સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 5.56

॥ સનત્કુમાર ઉવાચ ॥ ॥
તીર્થમન્યતરં વ્યાસ ક્ષાતાસંગમસંભવમ્ ॥
યત્ર તુ સ્નાનમાત્રેણ મહાપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે

અમા વૈ શનિવારેણ યદાયાતિ સમાહિતઃ ॥
પિતૄનુદ્દિશ્ય યઃ કુર્યાચ્છ્રાદ્ધં ચૈવ તિલોદકમ્

પશ્યેચ્છનૈશ્ચરં દેવં સ્થાવરં લિંગમુત્તમમ્ ॥
તસ્ય શાનૈશ્ચરી પીડા ન ભવેત્તુ કદાચન

॥ વ્યાસ ઉવાચ ॥ ॥
મહાતીર્થં સમાખ્યાતં મહાકાલવને શુભે ॥
ભૂયસ્તુ શ્રોતુમિચ્છામિ વિસ્તરેણ તપોધન

॥ સનત્કુમાર ઉવાચ ॥ ॥
શ્રૂયતાં ભો દ્વિજશ્રેષ્ઠ કથા પૌરાણિકી શુભા ॥
યસ્યાઃ શ્રવણમાત્રેણ મહાપાપક્ષયો ભવેત્

રેવા ચર્મણ્વતી ક્ષાતા તિસ્રો નદ્યઃ પુરાઽનઘ ॥
જાતાસ્ત્રૈલોક્યપાવન્યો ભુવિ ચામરકંટકાત્

પુણ્યાઃ પુણ્યજલા રમ્યાઃ પવિત્રાઃ પાપહારકાઃ ॥
પુનંત્યઃ સર્વલોકાનાં સ્નાનાત્પાનાત્તથાપગાઃ

એકદોપવને રમ્યે માંધાતૃક્ષેત્ર ઉત્તમે ॥
મિથો રમંતિ સંહૃષ્ટાઃ પરસ્પરજિગીષયા

કિંચિદ્દોષપ્રસંગેન મિથો ભેદો હ્યજાયત ॥
રેવાસંગં પરિત્યક્તા ભિત્ત્વા વિંધ્યગિરિં વરમ્

મહાકાલવને રમ્યે સમા યાતા સરિદ્વરા ॥
યત્ર શિપ્રા મહાપુણ્યા પુરી હ્યેષાઽમરાવતી

સર્વતીર્થવરં શ્રેષ્ઠં નામા રુદ્રસરઃ સ્મૃતમ્ ॥
ભુક્તિમુક્તિપ્રદં નિત્યં સિદ્ધર્ષિગણ સેવિતમ્

તત્રાગત્ય પુરા ક્ષાતા શિપ્રાસંગં સમાશ્રિતા ॥
તત્ર તીર્થં પરં જાતં ક્ષાતાસંગમસંજ્ઞિતમ્ ॥
યત્ર ધૂતરજા જાતઃ સદ્યઃ પ્રોક્તો વિભાવસુઃ

॥ વ્યાસ ઉવાચ ॥ ॥
કથં સૂર્યસ્ત્વયા પ્રોક્તો વિરજો હ્યભવત્પુરા ॥
એતદ્વેદિતુમિચ્છામિ ત્વત્તો બ્રહ્મવિદાંવર

॥
॥ સનત્કુમાર ઉવાચ ॥ ॥
પુરાનુસૂર્યાં સાવિત્રીં ત્વષ્ટા સ્વતનયાં દદૌ

પતિધર્મરતા નિત્યં સિષેવે લોકચક્ષુષે ॥
તસ્યાં વૈ મિથુનં જજ્ઞે લોકસાક્ષિવિભાવસોઃ

યમો વૈવસ્વતો જાતો યમુના લોકપાવની ॥
તતસ્ત્વષ્ટાઽબ્રવીચ્છાયાં સ્વકીયાં સૂનૃતાં ગિરમ્

મિથુનં મે તવોત્સંગે ધૃતં ત્વં પરિપાલય ॥
તાવદેવમિહ ચ્છાયે યાવત્પિતુર્ગૃહેચરી

રવિભક્તિરતા નિત્યં ચર ત્વં મમ વેશ્મનિ ॥
નો વાચ્યાહં કદા ચ્છાયે પિતુર્વેશ્મગતા રવેઃ

એવં સા સમયં કૃત્વા સાવિત્રી હ્યગમત્તદા ॥
પિતુર્વેશ્મગતા બાલા સવિતુર્ભયવિહ્વલા

પિત્ર નિવારિતા સદ્યો વડવારૂપધારિણી ॥
વિચચાર વને રમ્યે બહુલોદકશાડ્વલે

એકદા યાચિતા તેન વૈવસ્વતેન બુભુક્ષતા ॥
નોદનં વૈ તયા દત્તં યાચમાનાય તત્ક્ષણાત્

તદા પદાહતા તેન ચ્છાયા તં ચ શશાપ હ ॥
યતસ્ત્વં મે પદાઘાતં કૃતવાન્બાલભાવનાત્ ॥

તસ્માત્ત્વં ચ પદા ખંજો ભવિષ્યસિ ન સંશયઃ ॥
એવં શપ્તો રુજાક્રાંતો વિલલાપ શુચાર્દિતઃ

એતસ્મિન્નંતરે વ્યાસ પરિભૂય વસુંધરામ્ ॥
ભાવયન્સકલાઁલ્લોકાન્ગ્રહચારી વિભાવસુઃ

દૃષ્ટ્વા ચ તનયં પંગુમિત્યુવાચ વિભાવસુઃ ॥
કિમિદં વત્સ તે કષ્ટં કુતઃ પ્રાપ્તં ત્વયાઽનઘ

ઇતિ પૃષ્ટો યદા તેન સવિત્રા લોકભાસ્વતા ॥
ઉવાચ ગદ્ગદા વાચં યમઃ સંયમિનીપતિઃ

પ્રાતરાશાય મે નાથ યાચિતં માતુરંતિકાત્ ॥
નો દત્તં ભોજનં ક્ષિપ્રં બાલભાવેન તાડિતા

પાદૌ મે ગલિતૌ સદ્યો માતુઃ શાપપરાભવૌ ॥
તચ્છ્રુત્વા મોહમાપન્નો રવિર્ધ્યાનપરાયણઃ

વિચિત્રમિદમાખ્યાતં માતુઃ શાપસ્ય કારણમ્ ॥
એવં ધ્યાત્વા ચિરં કાલં જ્ઞાતવાન્રવિરંશુમાન્ ॥

નેયં સા રુચિરાપાંગી ત્વાષ્ટ્રી લોકસ્ય પાવની ॥
કેયં વા કુત આયાતા કાસિ ત્વં ચ શુચિસ્મિતે

॥ છાયોવાચ ॥ ॥
નાનુસૂર્યા મહારાજ છાયા તસ્યાઃ સ્વસંભવા ॥
ગતા વૈ સા પિતુર્ગેહે વારિતાહં તયાઽનઘ

સવિત્રે નૈવ વક્તવ્યં છાયે કિંચિત્કથંચન ॥
એષ મે સમયો નાથ તેનાહં મૌનમાસ્થિતા

તચ્છ્રુત્વા ભગવાંસ્ત્વષ્ટુઃ સમીપં રોષમાસ્થિતઃ ॥
જગામ સહસા ભાનુર્બહુરોષસમન્વિતઃ ॥

તં દૃષ્ટ્વા સહસોત્થાય ત્વષ્ટા લોકપિતામહઃ ॥
પાદ્યાર્ઘ્યાચમનીયં ચ મધુપર્કૈરપૂજયત્

નત્વા પાદૌ પરિક્રમ્ય બહુમાનપુરઃ સરમ્ ॥
ઉવાચ મધુરયા વાચા પ્રિયં તે કરવામ કિમ્

॥ રવિરુવાચ ॥ ॥
ક્વ સાનુસૂર્યા સાવિત્રી મમાનુપ્રિયકારિણી ॥
આગતા તે ગૃહં તાત મમ માર્ગાનુમોદિની

॥ ત્વષ્ટોવાચ ॥ ॥
ન જાનીમો વયં તાત પ્રિયા મે ક્વ ગતા સુતા ॥
ઇત્યુક્તે વચને ત્વષ્ટ્રા રવિર્દુશ્ચિંતમાનસઃ

કિં કરોમિ ક્વ ગચ્છામિ ક્વ ચ પ્રિયતરા મમ ॥
ઇતિ સંભાષમાણે તુ ત્વષ્ટા વાક્યમથાબ્રવીત્

તવ તેજઃ પરિભ્રષ્ટા ભગ્ના ક્વાપિ ગતાબલા ॥
યદિ તે વલ્લભા ભાર્યા તેજસ્ત્વં પરિશામય

॥ સૂર્ય ઉવાચ ॥ ॥
યદ્યેવં દુસ્સહં તેજો મમ પૂર્વપિતામહ ॥
તદા તે રોચતે સમ્યગ્યથા સ્યાદ્વૈ તથા કુરુ

ઇતિ સૂર્યવચઃ શ્રુત્વા શાણં કૃત્વા સુદર્શનમ્॥
ઘૃષ્ટિતઃ ક્ષુરધારેણ લઘીયાન્નિર્મલોઽભવત્

તસ્ય ઘૃષ્ટિતમાત્રેણ ત્વષ્ટા ચક્રે વિવસ્વતઃ ॥
શાણં સુદર્શનં ચક્રં સૈકતા મણિજાતયઃ

તદા ત્વષ્ટાઽબ્રવીદ્વાક્યં મધુરં સૂર્યસંનિધૌ ॥
મહાકાલ વને રમ્યે વડવારૂપગીરણી

ગૃહ્યતાં ભોઃ સુરશ્રેષ્ઠ શીઘ્રં ગચ્છતુ શાડ્વલે ॥
યત્ર શિપ્રા સરિચ્છ્રેષ્ઠા યત્ર ક્ષાતા સમાગતા

ઉભયોઃ સંગમો યત્ર તત્ર મુક્તિર્ન સંશયઃ ॥
તત્ર તાં સુભગાં પત્નીં પ્રાપ્સ્યસિ ત્વં ન સંશયઃ

ઇતિ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા સવિતા સર્વતાપનઃ ॥
તત્રાગમદ્વનં યત્ર મહાકાલસ્ય પાવનમ્

ક્ષાતાસંગમસંયુક્તા યત્ર શિપ્રા પયસ્વિની ॥
તત્ર ભુક્તિશ્ચ મુક્તિશ્ચ ધનધાન્યસમાગમઃ

તત્રાગત્ય પ્રિયાં ભાર્યાં વડવારૂપધારિણીમ્ ॥
દદર્શ તાં પુનઃ શ્યામાં હરિરૂપધરો હરિઃ

નાસિકાઘ્રાણમાત્રેણ યત્ર જાતૌ સુતાવુભૌ ॥
દર્શનીયૌ સુનૃમ્ણાંગૌ ભિષજૌ તૌ દિવૌકસામ્

છાયા ચ સુષુવે તત્ર મિથુનં દ્વિજસત્તમ ॥
તાપીં શનૈશ્ચરં ચૈવ સર્વલોકપ્રતાપનમ્

શનિ યોગે યદામા વૈ જાયતે સર્વકામદા ॥
તદા સ્નાનં ચ દાનં ચ શ્રાદ્ધં ચૈવ તુ કારયેત્

તસ્ય હસ્તગતા લક્ષ્મીર્જાયતે સર્વદા ભુવિ ॥
ક્ષાતા સંગમે નરઃ સ્નાત્વા દાનં દત્ત્વા ચ શક્તિતઃ

સ્થાવરેશં સમભ્યર્ચ્ય તસ્ય પાપક્ષયો ભવેત્ ॥
સૌરિઃ શનૈશ્ચરો મંદઃ કૃષ્ણોઽનંતોંઽતકો યમઃ

પિંગશ્છાયાસુતો બભ્રુઃ સ્થાવરઃ પિપ્પલાયનઃ ॥
એતાનિ શનિનામાનિ પ્રાતઃકાલે પઠેન્નરઃ

તસ્ય શાનૈશ્ચરી પીડા ન ભવેત્તુ કદાચન ॥
યમધર્મોઽપિ ચાત્રૈવ તપસ્તેપે સુદુસ્તરમ્

યજ્ઞકુણ્ડોત્તરે ભાગે યત્ર તિષ્ઠતિ મારુતિઃ ॥
ધર્મસરેતિ વિખ્યાતં નામ્ના તત્તીર્થમુત્તમમ્

યત્ર સિદ્ધિં પરાં પ્રાપ્તસ્તપસા પવનાત્મજઃ ॥
તસ્મિંસ્તીર્થે નરઃ સ્નાત્વા દત્ત્વા વૈ કાંસ્યભાજનમ્

સવાસો મણિમુ ક્તાભિઃ કાંચનાલંકૃતં વરમ્ ॥
બ્રાહ્મણેભ્યઃ સ્વલંકૃત્ય વેદવિદ્ભ્યશ્ચ સાદરમ્

માતૃલોકં સમુત્તીર્ણો બ્રહ્મલોકે મહીયતે ॥
શ્રાવણે માસ્યુભે પક્ષે એકાદશ્યાં તુ યો નરઃ

ધર્મતીર્થે સદાચારી સ્નાનદાનાદિકાઃ ક્રિયાઃ ॥
કરોતિ સતતં તસ્ય વિષ્ણુલોકઃ સનાતનઃ

ચ્યવનાશ્રમે નરઃ સ્નાત્વા ચ્યવનેશ્વરં વિલોકયેત્ ॥
યત્ર સિદ્ધિં ગતૌ પુણ્યાવશ્વિનૌ ભિષજાં વરૌ

ચ્યવનસ્ય પ્રસાદેન દેવપંક્તિમવાપતુઃ ॥
ચ્યવનેન પુરા દૃષ્ટિઃ પ્રાપ્તા વૈ દેવભેષજાત્

તસ્મિંસ્તીર્થે દ્વિજશ્રેષ્ઠ દિવ્યદૃષ્ટિર્ભવેન્નરઃ ॥
અત્રૈવ પ્રાપ્તવાન્સૂર્યઃ સાગ્નિહોત્રાશ્રમં પરમ્

અનુ સૂર્યાં મહાભાગાં સાવિત્રીં લોકવિશ્રુતામ્॥
સૂર્યલોકં સમાસાદ્ય બુભુજે વિપુલાં શ્રિયમ્

તસ્માદ્વ્યાસ પરં તીર્થં ક્ષાતાસંગમસંજ્ઞિતમ્॥
સર્વપાપહરં પુણ્યં સર્વકામવરપ્રદમ્

ય એતાં તુ કથાં પુણ્યાં શૃણોતિ ભુવિ ભક્તિતઃ॥
પઠેદ્વા પ્રાતરુત્થાય તસ્ય પુણ્યફલં શૃણુ

કપિલાગોસહસ્રેણ ફલં ભવતિ પર્વણિ ॥
તત્ફલં સમવાપ્નોતિ નાત્ર કાર્યા વિચારણા

॥
ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણ એકાશીતિસા હસ્ર્યાં સંહિતાયાં પંચમ આવંત્યખણ્ડેઽવન્તીક્ષેત્રમાહાત્મ્યે ક્ષાતાસંગમમાહાત્મ્યવર્ણનંનામ ષટ્પંચાશત્તમોઽધ્યાયઃ