સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 7.14-4

॥ સારસ્વત ઉવાચ ॥ ॥
વસ્ત્રાપથે મહાક્ષેત્રે નગરે વામને પુરા ॥
પુત્રશોકાભિસંતપ્તો વસિષ્ઠો ભગવાનૃષિઃ

આજગામ તપસ્તપ્તું સ્વર્ણરેખાનદીતટે ॥
ઈશાનકોણે નગરાત્સ્વર્ણરેખાનદીજલે

સ્નાત્વા ધ્યાત્વા શિવં દેવં મનસાઽચિન્તયદ્યદા ॥
તદા રુદ્રઃ સમાયાતસ્ત્રિનેત્રો વૃષભધ્વજઃ ॥
મહર્ષે તવ તુષ્ટોઽહં કિં કરોમિ વદસ્વ તત્

॥ વસિષ્ઠ ઉવાચ ॥ ॥
યદિ તુષ્ટો મહાદેવ વરો દેયો મમાધુના ॥
તદાઽત્ર ભવતા સ્થેયં યાવદાચંદ્રતારકમ્

અત્ર સ્નાનં કરિષ્યંતિ યે નરાઃ પાપકર્મિણઃ ॥
તેષાં પાપક્ષયો દેવ કર્તવ્યો ભવતા સદા

નરા યે પાપકર્માણઃ પૂજયંતિ ત્રિલોચનમ્ ॥
તાન્નરાન્નય દેવેશ વિમાનૈઃ શિવમંદિરમ્

॥ સારસ્વત ઉવાચ ॥ ॥
તથેત્યુક્તા હરો દેવસ્તત્રૈવાંતર ધીયત ॥
હિરણ્યકશિપું હત્વા નરસિંહો મહાબલઃ ॥
ત્રૈલોક્યમિંદ્રાય દદૌ કાલરુદ્રં સ્વયં યયૌ

તદન્વયે બલિર્જાતઃ સ ચાતીવ બલા ધિકઃ ॥
એકાતપત્રાં પૃથિવીં બલિશ્ચક્રે બલાધિકઃ ॥
અકૃષ્ટપચ્યા સુજલા ધરિત્રી સસ્યશાલિની

ગન્ધવંતિ ચ પુષ્પાણિ રસવંતિ ફલાનિ ચ ॥
આસ્કન્ધફલિનો વૃક્ષાઃ પુટકે પુટકે મધુ

ચતુર્વેદા દ્વિજાઃ સર્વે ક્ષત્રિયા યુદ્ધકોવિદાઃ ॥
ગોષુ સેવાપરા વૈશ્યાઃ શૂદ્રાઃ શુશ્રૂષણે રતાઃ ॥

સદાચારા જનપદા ઈતિવ્યાધિવિવર્જિતાઃ ॥
હૃષ્ટપુષ્ટજનાઃ સર્વે સદાનંદાઃ સદોદ્યતાઃ

કુંકુમાગુરુલિપ્તાંગાઃ સુવેષાઃ સાધુમંડિતાઃ ॥
દારિદ્ર્યદુઃખમરણૈર્વિમુક્તાશ્ચિરજીવિનઃ

દીપોદ્દ્યોતિતભૂભાગા રાત્રાવપિ યથા દિને ॥
વિચરંતિ તથા મર્ત્યા દેવા દેવાલયે યથા ॥

પૃથિવ્યાં સ્વર્ગરૂપાયાં રાજ્યં ચક્રેઽસુરો બલિઃ ॥
નિત્યં વિવાહવાદિત્રૈર્નાદિતં ભૂપમંદિરમ્

ધરિત્રીં બુભુજે દૈત્યો દેવરાજો યથા દિવિ ॥
દેવેન્દ્રો બલિના નિત્યં યજ્ઞૈઃ સંતોષિતસ્તદા

દેવાનાં દાનવાનાં ચ નાસ્તિ યુદ્ધં પરસ્પરમ્ ॥
એક એવ મહીપાલો યુદ્ધં નાસ્તિ ધરાતલે

સપત્નકકલિર્નામ નાસ્તિ યુદ્ધં હરેર્ગજૈઃ ॥
ન સર્પ્પનકુલૈર્નિત્યં ન બિડાલૈશ્ચ મૂષકૈઃ

મૈત્રીભાવં ગતં સર્વં જગત્સ્થાવર જંગમમ્ ॥
ત્રૈલોક્યભ્રમણં કૃત્વા નારદો નંદને વને

ગતો ન પશ્યતે યુદ્ધં ત્રૈલોક્યે સચરાચરે ॥
તાવત્તસ્યોદરે પીડા મહતી સમજાયત

ન મે સ્નાનાદિના કાર્યં તર્પ્પણૈઃ કિં પ્રયોજનમ્ ॥
જપહોમાદિના સર્વમન્યથા મમ ચેષ્ટિતમ્

તત્સ્નાનં યત્ર યુધ્યન્તે ગજા દંતવિઘટ્ટનૈઃ ॥
સા સંધ્યા યત્ર નિહતૈઃ કબન્ધૈર્ભૂર્વિભૂષિતા

કુંતઘાતવિનિર્ભિન્નગજકુમ્ભોદ્ભવાસૃજા ॥
તૃપ્યંતિ યત્ર ક્રવ્યાદાસ્તર્પણં તન્મમ પ્રિયમ્

ગજશીર્ષૈરગમ્યાસ્તે નિહતાઃ ક્ષત્રિયા રણે ॥
સ હોમો યત્ર હૂયંતે ગજાશ્ચ નરપુંગવાઃ

શબ્દાગ્નૌ નારદસ્યાયં હોમસ્ત્રૈ લોક્યવિશ્રુતઃ ॥
છિન્નપાદશિરોહસ્તૈરંતરાંત્રવિલબિતૈઃ

યદર્ચ્યતે ભૂમિતલં તન્મે નિત્યં સુરાર્ચનમ્ ॥
કિં દેવૈર્દિવિ મે કાર્યં કિં મનુષ્યૈર્ધરાતલે

પન્નગૈઃ કિં તુ પાતાલે ન યુધ્યન્તે પરસ્પરમ્ ॥
તથા કરિષ્યે દેવેન્દ્રાદુપેન્દ્રાચ્ચ ધરાતલે

રસાતલં બલિર્યાતુ સત્યમસ્તુ વચો મમ ॥
જીવિતેનાપિ રાજ્યેન યદા દામોદરં હરિમ્

તોષયિષ્યતિ યત્નેન તદેન્દ્રોઽસૌ ભવિષ્યતિ ॥
દેવેન્દ્રો વૃત્રહા ભૂત્વા ભ્રષ્ટરાજ્યો ભવિષ્યતિ

યદા વસ્ત્રાપથે ગત્વા ભવં ભાવેન પૂજયેત્ ॥
સુરાધિપસ્તદા ભૂયો બ્રહ્મહત્યાવિવર્જિતઃ

અનેન મન્ત્રજાપ્યેન સ શાંતોદરવે દનઃ ॥
નારદો દેવરાજસ્ય સમીપં સહસા યયૌ

સિંહાસનં સમારુહ્ય નન્દને સંસ્થિતો હરિઃ ॥
આસ્તે પરિવૃતો દેવેર્દેવરાજો મહાબલઃ ॥

નિરીક્ષમાણો નૃત્યન્તીં રંભાં તાં સુરસુન્દરીમ્॥
આયાંતં દદૃશે દેવો નારદં વિસ્મયાન્વિતઃ

અહો વિરુદ્ધો ભગવાન્નારદો મયિ દૃશ્યતે ॥
નૃત્યતે કિં ન વા નૃત્યે ગીયતે કિં ન ગીયતે

વાદ્યતાં તાલમાનૈઃ કિં યાવચ્ચિંતાપરો હરિઃ ॥
ઋષિઃ સમાગતસ્તાવજ્જલાભ્યુક્ષણત ત્પરઃ

સિંહાસનં પરિત્યજ્ય સમુત્થાયાગ્રતઃ સ્થિતઃ ॥
સ્વાગતેનાભિવાદ્યાથ બભાષે નારદં હરિઃ

મહર્ષે સ્વાગતં તેઽદ્ય કુતો વાઽઽગ મ્યતે ત્વયા ॥
સ્નાને સંધ્યાર્ચને હોમે કુશલં તવ વિદ્યતે

ઇતિ પ્રોક્તો વિહસ્યાથ બભાષે નારદો હરિમ્ ॥
યદ્યેતજ્જાયતે મહ્યં કિમન્યેન પ્રયોજનમ્

પ્રેક્ષણીકસ્ય તે સ્થાનં નાહં પશ્યામિ સ્વર્પતે ॥
યાવદ્રાજ્યં બલેસ્તાવત્ત્વયા મે ન પ્રયોજનમ્

આદિત્યાદ્યા ગ્રહાઃ સર્વે કાલ માનેન યોજિતાઃ ॥
આહુત્યા પ્લાવિતા મેઘા વર્ષંતિ હૃષિતા ભુવિ

રોગાદિમરણં નાસ્તિ યમો ધર્મેણ પીડિતઃ

એકાતપત્રાં પૃથિવીં બુભુજે સ નરાધિપઃ ॥
ત્રૈલોક્યનાથેતિ મહાનૃપેતિ સંગ્રામવિદ્યાકુશલેતિ નિત્યમ્ ॥
ત્રૈલોક્યલક્ષ્મીકુચકામુકેતિ સંસ્તૂયતે ચારણબંદિવૃન્દૈઃ ।૪૧॥
બ્રહ્મેતિ કૃષ્ણેતિ હરેતિ ભૂમાવિંદ્રેતિ સૂર્યેતિ ધનાધિપેતિ ॥
દેવારિનાથેતિ સુરાધિપેતિ જેગીયતે ચારણબંદિવૃન્દૈઃ

યુદ્ધં વિના દૈત્યગણા હસંતિ મત્તાઃ પ્રમત્તાઃ કરિણો નદંતિ ॥
રથાધિરૂઢાઃ પુરુષા ભ્રમંતિ સેનાધિપા સ્ત્રીષુ ગૃહે રમંતિ

યજ્ઞાગ્નિધૂમેન નભો વિરાજતે સુવર્ણરૂપા પૃથિવી વિરાજતે॥
શૂન્યં તુ વેદૈર્ભુવનં ચ શોભતે ધિષ્ણ્યં બલેર્દૈર્ત્યૈગણૈશ્ચ શોભતે

બલિર્ન જાનાતિ સુરાધિપં ત્વાં સુરાશ્ચ સર્વે બલિયજ્ઞભોજિનઃ ॥
ત્વમેવ તેઽરિં હૃદિ ચિંતય સ્વયં યુક્તં તવેદં કથિતં મયેતિ

રંભા ન રાજતે રંગે મેનકા ત્વાં ન મન્યતે ॥
તિલોત્તમાપિ મનુતે બલિરાજં સુરેશ્વરમ્

ઉર્વશી ચૈવ તં યાતિ સુકેશા સહ ભાષતે ॥
મઞ્જુઘોષા મુખં વક્ત્રં કૃત્વા ત્વાં ન નિરીક્ષતે

પુલોમા પુલકોદ્ભેદં ન કરોતિ બલિં વિના ॥
પૌલોમી પુરતો ગત્વા બલિં સ્તૌતિ ચ મંથરા

નારદઃ પર્વતશ્ચૈવ હાહા હૂહૂશ્ચ તુંબુરુઃ ॥
બલિરાજ્યં પ્રશંસંતિ રુદ્રસ્યાગ્રે મયા શ્રુતમ્ ॥

આજ્યાહુતીભિઃ સન્તુષ્ટા ઋષયો બ્રહ્મસદ્મનિ ॥
બ્રહ્મણોઽગ્રે પ્રશંસંતિ તદેવં કથિતં મયા

બૃહસ્પતિર્યદાચષ્ટે ન તદ્વાચ્યં મયા તવ ॥
ઇંદ્રાણી બલિનં મત્વા બલિં ચિત્રેષુ પશ્યતિ

અનેન વાક્યેન સુરાધિપસ્તુ ચચાલ કોપાવરિતસ્તદાનીમ્ ॥
ગજેતિ વજ્રેતિ જગાદ સૂતં સમાનયાસિં કવચં રથં ચ

રથેન સૂર્યો મરુતો ગજેન વૃષેણ રુદ્રો મહિષેણ સૌરિઃ ॥
વાદ્યંતુ વાદ્યાનિ રણાય મેઽદ્ય ચણ્ડી ગણેશાસ્ત્વરિતાઃ પ્રયાતુ

દૃષ્ટ્વા સુરેન્દ્રં સંક્રુદ્ધં બૃહસ્પતિરુદારધીઃ ॥
ઋષિમધ્યે ગતો વિદ્વાન્બભાષે સમયોચિતમ્

સામાદ્યા નીતયઃ પ્રોક્તાશ્ચતસ્રો મનુના પુરા ॥
સામસાધ્યેષુ કાર્યેષુ દણ્ડસ્તેન ન પાત્યતામ્

અતો હ્યુપેન્દ્ર્માહૂય મંત્રયન્તુ સુરોત્તમાઃ ॥
તદધીનં જગત્સર્વં ત્રૈલોક્યં સચરાચરમ્

વિનષ્ટેષુ ચ કાર્યેષુ તસ્ય વાચ્યં શુભાશુભમ્ ॥
સ એવ પ્રથમં ગચ્છેત્પૃથિવ્યાં સ્વાર્થસિદ્ધયે

તથેતિ દેવૈર્વિજ્ઞપ્તસ્તથા ચક્રે સુરેશ્વરઃ ॥
મન્દરેઽથ ગિરૌ વિષ્ણુઃ સત્યલોકાત્સમાગતઃ

ઋષયસ્તત્ર તે યાંતુ સમાનેતું જનાર્દ્દનમ્ ॥
ઇત્યુક્તો નારદઃ સ્વર્ગાત્સ્નાતું પ્રાપ્તઃ સ મન્દરે

ગૌતમોઽત્રિર્ભરદ્વાજો વિશ્વામિત્રોઽથ કશ્યપઃ ॥
જમદગ્નિર્વસિષ્ઠશ્ચ સંપ્રાપ્તા હરિમન્દિરે

ગિરૌ ગંગા જલે સ્નાનં સંધ્યાં ચક્રે સ નારદઃ ॥
યાવદાસ્તે તદા હૃષ્ટા વાલખિલ્યા મહર્ષયઃ

વિનયેનાભિવાદ્યાથ કથયામાસ નારદઃ ॥
ઋષયો મન્દરે પ્રાપ્તા વિષ્ણું નેતું સુરાલયે

ઋષયો દર્શનં કર્ત્તું ભવતામપિ યુજ્યતે ॥
તદેતદ્વચનં શ્રુત્વા હર્ષિતાસ્તે મહર્ષયઃ

અંગુષ્ઠપર્વમાત્રાંસ્તાન્વામનાન્હરિમન્દિરે॥
ગતાન્ગંગાજલે સ્નાતું વાલખિલ્યાન્પુરો હરિઃ

જહાસ વામનાન્સર્વાન્ભાવિકાર્યબલાત્તતઃ॥
બ્રહ્મપુત્રા વાલખિલ્યાઃ સર્વે તે શંસિતવ્રતાઃ

લજ્જાન્વિતાઃ ક્રોધપરા ઉચ્ચૈરૂચુઃ પરસ્પરમ્ ॥
કેનાપિ દેવકાર્યેણ વામનોઽયં ભવિષ્યતિ

ઋષિભિર્વિ ષ્ણુના સર્વે પ્રતિબોધ્ય પ્રસાદિતાઃ ॥
ભાગ્યમોક્ષઃ કદા વિષ્ણોર્ભવિષ્યતિ તદુચ્યતામ્

પ્રભાસાદધિકં ક્ષેત્રં યદા વસ્ત્રાપથં ભવેત્ ॥
ભવિષ્યતિ તદા વૃદ્ધિર્ધ્રુવમણ્ડલવ્યાપિની ॥
તથા વસ્ત્રાપથં ક્ષેત્રં ભવિષ્યતિ યવાધિકમ્

દૃષ્ટ્વા સોમેશ્વરં દેવં દોષમુક્તો ભવિષ્યતિ ॥
અસાધ્યસાધની શક્તિર્ભવિષ્યતિ સ્થિરા તવ

વસ્ત્રાપથે સોમનાથં યઃ પશ્યતિ સ પશ્યતિ ॥
ઇન્દ્રોપેન્દ્રૌ સમાલિંગ્યાથાસીનૌ તૌ વરાસને

॥
॥ વિષ્ણુરુવાચ ॥ ॥
કિં તે કાર્યં દેવરાજ તદવશ્યં કરોમ્યહમ્

॥ ઇન્દ્ર ઉવાચ ॥ ॥
હિરણ્યકશિપોર્વંશે બલિર્દૈત્યો મહા બલઃ ॥
તેનેદં સકલં વ્યાપ્તં દેવા યજ્ઞભુજઃ કૃતાઃ

દેવલોકે ભૂમિલોકો ગતઃ સર્વોઽપિ કેશવ ॥
યાવન્નો વિકૃતિં યાતિ પૂર્વવૈરમનુસ્મરન્ ॥
ભ્રષ્ટરાજ્યો બલિસ્તાવત્પાતાલમધિતિષ્ઠતુ

સૂર્યસોમાન્વયે કશ્ચિદ્રાજા ભવતુ ભૂતલે

॥ સારસ્વત ઉવાચ ॥ ॥
ઇત્યેતદ્વચનં શ્રુત્વા સ્વયં સંચિન્ત્ય ચેતસા ॥
તથા કરિષ્યે તં પ્રોચ્ય મુનીન્પ્રાહ જનાર્દનઃ

ઋષયસ્તત્ર ગચ્છંતુ કારયન્તુ મહામખમ્ ॥
અહં તત્રાગમિષ્યામિ સાધયિષ્યામિ તં બલિમ્

ઇત્યુક્તા મુનયઃ સર્વે ગતાસ્તે યજ્ઞમણ્ડપે ॥
દ્વાદશાહો મહાયજ્ઞઃ પ્રારબ્ધઃ સર્વદક્ષિણઃ

સુરાષ્ટ્રદેશં વિખ્યાતં ક્ષેત્રં વસ્ત્રાપથં નૃપ ॥
તસ્ય દક્ષિણદિગ્ભાગે બલેઃ સિદ્ધં મહાપુરમ્

ક્ષેત્રાદ્બહિઃ સમારબ્ધો યજ્ઞઃ સર્વસ્વદક્ષિણઃ ॥
શુક્રેણામન્ત્રિતાઃ સર્વે મુનયો યજ્ઞકર્મણિ ॥
અતિહૃષ્ટો બલિર્યજ્ઞે દદૌ દાનાન્યનેકધા

સ્વર્ણપાત્રેષુ સર્વેષુ દીયતે ભોજનં બહુ ॥
અતિથિર્બ્રાહ્મણો વિદ્વાન્સર્વસ્વેનાપિ પૂજ્યતે ॥
દાનાદ્યજ્ઞો ભવેત્પૂર્ણો દાનહીનો વૃથા ભવેત્

એતસ્મિન્નેવ કાલે તુ વિષ્ણુર્વામનતાં ગતઃ ॥
મધ્યદેશે ચતુર્વેદો બ્રાહ્મણસ્તીર્થયાત્રિકઃ ॥
મહોદરો હ્રસ્વભુજઃ ખઞ્જપાદો મહાશિરાઃ

મહાહનુઃ સ્થૂલજંઘઃ સ્થૂલગ્રીવોઽતિલંપટઃ ॥
શ્વેતવસ્ત્રો બદ્ધશિખશ્છત્રોપાનત્કમણ્ડલૂન્

દ્રષ્ટું તીર્થાન્યનેકાનિ બભ્રામ સ મહીતલે ॥
સુરાષ્ટ્રદેશે સંપ્રાપ્તઃ ક્ષેત્રે વસ્ત્રાપથે દ્વિજઃ

સ્વર્ણરેખા નદીતીરે ચિંતયામાસ વામનઃ ॥
પ્રથમં કિં ભવં દૃષ્ટ્વા યામિ સોમેશ્વરં શિવમ્

અથ સોમેશ્વરં પૂજ્ય પશ્ચાદ્યાસ્યામિ મન્દરમ્ ॥
ઇતિ ચિન્તાપરો ભૂત્વા કૃત્યં સઞ્ચિન્ત્ય ચેતસા ॥
અત્ર સ્થિતઃ સોમનાથં પૂજયિષ્યામિ નિશ્ચિતમ્

વસ્ત્રાપથે મહાક્ષેત્રે ભવં સોમેશ્વરં વૃથા ॥
પૂજયંતિ જના નિત્યં તથા કાર્યં મયા ધુવમ્

દેશાનામુત્તમો દેશો ગિરીણામુત્તમો ગિરિઃ ॥
ક્ષેત્રાણામુત્તમં ક્ષેત્રં નદીનામુત્તમા સરિત્

દિવ્યં વનં વનાનાં તુ દેવાનામુત્તમો ભવઃ ॥
યદા સોમેશ્વરો દેવો ભૂમિં ભિત્ત્વા ભવિષ્યતિ

તદામ્રમણ્ડલે દિવ્યં ક્ષેત્રમેતદ્યવાધિકમ્ ॥
ચૈત્ર શુક્લચતુર્દશ્યામગ્નિસાધનતત્પરઃ

ઊર્ધ્વબાહુઃ સૂર્યકાલે ભવં તાવત્સ પશ્યતિ ॥
મધ્યંદિનં પરં યાતે દિનનાથે વિલંબિતે

અગ્નિ તાપાંગસંતપ્તસ્તાવત્પશ્યતિ શંકરમ્ ॥
સોમનાથં શિવં શાંતં સર્વદેવનમસ્કૃતમ્ ॥
અર્ઘ્યેણ પુષ્પમિશ્રેણ જલમિશ્રેણ ભામિનિ

॥
॥ સારસ્વત ઉવાચ ॥ ॥
ભૂમિં ભિત્ત્વાથ દેવેશઃ સ્વયં સોમેશ્વરઃ સ્થિતઃ ॥
લિંગરૂપો મહાદેવો યાવદાબ્રહ્મવાસરમ્

॥ સોમેશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
સિદ્ધસ્ત્વં મત્પ્રસાદેન કાર્યં સિદ્ધં ભવિષ્યતિ ॥
ઇત્યુક્તો વામનો દેવં પ્રત્યુવાચ મહેશ્વરમ્

॥ વામન ઉવાચ ॥ ॥
યદિ તુષ્ટો મહાદેવ યદિ દેયો વરો મમ ॥
તદાઽત્ર લિંગે સ્થાતવ્યમસ્તુ દિવ્યં પુરો મમ

યસ્તુ સ્વાયંભુવં લિંગં વામને નગરે મમ ॥
પૂજયિષ્યતિ બ્રહ્મઘ્નો ગોઘ્નો વા બાલઘાતકઃ

ગુરુદ્રોહી સ્વર્ણચોરો મુચ્યતે સર્વપાતકૈઃ ॥
નિર્દોષઃ પૂજયેદ્યસ્તુ સકૃત્સોમેશ્વરં હરમ્

મૃતો વિમાનમારુહ્ય દિવ્યસ્ત્રીપરિવેષ્ટિતઃ ॥
સંસ્તૂયમાનો દિક્પાલૈર્યાતુ સ્વર્ગે શિવાલયે

બ્રહ્મલોકમતિક્રમ્ય રુદ્રલોકે સ ગચ્છતુ ॥
તથેત્યુક્ત્વા સોમનાથસ્તત્રૈવાન્તરધીયત

પ્રકાશ્ય વામનો લિગં સોમનાથં સ્વયંભુવમ્ ॥
પ્રાપ્તજ્ઞાનો લબ્ધવૃદ્ધિર્યયૌ દ્રષ્ટું ભવં હરમ્

ગંગાદ્યાઃ સરિતઃ સર્વાઃ સ્વર્ણરેખાજલે સ્થિતાઃ ॥
એતાં સોમેશ્વરોત્પત્તિં યે શૃણ્વંતિ નરાઃ સ્ત્રિયઃ ॥
સર્વપાપક્ષયસ્તેષાં જાયતે નાત્ર સંશયઃ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં સપ્તમે પ્રભાસખણ્ડે દ્વિતીયે વસ્ત્રાપથક્ષેત્રમાહાત્મ્યે સોમેશ્વરોત્પત્તિવર્ણનંનામ ચતુર્દશોઽધ્યાયઃ