સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 7.3-2

ઋષય ઊચુઃ॥
અહો બ્રહ્મણ્યદેવસ્ય કૃષ્ણસ્યામિતતેજસઃ ॥
મહિમા યદયં નૈવ મૃષા ચક્રે મુનેર્વચઃ

તેન ચક્રે ન રોષં સ સેતુપાલો જનાર્દનઃ ॥
ભૃગોર્યશ્ચરણાઘાતં દધાર હૃદિ લાઞ્છનમ્

સા તુ દેવી કથં તેન પ્રેયસા વિપ્રયોજિતા ॥
એકાકિની સ્થિતા તત્ર કથ્યતામસુરેશ્વર

ઉત્કણ્ઠિતા અતિ વયં શ્રોતું દ્વારવતીં મુદા ॥
ઇદમાદૌ બુભુત્સામશ્ચિત્તખેદાપનુત્તયે

॥ પ્રહ્લાદ ઉવાચ ॥ ॥।
શ્રૂયતામૃષયઃ સર્વે ગદતો મમ વિસ્તરાત્ ॥
યથા શાપોદ્ભવં દુઃખં મુમોચ હરિવલ્લભા

અથ દુર્વાસસઃ શાપમવાપ્યારુન્તુદં તદા॥
યાદવેન્દ્રસ્ય ગૃહિણી સહસા પર્યદેવયત્

॥
॥ રુક્મિણ્યુવાચ ॥ ॥
કલ્યાણી બત વાણીયં લૌકિકી સંવિભાવ્યતે ॥
કૂપકે ચૈવ સિન્ધૌ ચ પ્રમાણાન્નાધિકં જલમ્

યાસાહં ભૂરિભાગ્યા વૈ પ્રાપ્ય નાથં જગત્પતિમ્॥
ઇયમેકાકિની જાતા પૌલસ્ત્યાદ્દેવહેલનાત્

ક્વ મંગલાલયઃ શ્રીમાનનવદ્યગુણો હરિઃ ॥
અલ્પપુણ્યા સુસંબાધા કામિની ક્વાતિચઞ્ચલા

તથાપિ ઘટયામાસ ધાતા વંચનકોવિદઃ ॥
વિધાનમશુભાયા મે વિયોગવિષમવ્યથમ્

અન્યથા વર્ણગુરવઃ સ્નાતાસ્ત્રૈવિદ્યવર્ત્મનિ ॥
કથં નુ શપ્તુમર્હન્તિ સ્વયં ખિન્નામનાગસમ્

વિદધે વજ્રમયં તુ કિં ન્વિદં હૃદયં મેઽતિકઠોરમેવ હિ ॥
શતધા ન વિદીર્યતે યતો વિરહે દુર્વિષહે મધુદ્વિષઃ

અધિકૃત્ય સુદુશ્ચરં તપઃ પ્રતિલબ્ધઃ પ્રથમં મયાત્મજઃ ॥
તનયેન વિનાકૃતાઽપ્યહં ન મૃતા પંચસુ વાસરેષ્વિહ

ઉપલભ્ય સુદારુણામિમામપિ પીડામવિતાસ્મ્યહં તદા ॥
યદિદં વિધુનોતિ કલ્મષં ખલુ તન્માં સમુપેત્ય લક્ષવૃદ્ધિમ્

ઇતિ સાઽતિવિલપ્ય દુઃખિતાર્થા કુરરીતુલ્યતયા શુશોચ વેગાત્ ॥
વિરહેણ વિઘૂર્ણિતાશયા દ્વિજશાપાપહતા મુમૂર્ચ્છ સદ્યઃ

અથ દુર્વાસસા શપ્તા રુક્મિણી કૃષ્ણવલ્લભા ॥
મૂર્ચ્છનામાપ તત્રૈવ હ્યાજગામ પયોનિધિઃ

સુધાશીકરગર્ભેણ પદ્મકિંજલ્કવાયુના ॥
ન્યવીજયદિમાં દેવીં રુક્મિણીં કૃષ્ણવલ્લભામ્

એતસ્મિન્નન્તરે તત્ર વ્યોમમાર્ગેણ નારદઃ ॥
ગાયન્ગુણાન્ભગવતો વીણાપાણિઃ સમાગતઃ

સ દૃષ્ટ્વા સિંધુનાઽઽશ્વાસ્યમાનાં વિશ્વસ્ય માતરમ્ ॥
અવતીર્ય શ્રુતકથો બોધયામાસ નારદઃ

॥ નારદ ઉવાચ ॥ ॥
મા ખેદં દેવ દેવેશિ દેવિ ત્વદધિપે પતૌ ॥
દૂરીકૃતે વિપ્રશાપાત્કુરુ કલ્યાણિ ધીરતામ્

ત્વં હિ સાક્ષાદ્ભગવતી કૃષ્ણશ્ચ પુરુષોત્તમઃ ॥
અવતીર્ણો ધરાભારમપનેતું યદૃચ્છયા

દેવો હ્યસૌ પરં બ્રહ્મ સદાઽનિર્વિણ્ણમાનસઃ ॥
માયાશક્તિસ્ત્વમેતસ્ય સર્ગસ્થિત્યન્તકારિણઃ

સંહૃત્ય નિખિલં શેતે યયાઽસૌ કલયા સ્વરાટ્ ॥
તદાપિ ન વિયુજ્યેત ત્વયા વિશ્વપતિઃ પ્રભુઃ

અવિયુક્તસ્ત્વયા નિત્યં દેવદેવો જગત્પતિઃ ॥
લીલાવતારેષ્વેતસ્ય સર્વેષુ ત્વં સહાયિની

યોગં વિયોગં ચ તથા ન યાત્યેષ ત્વયાઽનઘે ॥
વિડંબયતિ ભૂતાનામુપકારાય ચેશ્વરઃ

આરાધનીયાઃ સતતં ભૂદેવા ભૂતિમીપ્સતા ॥
પ્રકોપનીયા નૈવૈતે તત્ત્વજ્ઞા હિ તપસ્વિનઃ

ઇત્યેવં શિક્ષયઁલ્લોકં વિયોગં તેઽનુમન્યતે ॥
મુનિ શાપાદ્ધરિઃ સાક્ષાદ્ગૂઢઃ કપટમાનુષઃ

અપિ સ્મરસિ કલ્યાણિ જાતો રઘુકુલે સ્વયમ્॥
લોકાનુગ્રહમન્વિચ્છન્ભૂભારહરણોત્સુકઃ

તં હરિં જગતામીશં રુક્મિણિ ત્વં ન વેત્સિ કિમ્॥
પ્રાણેભ્યોઽપિ ગરીયાંસમયં દેવઃ સ એવ હિ

યેનેદં પૂરિતં વિશ્વં બહિરન્તશ્ચ સુવ્રતે ॥
અસંગસ્ય વિભોઃ સંગઃ કથં સ્યાદિતિ મન્મતિઃ

તયા ત્વયા નિયુક્તોઽસાવિતિ પ્રત્યેમિ સર્વશઃ ॥
તદ્વિમુઞ્ચાઽઽધિમત્યર્થમાત્માનમનુસંસ્મર॥
પ્રસીદ માતઃ સંધેહિ ધીરતાં સ્વમનીષયા

ઇતિ બ્રુવતિ દેવર્ષાવવસાને નદીપતિઃ ॥
પ્રોવાચ વચનં તસ્યૈ વાચા મૃદુસુવર્ણયા

॥
॥ સમુદ્ર ઉવાચ ॥ ॥
યદાહ દેવિ દેવર્ષિર્નત્વા ત્વાં સત્યમેવ તત્ ॥
ગીયસે ત્વં હિ વેદેષુ નિત્યં વિષ્ણુઃ સહાયિની

પરઃ પુમાનેવ નિરસ્તવિગ્રહો ગૂઢોઽધિપસ્તે વિદધાતિ ભૂયઃ ॥
વિશ્વં વ્યવસ્થાપયતિ સ્વરોચિષા ત્વયા સહાયેન બિભર્તિ મૂર્તિમ્

તદેષ પરિખેદસ્તે ન મનાગપિ યુજ્યતે ॥
વક્ષઃસ્થલસ્થા ભવતી નિત્યં શ્રીવત્સલક્ષ્મણઃ

ઇયં ભાગીરથી દેવી મદાદેશાદુપાગતા ॥
વિનોદયિષ્યત્યનિશં ત્વાં હિ દેવિ શરીરિણી

એતસ્યાઃ સ્યાન્મૃદુ સ્વાદુ પયઃ પૂરોપશોભિતમ્ ॥
પ્રદેશોઽયમશેષોઽપિ ભવિતા ત્વત્સુખપ્રદઃ

નાનાદ્રુમલતાકીર્ણં નિકુંજૈરુપશોભિતમ્ ॥
માતંગૈશ્ચ સમાજુષ્ટં મંજુગુંજન્મધુવ્રતમ્

નવપલ્લવભઙ્ગીભિઃ કુસુમસ્તબકૈઃ શુભૈઃ ॥
ફલૈરમૃતકલ્પૈશ્ચ મંજરી રાજિભિસ્તથા

નંદનસ્ય શ્રિયા જુષ્ટં મનોનયનનન્દનમ્॥
વનં રમ્યતરં ચાત્ર હ્યચિરેણ ભવિષ્યતિ

ત્વયા સંબોધનીયાઃ સ્મ વયં માતઃ સદૈવ હિ ॥
અગમ્યરૂપા વિદ્યા ત્વમસ્માભિર્બોધ્યસે કથમ્

તદા વામનુજાનીહિ પ્રસીદ પરમેશ્વરિ ॥
નમસ્તે વિશ્વજનનિ ભૂયો ઽપિ ચ નમોનમઃ

॥ પ્રહ્લાદ ઉવાચ ॥ ॥
એવમુક્ત્વા જગદ્ધાત્રીં જગ્મતુસ્તૌ યથાગતમ્ ॥
આજગામ ચ તત્રૈવ દેવી ભાગીરથી સ્વયમ્

વનં સમભવત્તત્ર દિવ્યભૂરુહસેવિતમ્ ॥
સેવ્યં સમસ્તલોકાનાં ફલપુષ્પસમૃદ્ધિમત્ .

પ્રસાદેન ચ ભૂતાનાં ગંગાઽશેષાઘહારિણી ॥
ભૂષયામાસ તદ્દેશં સા ચ વિષ્ણુપદી સરિત્

દેવો ચ મુનિવાક્યેન ગંગાયાશ્ચ વિનોદનાત્ ॥
સૌન્દર્યા તસ્ય દેશસ્ય કિઞ્ચિત્સ્વાસ્થ્યમવાપ હ

અથ વિષ્ણુપદીં દેવીં શ્રુત્વા સાગરસંગતામ્ ॥
ઇતસ્તતઃ સમાજગ્મુઃ શ્રદ્દધાનાઃ પયસ્વિનીમ્

દ્વારકાવાસિનશ્ચૈવ જનાઃ કાનનશોભયા ॥
હૃષ્ટચિત્તાઃ સમાજગ્મુરનિશં રુક્મિણીવનમ્

શ્રુત્વા તદખિલં સર્વં દુર્વાસાઃ શાંભવી કલા ॥
ચુકોપ સ્મયમાનશ્ચ ભૂય એતદભાષત

॥ દુર્વાસા ઉવાચ ॥ ॥
કઃ પ્રભુસ્ત્રિષુ લોકેષુ મહ્યં વચનમન્યથા ॥
વિધાતુમપિ દેવાનામાદ્યો લોકપિતામહઃ

કિં ન જાનાતિ લોકોઽયં મયિ રોષકષાયિતે ॥
શક્રં પ્રતિ ત્રિભુવનં ભ્રષ્ટશ્રીકમભૂત્તદા

મમ શાપમવિજ્ઞાય નન્દનપ્રતિમે વને ॥
કથં સા રુક્મિણી તત્ર રમતે જનસેવિતે

તદેતે તરવઃ સર્વે સંત્વભોજ્યફલા નૃણામ્ ॥
વિભ્રષ્ટસર્વસૌભાગ્યાઃ કુસુમસ્તબકોજ્ઝિતાઃ

ઇયં તુ શાપનિર્દગ્ધા હરચૂડામણિઃ સરિત્ ॥
વાર્યસ્યાઃ સ્યાદપેયં તુ નૈવેહ સ્થાતુમર્હતિ

॥ પ્રહ્લાદ ઉવાચ ॥ ॥
તદા સર્વમભૂત્તત્ર યદ્યદાહ ચ વૈ મુનિઃ ॥
વાચિ વીર્યં હિ વિપ્રાણાં નિર્મિતં વિષ્ણુના સ્વયમ્

સા તુ દેવી તથા વૃત્તમવેક્ષ્ય ભૃશદુઃખિતા ॥
મેને દુરત્યયં દૈવમાપતત્તત્પુનઃપુનઃ

તતસ્તુ સા વિનિશ્ચિત્ય મરણં દુઃખભેષજમ્ ॥
ઉત્તરીયાંબરેણૈવ બહિઃ કિઞ્ચિત્પ્રબદ્ધ્ય તુ ॥ ॥।૫૭॥
અથાવબુધ્ય તત્સર્વં સર્વભૂતગુહાશયઃ ॥
તાં જ્ઞાત્વા સત્વરં ચાઽઽગાત્સુપર્ણેન દયાનિધિઃ

દદર્શ તાદૃશીં દેવીં કણ્ઠપાશકરાં વિભુઃ ॥
અધસ્તાત્તરુશાખાયાં નિમીલિતવિલોચનામ્

વિભ્રષ્ટભૂષણગણાં કૃશદેહવલ્લીં મ્લાનાનનાંબુજરુચં મરણે પ્રસક્તામ્ ॥
મેને સ વિગ્રહવતીં કરુણાં કૃપાલુસ્તાં સૌખ્યદાં ગુણવતીં પ્રણતાર્તિહન્ત્રીમ્

સંશ્રુત્ય સાઽપિ પતગાધિપતે રવં વૈ પ્રોન્મીલ્ય નેત્રકમલેઽથ દદર્શ કૃષ્ણમ્ ॥
સામન્યત ત્રિકવિવર્તિતલોચનાબ્જં પ્રાપ્તં તમિષ્ટસુહૃદં નિજજીવનાથમ્

સા રોમહર્ષવિવશા ત્રપયા પરીતા કોપાનુરાગકલુષા કૃતવિપ્રલાપા ॥
સંવર્દ્ધિતદ્વિગુણશોકભરા ચ દેવી નાનારસં બત દૃશોર્વિષયં પ્રપેદે

તસ્યાઃ સસાધ્વસવિસર્ગચિકીર્ષિતાયાઃ પાશં વ્યપોહ્ય કરચારુ સરોરુહેણ ॥
આદાય પાણિમમૃતોપમયા ચ વાચા સંજીવયન્નિદમુદારમુદાજહાર

॥ શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ ॥ ॥
કિમેતત્સાહસં ભીરુ ચિકીર્ષત્યવિચારિતમ્ ॥
નનુ દેવિ મમાચક્ષ્વ કિં નુ તે ખેદકારણમ્

ત્વં વિદ્યાઽહં પરો બોધસ્ત્વં માયા ચેશ્વરસ્ત્વહમ્ ॥
ત્વં ચ બુદ્ધિરહં જીવો વિયોગઃ કથમાવયોઃ

ત્વયા વિમોહિતાત્માનો ભ્રામ્યન્ત્યજભવાદયઃ ॥
સા કથં ક્ષુભ્યસિ ત્વં તુ કિં સ્વધામ ન બુધ્યસે

ત્વયા હિ બદ્ધા ઋષયસ્તે ચરન્તીહ કર્મભિઃ ॥
તાં ત્વાં કથમૃષિઃ શપ્તું શક્નુયાદ્વરવર્ણિનિ

શિક્ષાર્થં ત્વિહ લોકાનામેવં મે દેવિ ચેષ્ટિતમ્ ॥
મન્માયયા સમાવિષ્ટઃ કુરુતે વિવશઃ પુમાન્ ॥
પશ્ય કોપપરીતાત્મા યઃ સ શાન્તો મુનીશ્વરઃ

॥ પ્રહ્લાદ ઉવાચ ॥ ॥
સોઽભ્યેત્ય ભક્તિનમ્રોઽથ દુર્વાસા મુનિસત્તમઃ ॥
વિચાર્ય મનસા સર્વં પશ્ચાત્તાપાનુપાશ્રયત્

કિં મયા કૃતમિત્યુક્ત્વા તત્સમીપમુપાગમત્ ॥
અપતદ્વિલુઠન્ભૂમૌ દણ્ડવચ્ચાશ્રુસંપ્લુતઃ

પિતરૌ જગતો દેવૌ ક્ષામયામાસ દીનવત્ ॥
તુષ્ટાવ સૂક્તવાક્યૈસ્તુ રહસ્યૈર્ભક્તિસંયુતઃ

આહ ચેદં જગન્નાથં યદિ મય્યસ્ત્યનુગ્રહઃ ॥
તદા પુરેવ સંયોગો દેવ દેવ્યા વિધીયતામ્

અથ પ્રહસ્ય ગોવિન્દસ્તમાહ મુનિસત્તમમ્॥
ન હિ તે વચનં જાતુ મૃષા ભવિતુમર્હતિ

મયૈવં વિહિતઃ સેતુઃ કથમુચ્છેદ્યતાં દ્વિજ ॥
સદ્ભિરાચરિતઃ સેતુઃ સિદ્ધો લોકસ્ય પાલકઃ

દિનેદિને દ્વિકાલં ચ આયાસ્યે મુનિસત્તમ ॥
વિનોદયિષ્યે તાં તાં તુ મુનિકન્યાં ચ કામ્યયા

તુષ્યામિ સાધનૈર્નાન્યૈર્મત્કથાકથનૈરપિ ॥
યથા સંપૂજ્ય મામત્ર મમ પ્રીતિર્ભવિષ્યતિ

યદા ચ મયિ વૈ(?)કુણ્ઠમધિરૂઢે મહામુને ॥
પ્રવેક્ષ્યતિ તદા તેજો મમ સર્વં ત્રિવિક્રમે

રુક્મિણીયં ચ મન્મૂર્તેઃ સંયોગં પુનરેષ્યતિ ॥
ઇયં ભાગીરથી ચાપિ સાગરેણ સમા ગુણૈઃ ॥
ત્યક્ત્વા હ્યશેષદુઃખાનિ સુખં ચૈવ ગમિષ્યતિ

અનુગ્રહં વિધાયૈવમૃષિણા સહ કેશવઃ ॥
વિવેશ સ્વપુરીં તત્ર વિધાયોપાંતિકં મુનિમ્

સાપિ દેવી ચ સંબુધ્ય તદા તસ્ય વિચેષ્ટિતમ્॥
અનુગ્રહાદ્ભગવતો બભૂવ વિગત જ્વરા

યતશ્ચ મુક્તા દુઃખેન તત્ર દેવી હરિપ્રિયા॥
તતો ભાગીરથી સા તુ ગદિતા દુઃખમોચિની

અમાવાસ્યાં પૌર્ણમાસ્યાં યસ્તસ્યાઃ સંગમે શુભે ॥
સ્નાયાદશેષદુઃખાત્તુ સ નરઃ પરિમુચ્યતે

અષ્ટમ્યાં ચ ચતુર્દશ્યાં નવમ્યાં ચાવલોકિતા ॥
નરાણાં રુક્મિણી દેવી સર્વાન્કામા ન્પ્રયચ્છતિ

ઇત્યેતત્કથિતં દેવ્યા ઋષયો દુઃખમોચનમ્ ॥
અનુગ્રહશ્ચ દેવસ્ય કિં ભૂયઃ શ્રોતુમિચ્છથ

ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં સપ્તમે પ્રભાસખણ્ડે ચતુર્થે દ્વારકામાહાત્મ્યે રુક્મિણીદુઃખમોચનવર્ણનંનામ તૃતીયોઽધ્યાયઃ