસ્ય મુખમાલોક્ય વિસ્મિતા ચારુલોચના

આનંદભાવં સંજ્ઞાય આનન્દાસ્રાવિલેક્ષણમ્ ॥
ઉવાચ દેવી મધુરં કૃતાંજલિપુટા સતી

॥
દેવ્યુવાચ ॥ ॥
જન્મકોટિસહસ્રાણિ જન્મકોટિશતાનિ ચ ॥
શોધિતસ્ત્વં જગન્નાથ મયા પ્રાણનચિંતયા

અર્દ્ધાંગ સંસ્થયા વાપિ ત્વદ્વક્ત્રધ્યાનકામ્યયા ॥
તથાપિ તે જગન્નાથ નાંતો લબ્ધ્વો મહેશ્વર

અનન્તરૂપિણે તુભ્યં દેવદેવ નમોઽસ્તુ તે ॥
નમો વેદરહસ્યાય નમો વેદૈઃ સ્તુતાય ચ

શ્મશાનરતિનિત્યાય નમો ગગનચારિણે ॥
જ્યેષ્ઠસામરહસ્યાય શતરુદ્રપ્રિયાય ચ

નમો વૃષકૃતાંકાય યજુર્વેદધરાય ચ ॥
બ્રહ્માંડકોટિસંલગ્નમાલિને ગગનાત્મને

મણિચિત્રિતકન્દાય નમઃ સર્વાર્થસિદ્ધયે ॥
નમો વેદસ્વરૂપાય દ્વિજ સિદ્ધિપ્રિયાય ચ

પુંસ્ત્રીવિકારરૂપાય નમશ્ચંદ્રાર્દ્ધધારિણે ॥
નમોગ્નયે સહોમાય આદિત્યવરુણાય ચ

પૃથિવ્યૈ ચાંતરિક્ષાય વાયવે દીક્ષિતાય ચ ॥
સંયોગાય વિયોગાય ધાત્રે કર્ત્રેઽપહારિણે

પ્રદીપ્તશૂલહસ્તાય બ્રહ્મદણ્ડધરાય ચ ॥
નમઃ પતીનાં પતયે મહતાં પતયે નમઃ ॥।.

નમઃ કાલાગ્નિરુદ્રાય સપ્તલોકનિવાસિને ॥
ત્વં ગતિઃ સર્વભૂતાનાં ભૂતાનાં પતયે નમઃ

નમસ્તે ભગવન્રુદ્ર નમસ્તે ભગવઞ્છિવ ॥
નમસ્તે પરતઃ શ્રેષ્ઠ નમસ્તે પરતઃ પર

જિહ્વાચાપલ્યભાવેન ખેદિતોઽસિ મયા પ્રભો ॥
તત્ક્ષન્તવ્યં મહેશાન જ્ઞાનદિવ્ય નમોઽસ્તુ તે

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
મમોત્સંગસ્થિતા દેવિ કિં ત્વં સાસ્રાવિલેક્ષણા ॥
અદ્યાપિ કિમપૂર્ણં તે તત્સર્વં કરવાણ્યહમ્

વરં બ્રવીહિ ભદ્રં તે સ્તવેનાનેન સુવ્રતે ॥
દદામિ તે ન સંદેહઃ શોકં ત્યજ મહેશ્વરિ

નિષ્કલે સકલે દેવિ સ્થૂલે સૂક્ષ્મે ચરાચરે ॥
ન તત્પશ્યામિ દેવેશિ યત્ત્વયા રહિતં ભવેત્

અહં તે હૃદયે ગૌરિ ત્વં ચ મે હૃદિ સંસ્થિતા ॥
અહં ભ્રાતા ચ પુત્રશ્ચ બંધુર્ભર્તા તથૈવ ચ

ત્વં તુ મે ભગિની ભાર્યા દુહિતા બાંધવી સ્નુષા ॥
અહં યજ્ઞપતિર્યજ્વા ત્વં ચ શ્રદ્ધા સદક્ષિણા

ઓંકારોઽહં વષટ્કારઃ સામાહમૃગ્યજુસ્તથા ॥
અહમગ્નિશ્ચ હોતા ચ યજમાનસ્તથૈવ ચ

અધ્વર્યુરહમુદ્ગાતા બ્રહ્માહં બ્રહ્મવિત્તથા ॥
ત્વં તુ દેવ્યરણી ચૈવ પત્ની તુ પરિકીર્ત્યસે

સ્વાહા સ્વધા ચ સુશ્રોણિ ત્વયિ સર્વં પ્રતિષ્ઠિતમ્ ॥
અહમિષ્ટો મહાયજ્ઞઃ પૂર્વો યજ્ઞસ્ત્વમુચ્યસે

પુરુષોઽહં વરારોહે પ્રકૃતિસ્ત્વં નિગદ્યસે ॥
અહં વિષ્ણુર્મહાવીર્યસ્ત્વં લક્ષ્મીર્લોકભાવિની

અહમિન્દ્રો મહાતેજાઃ પ્રાચી ત્વં પરમેશ્વરી ॥
પ્રજાપતીનાં રૂપેણ સર્વમાહં વ્યવસ્થિતઃ

તેષાં યા નાયિકાસ્તાસ્ત્વં રૂપૈસ્તૈસ્તૈરવસ્થિતા ॥
દિવસોઽહં મહાદેવિ રજની ત્વં નિગદ્યસે

નિમેષોઽહં મુહૂર્તશ્ચ ત્વં કલા સિદ્ધિરેવ ચ ॥
અહં તેજોઽધિકઃ સૂર્યસ્ત્વં તુ સંધ્યા પ્રકીર્ત્ત્યસે

અહં બીજધરઃ શ્રેષ્ઠસ્ત્વં તુ ક્ષેત્રં વરાનને।
અહં વનસ્પતિઃ પ્લક્ષસ્ત્વં વનસ્પતિરુચ્યસે ॥

શેષરૂપધરો નિત્યે ફણામણિવિભૂષિતઃ ॥
રેવતી ત્વં વિશાલાક્ષિ મદવિભ્રમલોચના

મોક્ષોઽહં સર્વદુઃખાનાં ત્વં તુ દેવિ પરા ગતિઃ ॥
અપાં પતિરહં ભદ્રે ત્વં તુ દેવિ સરિદ્વરા

વડવાગ્નિરહં ભદ્રે ત્વં તુ દીપ્તિઃ પ્રકીર્તિતા ॥
પ્રજાપતિરહં કર્ત્તા ત્વં પ્રજા પ્રકૃતિસ્તથા ॥

નાગાનામધિપશ્ચાહં પાતાલતલવાસિનામ્ ॥
ત્વં નાગી નાગરાજોઽહં સહસ્રફણભૂષિતઃ

નિશાકરવરશ્ચાહં શ્રેષ્ઠા ત્વં રજનીકરી ॥
કામોઽહં કામદો દેવિ ત્વં રતિઃ સ્મૃતિરેવ ચ

દુર્વાસાશ્ચાપ્યહં ભદ્રે ત્વં ક્ષમા સમચારિણી ॥
લોભમોહતપશ્ચાહં ત્વં તૃષ્ણા તામસી સ્મૃતા

કકુદ્માન્વૃષભશ્ચાહં યોગમાતા તપસ્વિની ॥
વાયુરપ્યહમવ્યક્તસ્ત્વં ગતિર્મનસૂદની

અહં મોચયિતા લોભે નિર્મમા ત્વં યશસ્વિનિ ॥
નયોઽહં સર્વકાર્યેષુ નીતિસ્ત્વં કમલેક્ષણા

અહમન્નં ચ ભોક્તા ચ ઓષધી ત્વં નિગદ્યસે ॥
અહમગ્નિશ્ચ ધૂમશ્ચ ત્વમૂષ્મા જ્વાલમેવ ચ

અહં સંવર્ત્તકો મેઘસ્ત્વં ચ ધારા હ્યનેકશઃ ॥
અહં મુનીનાં રૂપેણ ત્વં તત્પત્ની પ્રકીર્તિતા

અહં સંસારકર્ત્તા વૈ ત્વં તુ સૃષ્ટિર્વરાનને ॥
અહં શુક્રાસ્થિરોમાણિ ત્વં મજ્જા બલમેવ ચ

પર્જન્યોઽહં મહાભાગે ત્વં વૃષ્ટિઃ પરમેશ્વરિ ॥
અહં સંવત્સરો દેવિ ત્વમૃતુઃ પરિકીર્ત્તિતા

અહં કૃતયુગો દેવિ ત્વં તુ ત્રેતા નિગદ્યસે ॥
યુગોઽહં દ્વાપરઃ શ્રીમાંસ્ત્વં કલિઃ પરમેશ્વરિ

આકાશશ્ચાપ્યહં ભદ્રે પૃથિવી ત્વમિહોચ્યસે ॥
અહમદૃશ્યમૂર્તિશ્ચ દૃશ્યમૂર્તિસ્ત્વમુચ્યસે

વરદોઽહં વરારોહે મંત્રસ્ત્વમિતિ ચોચ્યસે ॥
અહં દ્રષ્ટા ચ શ્રોતા ચ ત્વં દૃશ્યા શ્રુતિરેવ ચ

અહં વક્તા રમયિતા ત્વં વાચ્યા પરમેશ્વરિ ॥
અહં શ્રોતા ચ ગાતા ચ ત્વં ગીતિર્ગેયમેવ ચ

અહં ત્રાતા ચ ગન્ધશ્ચ ત્વં તુ નિઘ્રાણમેવ ચ ॥
અહં સ્પર્શયિતા કર્તા સ્પર્શ્યસ્ત્વં સૃષ્ટમેવ ચ

અહં સર્વમિદં ભૂતં ત્વં તુ દેવિ ન સંશયઃ ॥
સ્રષ્ટાઽહં તવ દેવેશિ ત્વં સૃજસ્યખિલં જગત્

ત્વયા મયા ચ દેવેશિ ઓતપ્રોતમિદં જગત્ ॥
એકધા દશધા ચૈવ તથા શતસહસ્રધા

ઐશ્વર્યેણ તુ સંયુક્તૌ સર્વપ્રાણિ વ્યવસ્થિતૌ ॥
અહં ત્વં ચ વિશાલાક્ષિ સતતં સંપ્રતિષ્ઠિતૌ

ક્રીડામિ ક્રીડયા દેવિ ત્વયા સાર્દ્ધં વરાનને ॥
ત્વં ધૃતિર્ધારિણી લક્ષ્મીઃ કાંતા મત્પ્રકૃતિર્ધ્રુવમ્

રતિઃ સ્મૃતિઃ કામચારી મમ ચાંગનિવાસિની ॥
દેવિ કિં બહુનોક્તેન પ્રાણેભ્યોઽપિ ગરીયસી

વરં વરય દેવશિ યત્કિંચિન્મનસિ સ્થિતમ્॥
તત્તે દદામિ તુષ્ટોઽહં યદ્યપિ સ્યાત્સુદુર્લ્લભમ્

॥ દેવ્યુવાચ ॥ ॥
ધન્યાહં કૃતપુણ્યાહં તપઃ સુચરિતં મયા ॥
યત્ત્વયાઽહં જગન્નાથ હર્ષદૃષ્ટ્યાઽવલોકિતા

યદિ તુષ્ટોઽસિ મે દેવ વરં દાતું મમેચ્છસિ ॥
તન્મે કથય દેવેશ સાંપ્રતં તીર્થવિસ્તરમ્ ॥

પૃથિવ્યાં યાનિ તીર્થાનિ પાપઘ્નાનિ શિવાનિ ચ ॥
તાનિ દેવેશ કાર્ત્સ્ન્યેન યથાવદ્વક્તુમર્હસિ

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
શૃણુ દેવિ પ્રવક્ષ્યામિ તીર્થમાહાત્મ્યમુત્તમમ્ ॥
સર્વપાપહરં નૃણાં પુણ્યં દેવર્ષિસત્કૃતમ્

તીર્થાનાં દર્શનં શ્રેષ્ઠં સ્નાનં ચૈવ સુરેશ્વરિ ॥
શ્રવણં ચ પ્રશંસંતિ સદૈવ ઋષિસત્તમાઃ

પૃથિવ્યાં નૈમિષં તીર્થમંતરિક્ષે ચ પુષ્કરમ્ ॥
કેદારં ચ પ્રયાગં ચ વિપાશા ચોર્મિલા તથા

કર્ણવેણા મહાદેવી ચંદ્રભાગા સરસ્વતી ॥
ગંગાસાગરસંભેદસ્તથા વારાણસી શુભા

અર્ઘતીર્થં સમાખ્યાતં ગંગાદ્વારં તથૈવ ચ ॥
હિમસ્થાનં મહાતીર્થં તથા માયાપુરી શુભા

શતભદ્રા મહાભાગા સિન્ધુશ્ચૈવ મહા નદી ॥
ઐરાવતી ચ કપિલા શોણશ્ચૈવ મહાનદઃ

પયોધિઃ કૌશિકી તદ્વત્તથા ગોદાવરી શુભા ॥
દેવખાતં ગયા ચૈવ તથા દ્વારાવતી શુભા

પ્રભાસં ચ મહાતીર્થં સર્વપાતકનાશનમ્

એવમાદીનિ તીર્થાનિ યાનિ સંતિ મહીતલે ॥
તાનિ દૃષ્ટ્વા તુ દેવેશિ પુનર્જન્મ ન વિન્દતે

તિસ્રઃ કોટ્યોઽર્ધકોટી ચ તીર્થાનામિહ ભૂતલે ॥
સંજાતાનિ પવિત્રાણિ સર્વપાપહરાણિ ચ

ગંતવ્યાનિ મહાદેવિ સ્વધર્મસ્ય વિવૃદ્ધયે ॥
અશક્યાનિ શિવાન્યેવં ગંતું ચૈવ સુરેશ્વરિ ॥
મનસા તાનિ સર્વાણિ ગંતવ્યાનિ સમાહિતૈઃ

। દેવ્યુવાચ॥
ભગવન્પ્રાણિનઃ સર્વે સર્વોપદ્રવસંકુલાઃ॥
અલ્પાયુષઃ સદા બદ્ધા વ્યામોહૈર્મંદિરોદ્ભવૈઃ

ત્રેતાયાં દ્વાપરે ચૈવ કિં નુ વૈ દારુણે કલૌ ॥
તસ્માત્તેષાં હિતાર્થાય તત્તીર્થં ત્વં પ્રકીર્તય ॥
યેન દૃષ્ટેન સર્વેષાં તીર્થાનાં લભ્યતે ફલમ્

એવમુક્તસ્તુ પાર્વત્યા પ્રહસ્ય પરમેશ્વરઃ ॥
ઉવાચ પરયા પ્રીત્યા વાચા મધુરયા પ્રભુઃ

॥
ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
ત્વમેવ હિ ચરાઃ પ્રાણાઃ સર્વસ્ય જગતોરણિઃ ॥
ત્વયા વિરહિતો દેવિ મુહૂર્તમપિ નોત્સહે

શિવસ્ય ચ તથા શક્તેરંતરં નાસ્તિ પાર્વતિ ॥
ન તદસ્તિ મહાદેવિ યન્ન જાનાસિ શોભને

ત્વયા વિનાઽહં ન ક્વાસ્મિ ન ત્વં દેવિ મયા વિના ॥
ચંદ્રચંદ્રિકયોર્યદ્વદગ્નેરુષ્ણત્વમેવ હિ

તવ દેવિ મમાપીહ નાસ્તિ ચૈવાંતરં પ્રિયે ॥
સર્વં ચૈવ સુરેશાનિ યથાવત્કથયામ્યહમ્

રહસ્યાનાં રહસ્યં તુ ગોપનીયં પ્રયત્નતઃ ॥
નાસ્તિકાય ન દાતવ્યં ન ચ પાપરતાય ચ

દાતવ્યં ભક્તિ યુક્તાય સ્વશિષ્યાય સુતાય વા ॥
પૂર્વમેવ મયા ખ્યાતં સારાત્સારતરં પ્રિયે

તીર્થોપનિષદઃ ખ્યાતા લિંગોપનિષદસ્તથા ॥
યોગોપનિષદો દેવિ પૂર્વં વૈ કથિતાસ્તવ

॥ પાર્વત્યુવાચ ॥ ॥
લેશેનાપિ ન સિદ્ધ્યંતિ કાંક્ષમાણાઃ પરં પદમ્ ॥
યોનીર્ભ્રમંતો દૃશ્યંતે નરા નાસ્તિકવૃત્તયઃ॥

તીર્થવ્રતાનિ સેવન્તે પ્રત્યયો નૈવ જાયતે ॥
મોહિતં તુ જગત્પૂર્વં મિથ્યાજ્ઞાનેન શંકર

કિં તે ફલં સુરશ્રેષ્ઠ જગદ્વ્યામોહને કૃતે

સારાત્સારતરં નાથ તવ પ્રાણપ્રિયં હિ યત્ ॥
તન્મે કથય દેવેશ પ્રિયાહં યદિ તે પ્રભો

ઇત્યુક્તઃ સ તયા દેવ્યા શ્રીકંઠઃ સુરનાયકઃ ॥
પ્રહસ્યોવાચ ભગવાન્ગંભીરાર્થમિદં વચઃ

॥ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
શૃણુષ્વાવહિતા ભૂત્વા પૃષ્ટોઽહં યસ્ત્વયાઽધુના ॥
નિષ્ફલં તત્પ્રવક્ષ્યામિ વસ્તુતત્ત્વં યથાસ્થિતમ્

પૂર્વમુક્તાનિ તીર્થાનિ યાનિ તે સુરસુંદરિ ॥
તિસ્રઃ કોટ્યોઽર્દ્ધકોટી ચ બ્રહ્માંડે સચરાચરે

તેષાં ચ ગોપિતં તીર્થં પ્રભાસં ચૈવ સુવ્રતે

એવમુક્તં મહાદેવિ પ્રભાસં ક્ષેત્રમુત્તમમ્ ॥
દૃષ્ટ્વા સંસ્કારરહિતાઃ કલૌ પાપેન મોહિતાઃ

રાજસાસ્તામસાશ્ચૈવ પાપોપહતચેતસઃ ॥
પરદારપરદ્રવ્યપરહિંસારતા નરાઃ

ઉદ્વેગં ચ પરં યાંતિ પ્રતપ્યંતિ યતસ્તતઃ ॥
આત્મસંભાવિતા મૂઢા મિથ્યાજ્ઞાનેન મોહિતાઃ॥
વર્ણાશ્રમવિરુદ્ધં તુ તીર્થે કુર્વન્તિ યેઽધમાઃ

તીર્થયાત્રાં પ્રકુર્વંતિ દંભેન કપટેન ચ॥
તીર્થે મૃતા ન સિધ્યંતિ તે નરા વરવર્ણિનિ

એતદર્થં મયા દેવિ તીર્થાનિ વિવિધાનિ ચ ॥
લિંગાનિ ચૈવ સુશ્રોણિ ગોપિતાનિ પ્રયત્નતઃ ॥
ન સિદ્ધિદાનિ દેવેશિ કલૌ કલ્મષકારિણામ્

યે નરાસ્તુ જિતક્રોધા જિતલોભા જિતેંદ્રિયાઃ ॥
બ્રાહ્મણાઃ ક્ષત્રિયા વૈશ્યાઃ શૂદ્રાશ્ચાદમ્ભમત્સરાઃ

મદ્ભાવભાવિતા દેવિ તીર્થં સેવંતિ સુવ્રતાઃ ॥
તેષાં ચૈવ હિતાર્થાય કથયામિ યશશ્વિનિ

પ્રભાસમિતિ વિખ્યાતં ક્ષેત્રં ત્રૈલોક્યવંદિતમ્ ॥
તત્ક્ષેત્રં નૈવ જાનંતિ મમ માયાવિમોહિતાઃ

પરોહં ત્વેકચિત્તૈશ્ચ બહુજન્મભિરર્ચિતઃ ॥
તે વિદંતિ પરં ક્ષેત્રં પ્રભાસં પાપનાશનમ્

મદ્ભાવભાવિતા દેવિ મમ વ્રતનિષેવિણઃ ॥
તેષાં પ્રભાસિકં ક્ષેત્રં વિદિતં નાત્ર સંશયઃ

યમૈશ્ચ નિયમૈર્યુક્તા અહંકારવિવર્જ્જિતાઃ ॥
તેષામર્થે વદિષ્યામિ તવ પ્રશ્નં સુદુર્લ્લભમ્ ॥
બ્રહ્મવિષ્ણ્વિન્દ્રદેવાનાં પુરાણં કથિતં મયા

સોઽહં દેવિ વદિષ્યામિ કર્ણં દેહિ વરાનને ॥
પૃથિવ્યામપિ સર્વેષાં તીર્થાનાં સુરસુંદરિ

એકં મે વલ્લભં તત્ર પ્રભાસં ક્ષેત્રમુત્તમમ્ ॥
તસ્મિંશ્ચૈવ મહાક્ષેત્રે તીર્થૈઃ સોમેન પૂજિતઃ ॥
વરાંસ્તસ્મૈ પ્રદાયાથ સદૈકાંતે સ્થિતો હ્યહમ્

તેન ગુહ્યં કૃતં સ્થાનં તવ દેવિ પ્રકાશિતમ્॥
તત્ર મે યોગયુક્તસ્ય દિવ્યં લિંગં બભૂવ હ

દિવ્યતેજસ્સમા યુક્તં વહ્નિમેખલમંડિતમ્ ॥
લક્ષમાત્રસ્થિતં શાંતં દુર્નિરીક્ષ્યં તુ માનવૈઃ

ઇચ્છાજ્ઞાનક્રિયાખ્યાશ્ચ તિસ્રો વૈ શક્તયશ્ચ યાઃ ॥
તસ્માલ્લિંગાત્સમુત્પન્ના જગત્કર્તૃત્વહેતવે

તસ્મિઁલ્લિંગે લયં યાતિ જગદેતચ્ચરાચરમ્ ॥
પુનસ્તેનૈવ સંભૂતં દૃશ્યતે સચરાચરમ્

ગુહ્યં ચૈવ તુ સંભૂતં ન કશ્ચિદ્વેદ તત્પરમ્ ॥
જન્માભ્યાસેન તલ્લિંગં જ્ઞાયતે ભુવિ માનવૈઃ

ક્ષેત્રં પ્રભાસિકં પ્રોક્તં ક્ષેત્રજ્ઞોઽહં ન સંશયઃ ॥
તત્ર સોમેશનામાહમસ્મિન્ક્ષેત્રં વરાનને

મમાંશસંભવા યે ચ અસ્મિન્ક્ષેત્રે સમુદ્ભવાઃ ॥
તેષાં તુ વિદિતં લિંગં પૂર્વકલ્પે તુ ભૈરવમ્

અન્યૈરપિ યુગૈર્દેવિ ઇદં લિંગં સુદુર્લભમ્ ॥
ઘોરે કલિયુગે પાપે વિશેષેણ ચ દુર્લભમ્

અન્યન્નિદર્શનં તત્ર તત્પ્રવક્ષ્યામિ પાર્વતિ

કલૌ યુગે મહાઘોરે હેતુવાદરતા નરાઃ ॥
વદિષ્યંતિ મહાપાપાઃ સર્વે પાખણ્ડસંસ્થિતાઃ

મિથ્યા ચૈતત્કૃતં સર્વં મૂર્ખૈશ્ચાપિ પ્રકીર્તિતમ્ ॥
ક્વ ક્ષેત્રં ક્વ પ્રભાવશ્ચ કુત્ર વૈ સન્તિ દેવતાઃ

સર્વં ચાપિ તથાલીકં મૂઢૈશ્ચાપિ પ્રકીર્તિતમ્

એવં મૂર્ખા વદિષ્યંતિ પ્રહસિષ્યન્તિ ચાપરે ॥
નારકા નાસ્તિકા લોકાઃ પાપોપહતચેતસઃ ॥
સિદ્ધિં નૈવ પ્રયાસ્યંતિ સંપ્રાપ્તે તુ કલૌ યુગે

તીર્થે ચૈવ મૃતા યે તુ શિવનિન્દાપરાયણાઃ॥
તિર્યગ્યોનિપ્રસૂતાશ્ચ દૃશ્યન્તે સર્વયોનિષુ

એતસ્માત્કારણાદ્દેવિ તીર્થે ચૈવ સુદુઃખિતાઃ ॥
દૃશ્યન્તે યુગમાહાત્મ્યાત્સત્યશૌચવિવર્જિતાઃ

ઇદં હિ કારણં પ્રોક્તં ક્ષેત્રાણાં ચૈવ ગોપને ॥
એતત્તે કથિતં સર્વં સિદ્ધિર્યેન સુદુર્લ્લભા

યુગેયુગે તુ તીર્થાનિ કીર્તિતાનિ સુરેશ્વરિ ॥
તેષાં મે વલ્લભં દેવિ પ્રભાસં ક્ષેત્રમેવ ચ

ઇત્યેતત્કથિતં દેવિ રહસ્યં પાપનાશનમ્ ॥
ક્ષેત્રબીજં મહાદેવિ કિમન્યત્પરિપૃચ્છસિ

ઇદં મહાપાતકનાશનં યે શ્રોષ્યંતિ વૈ ક્ષેત્રમહાપ્રભાવમ્ ॥
તે ચાપિ યાસ્યન્તિ મમ પ્રભાવાત્ત્રિવિષ્ટપં પુણ્યજનાધિવાસમ્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં સપ્તમે પ્રભાસ ખણ્ડે પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્યે દેવીપ્રશ્નવર્ણનં નામ તૃતીયોઽધ્યાયઃ