સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 5.29

॥ સનત્કુમાર ઉવાચ ॥ ॥
તીર્થસ્યાઽનરકસ્યાસ્ય માહાત્મ્યં શૃણુ સાંપ્રતમ્ ॥
તીર્થે ચાનરકે સ્નાત્વા દૃષ્ટ્વા દેવં મહેશ્વરમ્ ॥
ન પશ્યેન્નરકં ક્વાપિ યદ્યપિ બ્રહ્મહા ભવેત્

॥ વ્યાસ ઉવાચ ॥ ॥
કિયંતો નરકાસ્તાત કસ્મિન્સ્થાને પ્રતિષ્ઠિતાઃ॥
પતન્તિ કેન પાપેન પાપિનસ્તેષુ દુઃખિતાઃ

તત્કથં પ્રાણિનસ્તત્ર ગચ્છન્તિ પાપકારિણઃ ॥
એતત્સર્વં સમાખ્યાહિ યદિ તુષ્ટોઽસિ મે પ્રભો

॥
॥ સનત્કુમાર ઉવાચ ॥ ॥
શૃણુષ્વ નરકાન્વ્યાસ તાવન્તો યત્ર સંસ્થિતાઃ ॥
ન લભ્યંતે યથા ચૈતે સત્યમેતદ્વદામિ તે

પાતાલનિ લયાઃ સર્વે વિખ્યાતા દુઃખદાઃ સદા ॥
પુણ્યપ્લાવેન તે સર્વે તિર્યગ્યાંતિ સ્વકર્મભિઃ

રૌરવઃ સૂકરો રૌદ્રસ્તાલો વિનશકસ્તથા ॥
તપ્તકુમ્ભસ્તુ તપ્તાયો મહાજ્વાલસ્તથૈવ ચ

કુંભીપાકઃ ક્રકચનસ્તથા દેવાતિદારુણઃ ॥
કૃમિભુક્તિશ્ચ રક્તાખ્યો લાલાભક્ષશ્ચ ગંડકઃ

અધોમુખશ્ચાસ્થિભંગો યંત્રપીડનકસ્તથા ॥
સંદંશો રુધિરાંગશ્ચ શ્વભોજ્યશ્ચ કુભોજનઃ

ઇત્યેવમાદયઃ સર્વે નરકા ભૃશદારુણાઃ ॥
યમસ્ય વિષયે સંતિ સ્તુતા હિ ભયદાયિનઃ

પતંતિ પુરુષાસ્તેષુ પાપકર્મરતાશ્ચ યે ॥
પતિતાશ્ચ પ્રપચ્યંતે નરાઃ કર્માનુરૂપતઃ

યાતનાભિર્વિચિત્રાભી રૌદ્રકર્મ ક્ષયાદ્ભૃશમ્ ॥
સુગાઢં હસ્તયોર્બદ્ધાસ્તપ્તશૃંખલયા નરાઃ

મહાવૃક્ષાગ્રશૃંગેષુ લંબ્યંતે યમકિંકરૈઃ ॥
શોચંતઃ સ્વાનિ કર્માણિ તૂષ્ણીં તિષ્ઠંતિ નિશ્ચલાઃ

અગ્નિવર્ણૈઃ શંકુભિશ્ચ લોહદંડૈઃ સકંટકૈઃ॥
હન્યંતે કિંકરૈર્ઘોરૈઃ સમંતાત્પાપકારિણઃ

તત્તત્ક્ષણાત્પ્રદીપ્તેન વહ્નિના ચ વિશેષતઃ ॥
સમંતતઃ પ્રક્ષિપ્યંતે કૃત્તાશ્ચ જર્જરીકૃતાઃ

કૂટસાક્ષી તથાઽસમ્યક્પક્ષપાતેન યો વદેત્ ॥
યશ્ચાન્યદનૃતં બ્રૂયાત્સ નરો યાતિ રૌરવમ્

સુરાપો બ્રહ્મહા હર્તા સુવર્ણસ્ય ચ સૂચકઃ ॥
પ્રયાંતિ નરકાંશ્ચૈવ તૈઃ સંસર્ગમુપૈતિ યઃ

ભ્રૂણહા ગુરુહંતા ચ ગોઘ્નશ્ચ મુનિસત્તમ ॥
યાંત્યેતે નરકં રૌદ્રં યે ચ વિશ્વાસઘાતકાઃ

તપ્તલોષ્ઠેષુ પચ્યંતે યસ્તુ ભક્તં પરિત્યજેત્ ॥
સ્નુષાં સુતાં ચ યો ગચ્છેન્મહા જ્વાલે સ પાત્યતે

કુંભીપાકે પ્રયાત્યેવ પાદૈરૂર્ધ્વૈરધોમુખઃ ॥
કરોતિ કર્મ વૈ નિત્યં યશ્ચ ગાં પ્રતિષેધયેત્

સ્વામિદ્રોહી ચ યો રૌદ્રસ્તપ્તકુંભે સ પાત્યતે ॥
દેવદૂષયિતા યશ્ચ વેદવિક્રયિકસ્તથા

પરસ્ત્રીગામિનો યે ચ યાંતિ ક્રકચને તુ તે ॥
ચૌરોઽતિદારુણે યાતિ મર્યાદાભેદકસ્તથા

દેવદ્વિજપિતૃદ્વેષ્ટા રત્નદૂષયિતા ચ યઃ ॥
સ યાતિ કૃમિભક્ષે વૈ રક્તાખ્યે ચ પતંતિ તે

પિતૃદેવગુરૂણાં ચ સપર્યાં ન કરોતિ યઃ ॥
લાલાભક્ષે સ યાત્યુગ્રે કૂટકર્મ કરોતિ યઃ

અંત્યજેભ્યો ગ્રહીતા ચ નરકે યાત્યધોમુખે ॥
અસ્થિભંગે પ્રયાત્યેવ એકો મિષ્ટાન્નભુઙ્નરઃ

કૃતઘ્નઃ પિશુનઃ ક્રૂરઃ કૂટમાની વિડંબકઃ ॥
યંત્રપીડનકે યાતિ પરગુહ્યપ્રકાશકઃ

લાક્ષામાંસરસાનાં ચ તિલાનાં રસકસ્ય ચ ॥
વિક્રયી બ્રાહ્મણો યાતિ શ્વદંશે નાત્ર સંશયઃ

મધુહા ગ્રામહંતા ચ યાતિ વૈતરણીં નરઃ ॥
વર્ણાશ્રમવિરુદ્ધં ચ કર્મ કુર્વંતિ યે નરાઃ

કર્મણા મનસા વાચા મહાનદ્યાં પ્રયાંતિ તે ॥
ગુરૂણામવમંતા ચ શાસ્ત્રદૂષયિતા ચ યઃ

અસિપત્રે પ્રયાત્યેવ તથા પર્વવિલંઘકઃ ॥
ધનયૌવનમત્તા યે મર્યાદાભેદિનો નરાઃ

તે યાંતિ નરકે ઘોરે કૃષ્ણસૂત્રેઽતિદારુણે ॥
અસંસ્કૃતશ્ચ યો વિપ્રો વૃષલીં સેવતે તુ વૈ

વૃષલીમિથુનો યશ્ચ પતતસ્તાવુભાવપિ ॥
ઉચ્છિષ્ટા યે સ્પૃશંતીહ ગાવોઽગ્નિં જનનીં દ્વિજાન્

તે પચ્યંતે કુભોજ્યે ચ મિત્ર દ્વેષી વિશેષતઃ ॥
પંક્તિભેદે દિવાસ્વપ્રે યે નરોઽબ્રહ્મચારિણઃ

પુત્રૈરધ્યાપિતા યે તૈ તે પતંતિ શ્વભોજને ॥
એતે ચાન્યે ચ નરકાઃ શતશોઽ થ સહસ્રશઃ

તત્ર દુષ્કૃતકર્માણઃ પચ્યંતે યાતનાગતાઃ ॥
નૃણાં સ્વર્ગાશ્ચ યાવંતસ્તાવંતો નિરયાસ્તથા

પાપં કૃત્વા તુ બહુલં પ્રાયશ્ચિત્તપરાઙ્મુખાઃ ॥
કૃતે પાપે ચ વૈ તાપો યસ્ય પુંસઃ પ્રજાયતે

પ્રાયશ્ચિત્તં તુ તસ્યૈકં શિવસંસ્મરણં પરમ્ ॥
તસ્માદહર્નિશં શંભું સંસ્મરન્પુરુષોત્તમઃ

ન યાતિ નરકં શુદ્ધઃ સંક્ષીણાખિલપાતકઃ ॥
કાર્તિકસ્યાસિતે પક્ષે કૃષ્ણા યા ચ ચતુર્દશી ॥
તસ્યાં દીપઃ પ્રદાતવ્યો દેવદેવસ્ય ચાગ્રતઃ

ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પઞ્ચમ આવંત્યખણ્ડેઽવન્તીક્ષેત્રમાહાત્મ્યે નરકઽકથનં નામૈકોનત્રિંશોઽધ્યાયઃ