સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 4.69

॥ સ્કંદ ઉવાચ ॥ ॥
શૃણ્વગસ્ત્ય તપોરાશે કાશ્યાં લિંગાનિ યાનિ વૈ ॥
સેવિતાનિ નૃણાં મુક્ત્યૈ ભવેયુર્ભાવિતાત્મનામ્

કૃત્તિપ્રાવરણં યત્ર કૃતં દેવેન લીલયા ॥
રુદ્રાવાસ ઇતિ ખ્યાતં તત્સ્થાનં સર્વસિદ્ધિદમ્

સ્થિતે તત્રોમયા સાર્ધં સ્વેચ્છયા કૃત્તિવાસસિ ॥
આગત્ય નંદી વિજ્ઞપ્તિં ચક્રે પ્રણતિપૂર્વકમ્

દેવદેવેશ વિશ્વેશ પ્રાસાદાઃ સુમનોહરાઃ ॥
સર્વરત્નમયા રમ્યાઃ સાષ્ટાષષ્ટિરભૂદિહ

ભૂર્ભુવઃસ્વસ્તલે યાનિ શુભાન્યાયતનાનિ હિ ॥
મુક્તિદાન્યપિ તાનીહ મયાનીતાનિ સર્વતઃ

યતો યચ્ચ સમાનીતં યત્ર યચ્ચ કૃતાસ્પદમ્ ॥
કથયિષ્યામ્યહં નાથ ક્ષણં તદવધાર્યતામ્

સ્થાણુર્નામ મહાલિંગં દેવદેવસ્ય મોક્ષદમ્ ॥
કુરુક્ષેત્રાદિહોદ્ભૂતં કલાશેષોસ્તિ તત્ર વૈ

તદગ્રે સન્નિહત્યાખ્યા મહાપુષ્કરિણી શુભા ॥
લોલાર્ક પશ્ચિમે ભાગે કુરુક્ષેત્રસ્થલી તુ સા

તત્ર સ્નાતં હુતં જપ્તં તપ્તં દત્તં શુભાર્થિભિઃ ॥
કુરુક્ષેત્રાદ્ભવેત્સત્યં કોટિકોટિગુણાધિકમ્

નૈમિષાદ્દેવદેવોત્ર બ્રહ્માવર્તેન સંયુતઃ ॥
તત્રાંશમાત્રં સંસ્થાપ્ય કાશ્યામાવિરભૂદ્વિભો

ઢુંઢિરાજોત્તરેભાગે સિદ્ધિદં સાધકસ્ય વૈ ॥
લિંગં વૈ દેવદેવાખ્યં તદગ્રે કૂપ ઉત્તમઃ

બ્રહ્માવર્ત ઇતિ ખ્યાતઃ પુનરાવૃત્તિહૃન્નૃણામ્ ॥
તત્કૂપાદ્ભિઃ કૃતસ્નાનો દેવદેવં સમર્ચ્ય ચ

તત્પુણ્યં નૈમિષારણ્યાત્કોટિકોટિગુણં સ્મૃતમ્ ॥
ગોકર્ણાયતનાદત્ર સ્વયમાવિરભૂન્મહત્

લિંગં મહાબલં નામ સાંબાદિત્યસમીપતઃ ॥
દર્શનાત્સ્પર્શનાદ્યસ્ય ક્ષણાદેનો મહાબલમ્

વાતાહતસ્તૂલરાશિરિવ વિદ્રાતિ દૂરતઃ ॥
કપાલમોચનપુરો દૃષ્ટ્વા લિંગં મહાબલમ્

મહાબલમવાપ્નોતિ નિવાર્ણનગરં વ્રજેત્ ॥
ઋણમોચનતઃ પ્રાચ્યાં પ્રભાસાત્ક્ષેત્રસત્તમાત્

શશિભૂષણસંજ્ઞં તુ લિંગમત્ર પ્રતિષ્ઠિતમ્ ॥
તલ્લિંગસેવનાન્મર્ત્યઃ શાશિભૂષણતાં વ્રજેત્

પ્રભાસક્ષેત્રયાત્રાયાઃ પુણ્યં પ્રાપ્નોતિ કોટિકૃત્ ॥
ઉજ્જયિન્યા મહાકાલઃ સ્વયમત્રાગતો વિભુઃ

યન્નામસ્મરણાદેવ ન ભયં કલિકાલતઃ ॥
પ્રણવાખ્યાન્મહાલિંગાત્પ્રાચ્યાં કલ્મષનાશનમ્

મહાકાલાભિધં લિંગં દર્શનાન્મોક્ષદં પરમ્ ॥
અયોગંધેશ્વરં લિંગં પુષ્કરાત્તીર્થસત્તમાત્

આવિરાસીદિહ મહત્પુષ્કરેણ સહૈવ તુ ॥
મત્સ્યોદર્યુત્તરેભાગે દૃષ્ટ્વા ઽયોગંધમીશ્વરમ્

સ્નાત્વાઽયોગંધકુંડે તુ ભવાત્તારયતે પિતૄન્ ॥
મહાનાદેશ્વરં લિંગમટ્ટહાસાદિહાગતમ્

ત્રિલોચનાદુદીચ્યાં તુ તદ્દૃષ્ટમુક્તયે મતમ્ ॥
મહોત્કટેશ્વરં લિંગં મરુત્કોટાદિહાગતમ્ ॥
કામેશ્વરોત્તરે ભાગે દૃષ્ટં વિમલસિદ્ધિદમ્

વિશ્વસ્થાનાદિહાયાતં લિંગં વૈ વિમલેશ્વરમ્ ॥
સ્વર્લીનાત્પશ્ચિમે ભાગે દૃષ્ટં વિમલસિદ્ધિદમ્

મહાવ્રતં મહાલિંગં મહેંદ્રાદિહ સંસ્થિતમ્ ॥
સ્કંદેશ્વર સમીપે તુ મહાવ્રતફલપ્રદમ્

વૃંદારકર્ષિવૃંદાનાં સ્તુવતાં પ્રથમે યુગે ॥
ઉત્પન્નં યન્મહાલિંગં ભૂમિં ભિત્ત્વા સુદુર્ભિદામ્

મહાદેવેતિ તૈરુક્તં યન્મનોરથપૂરણાત ॥
વારાણસ્યાં મહાદેવસ્તદારભ્યાભવચ્ચ યત્

મુક્તિક્ષેત્રં કૃતં યેન મહાલિંગેન કાશિકા ॥
અવિમુક્તે મહાદેવં યો દ્રક્ષ્યત્યત્રમાનવઃ

શંભુલોકે ગમસ્તસ્ય યત્રતત્ર મૃતસ્ય હિ ॥
અવિમુક્તે પ્રયત્નેન તત્સંસેવ્યં મુમુક્ષુભિઃ

કલ્પાંતરેપિ ન ત્યક્તં કદાપ્યાનંદકાનનમ્ ॥
યેન લિંગસ્વરૂપેણ મહાદેવેન સર્વથા

તત્પ્રસાદોયમતુલઃ સર્વરત્નમયઃ શુભઃ ॥
હિરણ્યગર્ભતીર્થાચ્ચ પ્રતીચ્યાં ક્ષેત્રરક્ષકમ્

વારાણસ્યામધિષ્ઠાત્રી દેવતા સાભિલાષદા ॥
મહાદેવેતિ સંજ્ઞા વૈ સર્વલિંગસ્વરૂપિણી

વારાણસ્યાં મહાદેવો દૃષ્ટો યૈર્લિંગરૂપધૃક્ ॥
તેન ત્રૈલોક્યલિંગાનિ દૃષ્ટાનીહ ન સંશયઃ

વારાણસ્યાં મહાદેવં સમભ્યર્ચ્ય સકૃન્નરઃ ॥
આભૂતસંપ્લવં યાવચ્છિવલોકે વસેન્મુદા

પવિત્રપર્વણિ સદા શ્રાવણે માસિ યત્નતઃ ॥
લિંગે પવિત્રમારોપ્ય મહાદેવે ન ગર્ભભાક્

પિતામહેશ્વરં લિંગં ગયાતીર્થાદિહાગતમ્ ॥
ફલ્ગ્રુપ્રભૃતિભિસ્તીર્થૈઃ સાર્ધકોટ્યષ્ટસંમિતૈઃ

ધર્મેણ યત્ર વૈ તપ્તં યુગાનામયુતં શતમ્ ॥
સાક્ષીકૃત્ય મહાલિંગં શ્રીમદ્ધર્મેશ્વરાભિધમ્

પિતામહેશ્વરં લિંગં તત્રાભ્યર્ચ્ય નરો મુદા ॥
ત્રિઃસપ્તકુલસંયુક્તો મુચ્યતે નાત્ર સંશયઃ

પ્રયાગાત્તીર્થરાજાચ્ચ શૂલટંકો મહેશ્વરઃ ॥
તીર્થરાજેન સહિતઃ સ્થિત આગત્ય વૈ સ્વયમ્

નિર્વાણમંડપાદ્રમ્યાદવાચ્યામતિનિર્મલઃ ॥
પ્રાસાદો મેરુણા યસ્ય સ્પર્ધતે કાંચનોજ્વલઃ

દેવેનૈવ વરો દત્તો યત્ર પૂર્વં યુગાંતરે ॥
પૂજ્યો મહેશ્વરઃ કાશ્યાં પ્રથમં કલુષાપહઃ

યઃ પ્રયાગ ઇહ સ્નાતો નમસ્યતિ મહેશ્વરમ્ ॥
સમભ્યર્ચ્ય વિધાનેન મહાસંભારવિસ્તરૈઃ

પ્રયાગસ્નાનજાત્પુણ્યાચ્છૂલટંક વિલોકનાત્ ॥
સ પ્રાપ્નુયાન્ન સંદેહઃ પુણ્યં કોટિગુણોત્તરમ્

શંકુકર્ણાન્મહાક્ષેત્રાન્મહાતેજ ઇતીરિતમ્ ॥
લિંગમાવિરભૂદત્ર મહાતેજોવિવૃદ્ધિદમ્

મહાતેજોનિધિસ્તસ્ય પ્રાસાદોતીવનિર્મલઃ ॥
જ્વાલાજટિલિતાકાશો માણિક્યૈરેવ નિર્મિતઃ

તલ્લિંગદર્શનાત્સ્પર્શાત્સ્તવનાચ્ચ સમર્ચનાત્ ॥
પ્રાપ્યતે તત્પરં ધામ યત્ર ગત્વા ન શોચતે

વિનાયકેશ્વરાત્પૂર્વં મહાતેજઃ સમર્ચનાત્ ॥
તેજોમયેન યાનેન યાતિ માહેશ્વરં પદમ્

રુદ્રકોટિસમાખ્યાતાત્તીર્થાત્પરમપાવનાત્ ॥
મહાયોગીશ્વરં લિંગમાવિશ્ચક્રે સ્વયં પરમ્

પાર્વતીશ્વર લિંગસ્ય સમીપે સર્વસિદ્ધિકૃત્ ॥
તલ્લિંગદર્શનાત્પુંસાં કોટિલિંગ ફલં ભવેત્

તત્પ્રાસાદસ્ય પરિતો રુદ્રાણાં કોટિસંમિતાઃ ॥
પ્રાસાદારમ્યસંસ્થાના નિર્મિતા રુદ્રમૂર્તિભિઃ

કાશ્યાં રુદ્રસ્થલી સા તુ પઠ્યતે વેદવાદિભિઃ॥
રુદ્રસ્થલ્યાં મૃતા યે વૈ કૃમિકીટપતંગકાઃ ॥

પશુપક્ષિમૃગા મર્ત્યા મ્લેચ્છા વાપ્યથ દીક્ષિતાઃ ॥
તેષાં તુ રુદ્રીભૂતાનાં પુનરાવૃત્તિરત્ર ન

જન્માંતરસહસ્રેષુ યત્પાપં સમુપાર્જિતમ્ ॥
રુદ્રસ્થલીં પ્રવિષ્ટસ્ય તત્સર્વં વ્રજતિ ક્ષયમ્

અકામો વા સકામો વા તિર્યગ્યોનિગતોપિ વા ॥
રુદ્રસ્થલ્યાં ત્યજન્પ્રાણાન્પરં નિર્વાણમાપ્નુયાત્

સ્વયમેકાંબરાત્ક્ષેત્રાત્કૃત્તિવાસા ઇહાગતઃ ॥
કૃત્તિવાસસિ લિંગેત્ર સ્વયમેવ વ્યવસ્થિતઃ

અસ્મિન્સ્થાને સ્વભક્તાનાં સાંબઃ સર્ષિગણો વિભુઃ ॥
સ્વયં ચોપદિશેદ્બ્રહ્મ શ્રુતૌ શ્રુતિભિરીડિતમ્

ક્ષેત્રેત્ર સિદ્ધિદે પ્રાપ્તશ્ચંડીશો મરુજાંગલાત્ ॥
પ્રચંડપાપસંઘાતં ખંડયેચ્છતધેક્ષણાત્

પાશપાણિગણાધ્યક્ષ સમીપે યઃ પ્રપશ્યતિ ॥
ચંડીશ્વરં મહાલિંગં સ યાતિ પરમાં ગતિમ્

કાલંજરાન્નીલકંઠસ્તિષ્ઠેદત્ર સ્વયં વિભુઃ ॥
ગણેશાદ્દંતકૂટાખ્યાત્સમીપે ભવનાશનઃ

નીલકંઠેશ્વરં લિંગં કાશ્યાં યૈઃ પરિપૂજિતમ્ ॥
નીલકંઠાસ્ત એવ સ્યુસ્તએવ શશિભૂષણાઃ

કાશ્મીરાદિહ સંપ્રાપ્તં લિંગં વિજયસંજ્ઞિતમ્ ॥
સદા વિજયદં પુંસાં પ્રાચ્યાં શાલકટંકટાત્

રણે રાજકુલે દ્યૂતે વિવાદે સર્વદૈવ હિ ॥
વિજયો જાયતે પુંસાં વિજયેશ સમર્ચનાત્ ॥

ઊર્ધ્વરેતાસ્ત્રિદંડાયાઃ સંપ્રાપ્તોત્ર સ્વયં વિભુઃ ॥
કૂશ્માંડકં ગણાધ્યક્ષં પુરસ્કૃત્ય વ્યવસ્થિતઃ

ઊર્ધ્વાં ગતિમવાપ્નોતિ વીક્ષણાદૂર્ધ્વરેતસઃ ॥
ઊર્ધ્વરેતસિ યે ભક્તા ન હિ તેષામધોગતિઃ

મંડલેશ્વરતઃ ક્ષેત્રાલ્લિંગં શ્રીકંઠસંજ્ઞિતમ્ ॥
વિનાયકાન્મંડસંજ્ઞાદુત્તરસ્યાં વ્યવસ્થિતમ્

શ્રીકંઠસ્ય ચ યે ભક્તાઃ શ્રીકંઠા એવ તે નરાઃ ॥
નેહ શ્રિયા વિયુજ્યંતે ન પરત્ર કદાચન

છાગલાંડાન્મહાતીર્થાત્કપર્દીશ્વવરસંજ્ઞિતઃ ॥
પિશાચમોચને તીર્થે સ્વયમાવિરભૂદ્વિભુઃ

કપર્દીશં સમભ્યર્ચ્ય ન નરો નિરયં વ્રજેત્ ॥
ન પિશાચત્વમાપ્નોતિ કૃત્વાત્રાપ્યઘમુત્તમમ્

આમ્રાતકેશ્વરાત્ક્ષેત્રાલ્લિંગં સૂક્ષ્મેશ સંજ્ઞિતમ્ ॥
સ્વયમભ્યાગતં ચાત્ર ક્ષેત્રે વૈ શ્રેયસાંપદે

વિકટ દ્વિજસંજ્ઞસ્ય ગણેશસ્ય સમીપતઃ ॥
દૃષ્ટ્વા સૂક્ષ્મેશ્વરં લિંગં ગતિં સૂક્ષ્મામવાપ્નુયાત્

।
સંપ્રાપ્તમિહ દેવેશં જયંતં મધુકેશ્વરાત્ ॥
લંબોદરાદ્ગણપતેઃ પુરસ્તાત્તદવસ્થિતમ્

જયંતેશ્વરમાલોક્ય સ્નાત્વા ગંગાજલે શુભે ॥
પ્રાપ્નુયાદ્વાંછિતાં સિદ્ધિં સર્વત્ર વિજયી ભવેત્

પ્રાદુશ્ચકાર દેવેશઃ શ્રીશૈલાત્ત્રિપુરાંતકઃ ॥
શ્રીશૈલશિખરં દૃષ્ટ્વા યત્ફલં સમુદીરિતમ્

ત્રિપુરાંતકમાલોક્ય તત્ફલં હેલયાપ્યતે ॥
વિશ્વેરાત્પશ્ચિમે ભાગે ત્રિપુરાંતકમીશ્વરમ્

સંપૂજ્ય પરયા ભક્ત્યા ન નરો ગર્ભમાવિશેત્ ॥
સૌમ્યસ્થાનાદિહાયાતો ભગવાન્કુક્કુટેશ્વરઃ ॥

વક્રતુંડ ગણાધ્યક્ષ સમીપે સોપતિષ્ઠતે ॥
તદ્દર્શનાદર્ચનાચ્ચ કરસ્થાઃ સર્વસિદ્ધયઃ

જાલેશ્વરાત્ત્રિશૂલી ચ સ્વયમીશઃ સમાગતઃ ॥
કૂટદંતાદ્ગણપતેઃ પુરસ્તાત્સર્વસિદ્ધિદઃ

રામેશ્વરાન્મહાક્ષેત્રાજ્જટીદેવઃ સમાગતઃ ॥
એકદંતોત્તરે ભાગે સોર્ચિતઃ સર્વકામદઃ

ત્રિસંધ્યાત્ક્ષેત્રતો દેવસ્ત્ર્યંબકોસ્તિ સમાગતઃ ॥
ત્રિમુખાત્પૂર્વદિગ્ભાગે પૂજિતસ્ત્ર્યંબકત્વકૃત્

હરેશ્વરો હરિશ્ચંદ્રાત્ક્ષેત્રાદત્ર સમાગતઃ ॥
હરિશ્ચંદ્રેશ્વરપુરઃ પૂજિતો જયદઃ સદા

ઇહ શર્વઃ સમાયાતઃ સ્થાનાન્મધ્યમકેશ્વરાત્ ॥
ચતુર્વેદેશ્વરં લિંગં પુરોધાય વ્યવસ્થિતમ્

શર્વં લિંગં સમભ્યર્ચ્ય કાશ્યાં પરમસિદ્ધિકૃત્ ॥
ન જાતુ જંતુપદવીં પ્રાપ્નુયાત્ક્વાપિ માનવઃ

સ્થલેશ્વરાન્મહાલિંગં પ્રાદુર્ભૂતં પરંત્વિહ ॥
યત્ર યજ્ઞેશ્વરં લિંગં સર્વલિંગફલપ્રદમ્

મહાલિંગં સમભ્યર્ચ્ય મહાશ્રદ્ધાસમન્વિતઃ ॥
મહતીં શ્રિયમાપ્નોતિ લોકેત્ર ચ પરત્ર ચ

ઇહ લિંગં સહસ્રાક્ષં સુવર્ણાખ્યાત્સમાગતમ્ ॥
યસ્ય સંદર્શનાત્પુંસાં જ્ઞાનચક્ષુઃ પ્રજાયતે

શૈલેશ્વરાદવાચ્યાં તુ સહસ્રાક્ષેશ્વરં વિભુમ્ ॥
દૃષ્ટ્વા જન્મસહસ્રાણાં શતાનાં પાતકં ત્યજેત્

હર્ષિતાદ્ધર્ષિતં ચાત્ર પ્રાદુરાસીત્તમોહરમ્ ॥
લિંગંહર્ષપ્રદં પુંસાં દર્શનાત્સ્પર્શનાદપિ

મંત્રેશ્વર સમીપે તુ પ્રાસાદો હર્ષિતેશિતુઃ ॥
તદ્વિલોકનતઃ પુંસાં નિત્યં હર્ષ પરંપરા

ઇહ સ્વયં સમાયાતો રુદ્રો રુદ્રમહાલયાત્ ॥
યસ્ય દર્શનતો યાંતિ રુદ્રલોકે નરાઃ સ્ફુટમ્

યૈસ્તુ રુદ્રેશ્વરં લિંગં કાશ્યામત્ર સમર્ચિતમ્ ॥
તે રુદ્રરૂપિણો મર્ત્યા વિજ્ઞેયા નાત્ર સંશયઃ

ત્રિપુરેશ સમીપે તુ દૃષ્ટ્વા રુદ્રેશ્વરં વિભુમ્ ॥
રુદ્રાસ્ત ઇવ વિજ્ઞેયા જીવંતોપિ મૃતા અપિ

આગાદિહ મહાદેવો વૃષેશો વૃષભધ્વજાત્ ॥
બાણેશ્વરસ્ય લિંગસ્ય સમીપે વૃષદઃ સદા

ઇહાગતં તુ કેદારાદીશાનેશ્વર સંજ્ઞિતમ્ ॥
તદ્દ્રષ્ટવ્યં પ્રતીચ્યાં ચ લિંગં પ્રહ્લાદકેશવાત્

ઈશાનેશં સમભ્યર્ચ્ય સ્નાત્વોત્તરવહાંભસિ ॥
વસેદીશાનનગરે ઈશાનસદૃશપ્રભઃ

ભૈરવાદ્ભૈરવી મૂર્તિરત્રાયાતા મનોહરા ॥
સંહારભૈરવો નામ દ્રષ્ટવ્યઃ સ પ્રયત્નતઃ

પૂજનાત્સર્વસિદ્ધ્યૈ સ પ્રાચ્યાં ખર્વવિનાયકાત્ ॥
સંહારભૈરવઃ કાશ્યાં સંહરેદઘસંતતિમ્

ઉગ્રઃ કનખલાત્તીર્થાદાવિરાસેહ સિદ્ધિદઃ ॥
તદ્વિલોકનતો નૃણામુગ્રં પાપં પ્રણશ્યતિ

ઉગ્રં લિંગં સદા સેવ્યં પ્રાચ્યામર્કવિનાયકાત્ ॥
અત્યુગ્રા અપિ નશ્યેયુરુપસર્ગાસ્તદર્ચનાત્

વસ્ત્રાપથાન્મહાક્ષેત્રાદ્ભવો નામ સ્વયં વિભુઃ ॥
ભીમચંડી સમીપે તુ પ્રાદુરાસીદિહ પ્રભો

ભવેશ્વરં સમભ્યર્ચ્ય ભવેનાવિર્ભવેન્નરઃ ॥
પ્રભુર્ભવતિ સર્વેષાં રાજ્ઞામાજ્ઞાકૃતામિહ

દેવદારુવનાદ્દંડી દંડયન્પાતકાવલીઃ ॥
વારાણસ્યાં સમાગત્ય સ્થિતો લિંગાકૃતિર્વિભુઃ

પ્રાચ્યાં દંડીશ્વરઃ પૂજ્યઃ સ દેહલિવિનાયકાત્ ॥
તસ્યાર્ચનેન મર્ત્ત્યાનાં ન પુનર્ભવ ઈક્ષ્યતે

ભદ્રકર્ણહ્રદાદત્ર ભદ્રકર્ણહ્રદાન્વિતઃ॥
શિવઃ સાક્ષાદિહાયાતઃ સર્વેષાં શિવદોર્ચિતઃ

ઉદ્દંડાખ્યાદ્ગણપતેઃ પ્રાચ્યાં તત્તીર્થમુત્તમમ્ ॥
ભદ્રકર્ણહ્રદે સ્નાત્વાભ્યર્ચ્ય લિંગં શિવાહ્વયમ્

સર્વત્ર શિવમાપ્નોતિ ભદ્રકર્ણેશ પૂજનાત્ ॥
શૃણુયાત્સર્વભૂતાનાં ભદ્રં પશ્યતિ ચાક્ષિભિઃ

શંકરશ્ચ હરિશ્ચંદ્રાત્ત્વત્પુરઃ પ્રતિભાસતે ॥
તત્પૂજનાજ્જનાનાં ન જનનીજઠરે જનિઃ

યમલિંગાન્મહાતીર્થાત્કાલલિંગમિહ સ્થિતમ્ ॥
કલશેશ ઇતિ ખ્યાતં ચંદ્રેશાત્પશ્ચિમેન ચ

યમતીર્થે નરઃ સ્નાત્વા મિત્રાવરુણદક્ષિણે ॥
કાલલિંગં સમાલોક્ય કલિકાલ ભયં કુતઃ

તત્ર ભૌમચતુર્દશ્યાં યસ્તુ યાત્રાં કરિષ્યતિ ॥
અપિ પાતક યુક્તઃ સ યમયાત્રાં ન યાસ્યતિ

નૈપાલાચ્ચ મહાક્ષેત્રાદાયાત્પશુપતિસ્ત્વિહ ॥
યત્ર પાશુપતો યોગ ઉપદિષ્ટઃ પિનાકિના

ભવતા દેવદેવેન બ્રહ્માદિભ્યો વિમુક્તયે ॥
તસ્ય સંદર્શનાદેવ પશુપાશૈર્વિયુજ્યતે

કરવીરકતીર્થાચ્ચ કપાલીશ ઇહાગતઃ ॥
કપાલમોચને તીર્થે દ્રષ્ટવ્યઃ સ પ્રયત્નતઃ

તદ્વિલોકનમાત્રેણ બ્રહ્મહત્યા વિલીયતે॥
ઉમાપતિર્દેવિકાયા ઇહાગત્ય વ્યવસ્થિતઃ

દૃષ્ટઃ પશુપતિઃ પ્રાચ્યાં હરેત્પાપં ચિરાર્જિતમ્ ॥
લિંગં મહેશ્વરક્ષેત્રાદિહ દીપ્તેશ સંજ્ઞિતમ્

ઉપોમાપતિ તિષ્ઠેત દીપ્ત્યૈ ચેહ પરત્ર ચ ॥
ભુક્તિમુક્તિ પ્ર દં લિંગં દીપ્તેશં કાશિમધ્ગમ્

કાયારોહણતઃ ક્ષેત્રાદાચાર્યો નકુલીશ્વરઃ ॥
શિષ્યૈઃ પરિવૃતસ્તિષ્ઠેન્મહાપાશુપતવ્રતૈઃ

દક્ષિણે હિ મહાદેવાદૃષ્ટો જ્ઞાનં પ્રયચ્છતિ ॥
અજ્ઞાનં નાશયેત્ક્ષિપ્રં ગર્ભસંસૃતિહેતુકમ્

ગંગાસાગરતશ્ચાયાદમરેશ ઇતીરિતમ્ ॥
લિંગં યદ્દર્શનાદેવ નામરત્વં હિ દુર્લભમ્

સપ્તગોદાવરીતીર્થાદ્દેવો ભીમેશ્વરઃ પ્રભુઃ ॥
પ્રકાશતે લિંગરૂપી ભુક્ત્યૈ મુક્ત્યૈ નૃણામિહ

નકુલીશાત્પુરોભાગે દૃષ્ટા ભીમેશ્વરં પ્રભુમ્॥
મહાભીમાનિ પાપાનિ પ્રણશ્યંતિ હિ તત્ક્ષણાત્

ભૂતેશ્વરાદ્ભસ્મગાત્રં પ્રાદુરાસીદિહ સ્વયમ્ ॥
ભીમેશાદ્દક્ષિણે ભાગે તદભ્યર્ચ્ય પ્રયત્નતઃ

સમ્યક્પાશુપતાદ્યો ગાદભ્યસ્તાચ્ચ સમાઃ શતમ્ ॥
યત્પ્રાપ્યતે ફલં તત્સ્યાદ્ભસ્મગાત્રવિલોકનાત્

નકુલીશ્વરતો દેવઃ સ્વયંભૂરિતિ વિશ્રુતઃ ॥
આત્મનાપ્રકટીભૂતઃ કાશ્યાં લિંગાકૃતિર્હરઃ

સ્વયંભુ લિંગં સંપૂજ્ય સ્નાત્વા સિદ્ધિહ્રદે નરઃ ॥
મહાલક્ષ્મીશ્વર પુરો ન ભૂયો જન્મભાગ્ભવેત્

પ્રયાગતીર્થનિકષા પ્રાસાદો વિદ્રુમપ્રભઃ ॥
વારાહસ્ય મહાનેષ ધરણીનામ્ન એવ હિ

વિંધ્યપર્વતતઃ પ્રાપ્તો દેવં શ્રુત્વા સમાગતમ્॥
સગણં સર્ષિદેવં ચ મંદરાદત્ર કંદરાત્

કાશ્યાં ધરણિવારાહો દ્રષ્ટવ્યઃ સ પ્રયત્નતઃ॥
આપત્સમુદ્રસંમગ્નમુદ્ધરેચ્છરણાગતમ્

કર્ણિકારાદ્ગણાધ્યક્ષઃ કર્ણિકારપ્રસૂનરુક્॥
સમર્ચ્યોયં ગદાહસ્ત ઉપસર્ગસહસ્રહૃત્

તસ્માદ્ધરણિવારાહાત્પ્રતીચ્યાં દિશિ સંસ્થિતમ્ ॥
પૂજયિત્વા ગણાધ્યક્ષં ગાણપત્યપદં લભેત્

હેમકૂટાદ્વિરૂપાક્ષં લિંગમત્રાવિરાસ હ ॥
મહેશ્વરાદવાચ્યાં ચ દૃષ્ટં સંસારતારકમ્

ગંગાદ્વારાદ્ધિમસ્થેશં લિંગં હિમસમપ્રભમ્ ॥
બ્રહ્મનાલાત્પ્રતીચ્યાં ચ દ્રષ્ટવ્યમિહ સિદ્ધિદમ્

ગણાધિપશ્ચ કૈલાસાદ્ગણા અન્યે મહાબલાઃ ॥
કૈલાસાદ્રેઃ સમાયાતાઃ સપ્તકોટિમિતાઃ પ્રભો

દુર્ગાણિ તૈઃ કૃતાનીહ સપ્તસ્વર્ગસમાનિ ચ ॥
સદ્વારાણિ સયંત્રાણિ કપાટવિકટાનિ ચ

કોટિકોટિભટાઢ્યાનિ સર્વર્દ્ધિસહિતાન્યપિ ॥
સુવર્ણરૂપ્યતામ્રૈશ્ચ કાંસ્યરીતિકસીસકૈઃ

અયસ્કાંતેન કાંતાનિ દૃઢાન્યભ્રંલિહાન્યપિ ॥
તતઃ શૈલં મહાદુર્ગં તૈઃ કાશીપરિતઃ કૃતમ્

પરિખાપિ કૃતા નિમ્ના મત્સ્યોદર્યાજલાવિલા ॥
મત્સ્યોદરી દ્વિધા જાતા બહિરંતશ્ચરા પુનઃ

તચ્ચ તીર્થં મહત્ખ્યાતં મિલિતં ગાંગવારિભિઃ ॥
યદા સંહારમાર્ગેણ ગંગાભઃ પ્રસરેદિહ

તદા મત્સ્યોદરી તીર્થં લભ્યતે પુણ્યગૌરવાત્ ॥
સૂર્યાચંદ્રમસોઃ પર્વતદાકોટિગુણં શતમ્

સર્વપર્વાણિ તત્રૈવ સર્વતીર્થાનિ તત્ર વૈ ॥
તત્રૈવ સર્વલિંગાનિ ગંગામત્સ્યોદરીયતઃ

મત્સ્યોદર્યાં હિ યે સ્નાતા યત્રકુત્રાપિ માનવાઃ ॥
કૃતપિંડપ્રદાનાસ્તે ન માતુરુદરેશયાઃ

અવિમુક્તમિદં ક્ષેત્રં મત્સ્યાકારત્વમાપ્નુયાત્ ॥
પરિતઃ સ્વર્ધુનીવારિ સંસારિ પરિવીક્ષ્યતે

મત્સ્યોદર્યાં કૃતસ્નાના યે નરાસ્તે નરોત્તમાઃ ॥
કૃત્વાપિ બહુપાપાનિ નેક્ષંતે ભાસ્કરેઃ પુરીમ્

કિં સ્નાત્વા બહુતીર્થેષુ કિં તપ્ત્વા દુષ્કરં તપઃ ॥
યદિ મત્સ્યોદરી સ્નાતા કુતો ગર્ભભયં તતઃ॥

યત્રયત્ર હિ લિંગાનિ નૃદેવર્ષિકૃતાન્યપિ ॥
તત્ર મત્સ્યોદરીં પ્રાપ્ય સુસ્નાતો મોક્ષભાજનમ્

સંતિ તીર્થાન્યનેકાનિ ભૂર્ભુવઃસ્વર્ગતાન્યપિ ॥
ન સમાનિ પરં તાનિ કોટ્યંશેનાપિ નિશ્ચિતમ્

ઇત્થં તીર્થં કૃતં તેન વિભો કૈલાસવાસિના॥
ગણાધિપેન સુમહત્સુમહોદારકર્મણા

ભૂર્ભુવઃસંજ્ઞકં લિંગં પર્વતાદ્ગંધમાદનાત્॥
સ્વયમાવિરભૂદત્ર તસ્માત્પ્રાચ્યાં ગણાધિપાત્

વિલોક્ય ભૂર્ભુવં લિંગં ભૂર્ભુવઃસ્વર્મહઃ પરે ॥
નિવસંતિ જનાઃ પુણ્યાઃ સુચિરં દિવ્યભોગિનઃ

હાટકેશં મહાલિંગં ભોગવત્યા સમાયુતમ્ ॥
સપ્તપાતાલતલત ઇહાયાતં સ્વયં વિભો

શેષવાસુકિમુખ્યૈશ્ચ તત્પ્રાસાદો મહાનિહ ॥
મણિમાણિક્યરત્નૌઘૈર્નિરમાયિ પ્રયત્નતઃ

તલ્લિંગં હાટકમયં રત્નમાલાભિરર્ચિતમ્ ॥
ઈશાનેશ્વરતઃ પ્રાચ્યાં પૂજનીય પ્રયત્નતઃ ॥

ભક્તિતોઽભ્યર્ચ્ય તલ્લિંગં નરઃ સર્વસમૃદ્ધિમાન્ ॥
ભુક્ત્વા ભોગાનસંખ્યાતાનંતે નિવાર્ણમૃચ્છતિ

આકાશાત્તારકાલ્લિગં જ્યોતીરૂપમિહાગતમ્॥
જ્ઞાનવાપ્યાઃ પુરોભાગે તલ્લિંગં તારકેશ્વરમ્ ॥

તારકં જ્ઞાનમાપ્યેત તલ્લિંગસ્ય સમર્ચનાત્ ॥
જ્ઞાનવાપ્યાં નરઃ સ્નાત્વા તારકેશં વિલોક્ય ચ

કૃતસંધ્યાદિ નિયમઃ પરિતર્પ્ય પિતામહાન્॥
ધૃતમૌનવ્રતો ધીમાન્યાવલ્લિંગ વિલોકનમ્

મુચ્યતે સર્વપાપેભ્યઃ પુણ્યં પ્રાપ્નોતિ શાશ્વતમ્ ॥
પ્રાંતે ચ તારકં જ્ઞાનં યસ્માજ્જ્ઞાનાદ્વિમુચ્યતે

કિરાતાચ્ચ કિરાતેશ ઇહચાવિર્બભૂવ હ ॥
કિરાતરૂપો ભગવાન્યત્ર દેવોઽભવત્પુરા

તત્કિરાતેશ્વરં લિંગં ભારભૂતેશ્વરાદનુ ॥
નમસ્કૃત્ય નરો જાતુ ન માતુરુદરેશયઃ

લંકાપુર્યાઃ સમાગચ્છન્મરુકેશ્વરસંજ્ઞકમ્ ॥
લિંગં યદર્ચનાત્પુંસાં ન ભયં રક્ષસાં ભવેત્

નૈર્કત્યાં દિશિ તલ્લિંગં નિરૃતેશ્વરસંજ્ઞકમ્ ॥
પૌલસ્ત્યરાઘવાત્પશ્ચાત્પૂજિતં સર્વદુષ્ટહૃત્

પુણ્યજલપ્રિયં લિંગં જલલિંગસ્થલાદપિ ॥
આયાતં તચ્ચ ગઙ્ગાયા જલમધ્યે વ્યવસ્થિતમ્

તત્પ્રાસાદોઽદ્ભુતતરો મધ્યે ગંગં નિરીક્ષ્યતે ॥
સર્વધાતુમયઃ શ્રેષ્ઠઃ સર્વરત્નમયઃ શુભઃ

અદ્યાપિ દૃશ્યતે કૈશ્ચિત્પુણ્યસંભારગૌરવાત્ ॥
શ્રેષ્ઠં લિંગમિહાયાતં તીર્થાત્કોટીશ્વરાદપિ

કોટિલિંગે ક્ષણે પુણ્યં તલ્લિંગસ્ય નિરીક્ષણાત્ ॥
શ્રેષ્ઠં જ્યેષ્ઠેશ્વરાત્પશ્ચાચ્છ્રેષ્ઠ સિદ્ધિપ્રદાયકમ્

વડવાસ્યાત્સમુદ્ભૂતં લિંગમત્રાનલેશ્વરમ્ ॥
નલેશ્વર પુરોભાગે પૂજિતં સર્વસિદ્ધિદમ્

આગત્ય વિરજસ્તીર્થાદ્દેવદેવસ્ત્રિલોચનઃ ॥
લિંગે ત્વનાદિસંસિદ્ધે હ્યવતસ્થે ત્રિવિષ્ટપે

પુણ્યે પિલિપિલા તીર્થે સર્વેષાં તારકપ્રદે ॥
આવિશ્ચક્રે સ્વયદેવ ઓંકારોમરકંટકાત્

તદાદ્યં તારકક્ષેત્રં યદા ગંગા ન ચાગતા ॥
યદૈવાવિરભૂત્કાશી ત્રૈલોક્યોદ્ધણાય વૈ

તદાકૃતિમહલ્લિંગં સ્વયમાવિરભૂત્તતઃ॥
મહિમાનં ન તસ્યાન્યઃ પરિવેત્તિ વિભોરૃતે

એતાન્યાયતનાનીશ આનિનાય મહાંતિ ચ ॥
શેષયિત્વાંશમાત્રં ચ તસ્મિન્ક્ષેત્રે નિજે નિજે

ઇહાયાતાનિ પુણ્યાનિ સર્વભાવેન નાન્યથા॥
પ્રાસાદાઃ સર્વતશ્ચૈષાં રમ્યા અભ્રંલિહા વિભો

બહુધાતુમયાશ્ચિત્રાઃ સર્વરત્નસમુજ્જ્વલાઃ ॥
યેષાં કલશમાત્રસ્ય દર્શનાન્મુક્તિરાપ્યતે

શ્રુત્વાપિ નામ ચૈતેષાં લિંગાનાં સુરસત્તમ ॥
અપિ જન્મસહસ્રોત્થાઃ ક્ષીયંતે પાપરાશયઃ

ઇદાનીં કો નિદેશોત્ર મયાનુષ્ઠેય ઈશિતઃ ॥
પ્રસાદી ક્રિયતાંસો પિ સિદ્ધો મંતવ્ય એવ હિ

॥ સ્કંદ ઉવાચ ॥ ॥
શ્રુત્વેતિ નંદિનો વાક્યં દેવદેવેશ્વરો હરઃ ॥
શ્રદ્ધા પ્રસાદ્ય શૈલાદિમિદં પ્રોવાચ કુંભજ

॥ શ્રીદેવદેવ ઉવાચ ॥ ॥
સાધૂકૃતં ત્વયા નંદિન્સદાનંદ વિધાયક ॥
વિધેહિ મે નિદેશં ચ ચંડીર્વ્યાપારયાધુના

નવકોટ્યસ્તુ ચામુંડાયાયત્ર નિવસંતિ હિ ॥
સ્વદેવતાભિઃ સહિતા ભૂતવેતાલ ભૈરવૈઃ

તાઃ પુરી રક્ષણાર્થાય સવાહનબલાયુધાઃ ॥
પ્રતિદુર્ગં દુર્ગરૂપાઃ પરિતઃ પરિવાસય

॥ સ્કંદ ઉવાચ ॥
નંદિનં સંનિદેશ્યેતિ મૃડાન્યા સહિતો મૃડઃ ॥
યયૌ ત્રૈવિષ્ટપં ક્ષેત્રં મુક્તિબીજપ્રરોહણમ્

શિલાદતનયોપ્યૈશીં મૂર્દ્ધન્યાજ્ઞાં વિધાય ચ ॥
આહૂય સર્વતો દુર્ગાઃ પ્રતિદુર્ગં ન્યવેશયત્

નિશમ્યાધ્યાયમેતં ચ પુણ્યાયતન ગર્ભિણમ્॥
નરઃ સ્વર્ગાપવર્ગૌ ચ પ્રાપ્નુયાચ્છ્રદ્ધયા ક્રમાત્

શ્રુત્વાષ્ટષષ્ટિમેતાં વૈ મહાયતન સંશ્રયામ્ ॥
ન જાતુ પ્રવિશેન્મર્ત્યો જનન્યા જાઠરીં દરીમ્

॥
ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિ સાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ચતુર્થે કાશીખંડે ઉત્તરાર્ધેઽષ્ટષષ્ટ્યાયતનસમાગમો નામૈકોનસપ્તતિતમોધ્યાયઃ