स्कन्द पुराण · अध्याय 5.56

॥ सनत्कुमार उवाच ॥ ॥
तीर्थमन्यतरं व्यास क्षातासंगमसंभवम् ॥
यत्र तु स्नानमात्रेण महापापैः प्रमुच्यते

अमा वै शनिवारेण यदायाति समाहितः ॥
पितॄनुद्दिश्य यः कुर्याच्छ्राद्धं चैव तिलोदकम्

पश्येच्छनैश्चरं देवं स्थावरं लिंगमुत्तमम् ॥
तस्य शानैश्चरी पीडा न भवेत्तु कदाचन

॥ व्यास उवाच ॥ ॥
महातीर्थं समाख्यातं महाकालवने शुभे ॥
भूयस्तु श्रोतुमिच्छामि विस्तरेण तपोधन

॥ सनत्कुमार उवाच ॥ ॥
श्रूयतां भो द्विजश्रेष्ठ कथा पौराणिकी शुभा ॥
यस्याः श्रवणमात्रेण महापापक्षयो भवेत्

रेवा चर्मण्वती क्षाता तिस्रो नद्यः पुराऽनघ ॥
जातास्त्रैलोक्यपावन्यो भुवि चामरकंटकात्

पुण्याः पुण्यजला रम्याः पवित्राः पापहारकाः ॥
पुनंत्यः सर्वलोकानां स्नानात्पानात्तथापगाः

एकदोपवने रम्ये मांधातृक्षेत्र उत्तमे ॥
मिथो रमंति संहृष्टाः परस्परजिगीषया

किंचिद्दोषप्रसंगेन मिथो भेदो ह्यजायत ॥
रेवासंगं परित्यक्ता भित्त्वा विंध्यगिरिं वरम्

महाकालवने रम्ये समा याता सरिद्वरा ॥
यत्र शिप्रा महापुण्या पुरी ह्येषाऽमरावती

सर्वतीर्थवरं श्रेष्ठं नामा रुद्रसरः स्मृतम् ॥
भुक्तिमुक्तिप्रदं नित्यं सिद्धर्षिगण सेवितम्

तत्रागत्य पुरा क्षाता शिप्रासंगं समाश्रिता ॥
तत्र तीर्थं परं जातं क्षातासंगमसंज्ञितम् ॥
यत्र धूतरजा जातः सद्यः प्रोक्तो विभावसुः

॥ व्यास उवाच ॥ ॥
कथं सूर्यस्त्वया प्रोक्तो विरजो ह्यभवत्पुरा ॥
एतद्वेदितुमिच्छामि त्वत्तो ब्रह्मविदांवर

॥
॥ सनत्कुमार उवाच ॥ ॥
पुरानुसूर्यां सावित्रीं त्वष्टा स्वतनयां ददौ

पतिधर्मरता नित्यं सिषेवे लोकचक्षुषे ॥
तस्यां वै मिथुनं जज्ञे लोकसाक्षिविभावसोः

यमो वैवस्वतो जातो यमुना लोकपावनी ॥
ततस्त्वष्टाऽब्रवीच्छायां स्वकीयां सूनृतां गिरम्

मिथुनं मे तवोत्संगे धृतं त्वं परिपालय ॥
तावदेवमिह च्छाये यावत्पितुर्गृहेचरी

रविभक्तिरता नित्यं चर त्वं मम वेश्मनि ॥
नो वाच्याहं कदा च्छाये पितुर्वेश्मगता रवेः

एवं सा समयं कृत्वा सावित्री ह्यगमत्तदा ॥
पितुर्वेश्मगता बाला सवितुर्भयविह्वला

पित्र निवारिता सद्यो वडवारूपधारिणी ॥
विचचार वने रम्ये बहुलोदकशाड्वले

एकदा याचिता तेन वैवस्वतेन बुभुक्षता ॥
नोदनं वै तया दत्तं याचमानाय तत्क्षणात्

तदा पदाहता तेन च्छाया तं च शशाप ह ॥
यतस्त्वं मे पदाघातं कृतवान्बालभावनात् ॥

तस्मात्त्वं च पदा खंजो भविष्यसि न संशयः ॥
एवं शप्तो रुजाक्रांतो विललाप शुचार्दितः

एतस्मिन्नंतरे व्यास परिभूय वसुंधराम् ॥
भावयन्सकलाँल्लोकान्ग्रहचारी विभावसुः

दृष्ट्वा च तनयं पंगुमित्युवाच विभावसुः ॥
किमिदं वत्स ते कष्टं कुतः प्राप्तं त्वयाऽनघ

इति पृष्टो यदा तेन सवित्रा लोकभास्वता ॥
उवाच गद्गदा वाचं यमः संयमिनीपतिः

प्रातराशाय मे नाथ याचितं मातुरंतिकात् ॥
नो दत्तं भोजनं क्षिप्रं बालभावेन ताडिता

पादौ मे गलितौ सद्यो मातुः शापपराभवौ ॥
तच्छ्रुत्वा मोहमापन्नो रविर्ध्यानपरायणः

विचित्रमिदमाख्यातं मातुः शापस्य कारणम् ॥
एवं ध्यात्वा चिरं कालं ज्ञातवान्रविरंशुमान् ॥

नेयं सा रुचिरापांगी त्वाष्ट्री लोकस्य पावनी ॥
केयं वा कुत आयाता कासि त्वं च शुचिस्मिते

॥ छायोवाच ॥ ॥
नानुसूर्या महाराज छाया तस्याः स्वसंभवा ॥
गता वै सा पितुर्गेहे वारिताहं तयाऽनघ

सवित्रे नैव वक्तव्यं छाये किंचित्कथंचन ॥
एष मे समयो नाथ तेनाहं मौनमास्थिता

तच्छ्रुत्वा भगवांस्त्वष्टुः समीपं रोषमास्थितः ॥
जगाम सहसा भानुर्बहुरोषसमन्वितः ॥

तं दृष्ट्वा सहसोत्थाय त्वष्टा लोकपितामहः ॥
पाद्यार्घ्याचमनीयं च मधुपर्कैरपूजयत्

नत्वा पादौ परिक्रम्य बहुमानपुरः सरम् ॥
उवाच मधुरया वाचा प्रियं ते करवाम किम्

॥ रविरुवाच ॥ ॥
क्व सानुसूर्या सावित्री ममानुप्रियकारिणी ॥
आगता ते गृहं तात मम मार्गानुमोदिनी

॥ त्वष्टोवाच ॥ ॥
न जानीमो वयं तात प्रिया मे क्व गता सुता ॥
इत्युक्ते वचने त्वष्ट्रा रविर्दुश्चिंतमानसः

किं करोमि क्व गच्छामि क्व च प्रियतरा मम ॥
इति संभाषमाणे तु त्वष्टा वाक्यमथाब्रवीत्

तव तेजः परिभ्रष्टा भग्ना क्वापि गताबला ॥
यदि ते वल्लभा भार्या तेजस्त्वं परिशामय

॥ सूर्य उवाच ॥ ॥
यद्येवं दुस्सहं तेजो मम पूर्वपितामह ॥
तदा ते रोचते सम्यग्यथा स्याद्वै तथा कुरु

इति सूर्यवचः श्रुत्वा शाणं कृत्वा सुदर्शनम्॥
घृष्टितः क्षुरधारेण लघीयान्निर्मलोऽभवत्

तस्य घृष्टितमात्रेण त्वष्टा चक्रे विवस्वतः ॥
शाणं सुदर्शनं चक्रं सैकता मणिजातयः

तदा त्वष्टाऽब्रवीद्वाक्यं मधुरं सूर्यसंनिधौ ॥
महाकाल वने रम्ये वडवारूपगीरणी

गृह्यतां भोः सुरश्रेष्ठ शीघ्रं गच्छतु शाड्वले ॥
यत्र शिप्रा सरिच्छ्रेष्ठा यत्र क्षाता समागता

उभयोः संगमो यत्र तत्र मुक्तिर्न संशयः ॥
तत्र तां सुभगां पत्नीं प्राप्स्यसि त्वं न संशयः

इति तस्य वचः श्रुत्वा सविता सर्वतापनः ॥
तत्रागमद्वनं यत्र महाकालस्य पावनम्

क्षातासंगमसंयुक्ता यत्र शिप्रा पयस्विनी ॥
तत्र भुक्तिश्च मुक्तिश्च धनधान्यसमागमः

तत्रागत्य प्रियां भार्यां वडवारूपधारिणीम् ॥
ददर्श तां पुनः श्यामां हरिरूपधरो हरिः

नासिकाघ्राणमात्रेण यत्र जातौ सुतावुभौ ॥
दर्शनीयौ सुनृम्णांगौ भिषजौ तौ दिवौकसाम्

छाया च सुषुवे तत्र मिथुनं द्विजसत्तम ॥
तापीं शनैश्चरं चैव सर्वलोकप्रतापनम्

शनि योगे यदामा वै जायते सर्वकामदा ॥
तदा स्नानं च दानं च श्राद्धं चैव तु कारयेत्

तस्य हस्तगता लक्ष्मीर्जायते सर्वदा भुवि ॥
क्षाता संगमे नरः स्नात्वा दानं दत्त्वा च शक्तितः

स्थावरेशं समभ्यर्च्य तस्य पापक्षयो भवेत् ॥
सौरिः शनैश्चरो मंदः कृष्णोऽनंतोंऽतको यमः

पिंगश्छायासुतो बभ्रुः स्थावरः पिप्पलायनः ॥
एतानि शनिनामानि प्रातःकाले पठेन्नरः

तस्य शानैश्चरी पीडा न भवेत्तु कदाचन ॥
यमधर्मोऽपि चात्रैव तपस्तेपे सुदुस्तरम्

यज्ञकुण्डोत्तरे भागे यत्र तिष्ठति मारुतिः ॥
धर्मसरेति विख्यातं नाम्ना तत्तीर्थमुत्तमम्

यत्र सिद्धिं परां प्राप्तस्तपसा पवनात्मजः ॥
तस्मिंस्तीर्थे नरः स्नात्वा दत्त्वा वै कांस्यभाजनम्

सवासो मणिमु क्ताभिः कांचनालंकृतं वरम् ॥
ब्राह्मणेभ्यः स्वलंकृत्य वेदविद्भ्यश्च सादरम्

मातृलोकं समुत्तीर्णो ब्रह्मलोके महीयते ॥
श्रावणे मास्युभे पक्षे एकादश्यां तु यो नरः

धर्मतीर्थे सदाचारी स्नानदानादिकाः क्रियाः ॥
करोति सततं तस्य विष्णुलोकः सनातनः

च्यवनाश्रमे नरः स्नात्वा च्यवनेश्वरं विलोकयेत् ॥
यत्र सिद्धिं गतौ पुण्यावश्विनौ भिषजां वरौ

च्यवनस्य प्रसादेन देवपंक्तिमवापतुः ॥
च्यवनेन पुरा दृष्टिः प्राप्ता वै देवभेषजात्

तस्मिंस्तीर्थे द्विजश्रेष्ठ दिव्यदृष्टिर्भवेन्नरः ॥
अत्रैव प्राप्तवान्सूर्यः साग्निहोत्राश्रमं परम्

अनु सूर्यां महाभागां सावित्रीं लोकविश्रुताम्॥
सूर्यलोकं समासाद्य बुभुजे विपुलां श्रियम्

तस्माद्व्यास परं तीर्थं क्षातासंगमसंज्ञितम्॥
सर्वपापहरं पुण्यं सर्वकामवरप्रदम्

य एतां तु कथां पुण्यां शृणोति भुवि भक्तितः॥
पठेद्वा प्रातरुत्थाय तस्य पुण्यफलं शृणु

कपिलागोसहस्रेण फलं भवति पर्वणि ॥
तत्फलं समवाप्नोति नात्र कार्या विचारणा

॥
इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसा हस्र्यां संहितायां पंचम आवंत्यखण्डेऽवन्तीक्षेत्रमाहात्म्ये क्षातासंगममाहात्म्यवर्णनंनाम षट्पंचाशत्तमोऽध्यायः