સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 4.68

॥ સ્કંદ ઉવાચ ॥
અન્યચ્ચ શૃણુ વિપ્રેંદ્ર વૃત્તાતં તત્ર સંભવમ્ ॥
મહાશ્ચર્યપ્રજનનં મહાપાતકહારિ ચ

ઇત્થં કથાં પ્રકુર્વાણે રત્નશેસ્ય મહેશ્વરે ॥
કોલાહલો મહાનાસીત્ત્રાતત્રાતેતિ સર્વતઃ

મહિષાસુરપુત્રોસૌ સમાયાતિ ગજાસુરઃ ॥
પ્રમથન્પ્રમથાન્સર્વાન્નિજવીર્ય મદોદ્ધતઃ

યત્રયત્ર ધરાયાં સ ચરણં પ્રમિણોતિ હિ ॥
અચલોલ્લોલયાંચક્રે તત્રતત્રાસ્ય ભારતઃ

ઊરુવેગેન તરવઃ પતંતિ શિખરૈઃ સહ ॥
યસ્ય દોર્દંડઘાતેન ચૂર્ણાઃ સ્યુશ્ચ શિલોચ્ચયાઃ

યસ્ય મૌલિજસંઘર્ષાદ્ઘ(?)નાવ્યોમ ત્યજંત્યપિ॥
નીલિમાનં ન ચાદ્યાપિ જહ્યુસ્તક્લેશસંગજમ્

યસ્ય નિઃશ્વાસસંભારૈરુત્તરંગા મહાબ્ધયઃ ॥
નદ્યોપ્યમંદકલ્લોલા ભવંતિ તિમિભિઃ સહ

યોજનાનાં સહસ્રાણિ નવયસ્ય સમુચ્છ્રયઃ ॥
તાવાનેવ હિ વિસ્તારસ્તનોર્માયાવિનોસ્ય હિ ॥

યન્નેત્રયોઃ પિંગલિમા તથા તરલિમા પુનઃ ॥
વિદ્યુતા નોજ્ઝ્યતેઽદ્યાપિ સોયમાયાતિ સત્વરઃ

યાંયાં દિશં સમભ્યેતિ સોયં દુઃસહ દાનવઃ ॥
સાસા સમી ભવેદસ્ય સાધ્વસાદિવ દિગ્ધ્રુવમ્

બ્રહ્મલબ્ધવરશ્ચાયં તૃણીકૃતજગત્ત્રયઃ ॥
અવધ્યોહં ભવામીતિ સ્ત્રીપુંસૈઃ કામનિર્જિતૈઃ

તતસ્ત્રિશૂલહેતિસ્તમાયાંતં દૈત્યપુંગવમ્ ॥
વિજ્ઞાયાવધ્યમન્યેન શૂલેનાભિજઘાન તમ્

પ્રોતસ્તેન ત્રિશૂલેન સ ચ દૈત્યો ગજાસુરઃ ॥
છત્રીકૃતમિવાત્માનં મન્યમાનો જગૌ હરમ્

॥ ગજાસુર ઉવાચ ॥ ॥
ત્રિશૂલપાણે દેવેશ જાને ત્વાં સ્મરહારિણમ્ ॥
તવ હસ્તે મમ વધઃ શ્રેયાનેવ પુરાંતક

કિંચિદ્વિજ્ઞપ્તુમિચ્છામિ અવધેહિ મમેરિતમ્॥
સત્યં બ્રવીમિ નાસત્યં મૃત્યુંજય વિચારય

ત્વમેકો જગતાં વંદ્યો વિશ્વસ્યોપરિ સંસ્થિતઃ ॥
અહં ત્વદુપરિષ્ટાચ્ચ સ્થિતોસ્મી તિ જિતં મયા

ધન્યોસ્મ્યનુગૃહીતોસ્મિ ત્વત્ત્રિશૂલાગ્રસંસ્થિતઃ ॥
કાલેન સર્વૈર્મર્તવ્યં શ્રેયસે મૃત્યુરીદૃશઃ

ઇતિ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા દેવદેવઃ કૃપાનિધિઃ ॥
પ્રોવાચ પ્રહસઞ્છંભુર્ઘટોદ્ભવ ગજાસુરમ્

॥ ઈશ્વર ઉવાચ॥ ॥
ગજાસુર પ્રસન્નોસ્મિ મહાપૌરુષશેવધે ॥
સ્વાનુકૂલ વરં બ્રૂહિ દદામિ સુમતેઽસુર

ઇત્યાકર્ણ્ય સ દૈત્યેંદ્રઃ પ્રત્યુવાચ મહેશ્વરમ્ ॥
॥ ગજાસુર ઉવાચ ॥ ॥
યદિ પ્રસન્નો દિગ્વાસસ્તદા નિત્યં વસાન મે

ઇમાં કૃત્તિં વિરૂપાક્ષ ત્વત્ત્રિશૂલાગ્નિપાવિતામ્ ॥
સ્વપ્રમાણાં સુખસ્પર્શાં રણાંગણપણીકૃતામ્

ઇષ્ટગંધિઃ સદૈવાસ્તુ સદૈવાસ્ત્વતિકોમલા ॥
સદૈવ નિર્મલા ચાસ્તુ સદૈવાસ્ત્વતિમંડનમ્

મહાતપોઽનલજ્વાલાઃ પ્રાપ્યાપિ સુચિરં વિભો ॥
ન દગ્ધા કૃત્તિરેષા મે પુણ્યગંધનિધિસ્તતઃ

યદિ પુણ્યવતી નૈષા મમકૃત્તિર્દિગંબર ॥
તદા ત્વદંગસંગોસ્યાઃ કથં જાતો રણાંગણે

અન્યં ચ મે વરં દેહિ યદિ તુષ્ટોસિ શંકર ॥
નામાસ્તુ કૃત્તિવાસાસ્તે પ્રારભ્યાદ્યતનં દિનમ્

ઇતિ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા તથેત્યુક્ત્વા ચ શંકરઃ ॥
પુનઃપ્રોવાચ તં દૈત્યં ભક્તિનિર્મલમાનસમ્

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥ ॥
શૃણુ પુણ્યનિધે દૈત્ય વરમન્યં સુદુર્લભમ્ ॥
અવિમુક્તે મહાક્ષેત્રે રણ ત્યક્ત કલેવર

ઇદં પુણ્યશરીરં તે ક્ષેત્રેસ્મિન્મુક્તિસાધને ॥
મમ લિંગં ભવત્વત્ર સર્વેષાંમુક્તિદાયકમ્

કૃત્તિવાસેશ્વરં નામ મહાપાતકનાશનમ્ ॥
સર્વેષામેવ લિંગાનાં શિરોભૂતમિદં વરમ્

યાવંતિ સંતિ લિંગાનિ વારાણસ્યાં મહાંત્યપિ ॥
ઉત્તમં તાવતામેતદુત્તમાંગવદુત્તમમ્

માનવાનાં હિતાયાત્ર સ્થાસ્યેહં સપરિગ્રહઃ ॥
દૃષ્ટેનાનેન લિંગેન પૂજિતેન સ્તુતેન ચ॥
કૃતકૃત્યો ભવેન્મર્ત્યઃ સંસારં ન વિશેત્પુનઃ

રુદ્રાઃ પાશુપતાઃ સિદ્ધા ઋષયસ્તત્ત્વચિંતકાઃ ॥
શાંતા દાંતા જિતક્રોધા નિર્દ્વંદ્વા નિષ્પરિગ્રહાઃ

અવિમુક્તે સ્થિતા યે તુ મમ ભક્તા મુમુક્ષવઃ ॥
માનાપમાનયોસ્તુલ્યાઃ સમલોષ્ટાશ્મકાંચનાઃ

કૃત્તિવાસેશ્વરે લિંગે સ્થાસ્યેહં તદનુગ્રહે ॥
દશકોટિસહસ્રાણિ તીર્થાનિ પ્રતિવાસરમ્ ॥

ત્રિકાલમાગમિષ્યંતિ કૃત્તિવાસે ન સંશયઃ ॥
કલિદ્વાપરસંભૂતા નરાઃ કલ્મષબુદ્ધયઃ

સદાચારવિનિર્મુક્તાઃ સત્યશૌચપરાઙ્મુખાઃ ॥
માયયા દંભલોભાભ્યાં મોહાહંકૃતિસંયુતાઃ

શૂદ્રાન્નસેવિનો વિપ્રા જિહ્વાલા અતિલાલસાઃ ॥
સંધ્યાસ્નાનજપેજ્યાસુ દૂરીકૃત મનોધિયઃ

કૃત્તિવાસેશ્વરં પ્રાપ્ય સર્વપાપવિવર્જિતાઃ ॥
સુખેન મોક્ષમેષ્યંતિ યથા સુકૃતિનસ્તથા

કૃત્તિવાસેશ્વરં લિંગં સેવ્યં કાશ્યાં તતો નરૈઃ ॥
જન્માંતરસહસ્રેષુ મોક્ષોન્યત્ર સુદુર્લભઃ

કૃત્તિવાસેશ્વરે લિંગે લભ્યસ્ત્વેકેન જન્મના ॥
પૃર્વજન્મકૃતં પાપં તપોદાનાદિભિઃ શનૈઃ ॥
નશ્યેત્સદ્યો વિનશ્યેત કૃત્તિવાસે શ્વરેક્ષણાત્

કૃત્તિવાસેશ્વરં લિંગં યેર્ચયિષ્યંતિ માનવાઃ ॥
પ્રવિષ્ટાસ્તે શરીરે મે તેષાં નાસ્તિ પુનર્ભવઃ

અવિમુક્તેઽત્ર વસ્તવ્યં જપ્તવ્યં શતરુદ્રિયમ્॥
કૃત્તિવાસેશ્વરો દેવો દ્રષ્ટવ્યશ્ચ પુનઃપુનઃ

સપ્તકોટિમહારુદ્રૈઃ સુજપ્તૈર્યત્ફલં ભવેત્ ॥
તત્ફલં લભ્યતે કાશ્યાં પૂજનાત્કૃત્તિવાસસઃ

માઘ કૃષ્ણચતુર્દશ્યામુપોષ્ય નિશિ જાગૃયાત્ ॥
કૃત્તિવાસેશમભ્યર્ચ્ય યઃ સ યાયાત્પરાં ગતિમ્

શુક્લાયાં પંચદશ્યાં યશ્ચૈત્ર્યાં કર્તા મહોત્સવમ્॥
કૃત્તિવાસેશ્વરે લિંગે ન સ ગર્ભં પ્રવક્ષ્યેતે

કથયિત્વેતિ દેવેશસ્તત્કૃત્તિં પરિગૃહ્ય ચ ॥
ગજાસુરસ્ય મહતીં પ્રાવૃણોદ્ધરિદંબરઃ

મહામહોત્સવો જાતસ્તસ્મિન્નહનિ કુંભજ ॥
કૃત્તિવાસત્વમાપેદે યસ્મિન્દેવો દિગંબરઃ

યત્રચ્છત્રીકૃતો દૈત્યઃ શૂલમારોપ્ય ભૂતલે ॥
તચ્છૂલોત્પાટનાજ્જાતં તત્ર કુંડં મહત્તરમ્

તસ્મિન્કુંડે નરઃ સ્નાત્વા કૃત્વા ચ પિતૃતર્પણમ્ ॥
કૃત્તિવાસેશ્વરં દૃષ્ટ્વા કૃતકૃત્યો નરો ભવેત્

સ્કંદ ઉવાચ ॥
તસ્મિંસ્તીર્થે તુ યદ્વૃત્તં તદગસ્તે નિશામય ॥
કાકા હંસત્વમાપન્નાસ્તત્તીર્થસ્ય પ્રભાવતઃ

એકદા કૃત્તિવાસે તુ ચૈત્ર્યાં યાત્રાઽભવત્પુરા ॥
અન્નં રાશીકૃતં તત્ર હ્યુપહારસમુદ્ભવમ્

બહુદેવલકૈર્વિપ્ર તં દૃષ્ટ્વા પક્ષિણો મિલન્ ॥
પરસ્પરં તદન્નાર્થં યુધ્યંતો વ્યોમવર્ત્મનિ

બલિપુષ્ટૈરપુષ્ટાંગા રટતઃ કરટાઃ કટુ ॥
વલિભિશ્ચાતિપુષ્ટાંગૈરબલાશ્ચંચુભિર્હતાઃ

તે હન્યમાના ન્યપતંસ્તસ્મિન્કુંડે નભોંગણાત્ ॥
આયુઃશેષેણ સંત્રાતા હંસીભૂતાસ્તુ વાયસાઃ

આશ્ચર્યવંતસ્તત્રત્યા યાત્રાયાં મિલિતા જનાઃ ॥
ઊચુરંગુલિનિર્દેશૈરહો પશ્યત પશ્યત

અસ્માસુ વીક્ષમાણેષુ કાકાઃ કુંડેત્ર યે પતન્ ॥
ધાર્તરાષ્ટ્રાસ્તુ તે જાતાસ્તીર્થસ્યાસ્ય પ્રભાવતઃ

હંસતીર્થં તદારભ્ય કૃત્તિવાસ સમીપતઃ ॥
નામ્ના ખ્યાતમભૂલ્લોકે તત્કુંડં કલશોદ્ભવ॥

અતીવ મલિનાત્માનો મહામલિન કર્મભિઃ ॥
ક્ષણાન્નિર્મલતાં યાંતિ હંસતીર્થકૃતોદકાઃ

કાશ્યાં સદૈવ વસ્તવ્યં સ્નાતવ્યં હંસતીર્થકે ॥
દ્રષ્ટવ્યઃ કૃત્તિવાસેશઃ પ્રાપ્તવ્યં પરમં પદમ્

કાશ્યાં લિંગાન્યનેકાનિ મુને સંતિ પદેપદે ॥
કૃત્તિવાસેશ્વરં લિંગં સર્વલિંગશિરઃ સ્મૃતમ્

કૃત્તિવાસં સમારાધ્ય ભક્તિયુક્તેન ચેતસા ॥
સર્વલિંગારાધનજં ફલં કાશ્યામવાપ્યતે

જપો દાનં તપો હોમસ્તર્પણં દેવતાર્ચનમ્ ॥
સમીપે કૃત્તિવાસસ્ય કૃતં સર્વમનંતકમ્

તીર્થં ત્વનાદિસંસિદ્ધમેતત્કલશસંભવ ॥
પુનર્દેવસ્ય સાન્નિધ્યાદાવિરાસીન્મહેશિતુઃ

એતાનિ સિદ્ધલિંગાનિચ્છન્નાનિ સ્યુર્યુગેયુગે ॥
અવાપ્ય શંભુસાન્નિધ્યં પુનરાવિર્ભવંતિ હિ

હંસતીર્થસ્ય પરિતો લિંગાનામયુતં મુને ॥
પ્રતિષ્ઠિતં મુનિવરૈરત્રાસ્તિ દ્વિશતોત્તરમ્

એકૈકં સિદ્ધિદં નૃણામવિમુક્તનિવાસિનામ્ ॥
લિંગં કાત્યાયનેશાદિ ચ્યવનેશાં તમેવ હિ

લોમશેશં મહાલિંગં લોમશેન પ્રતિષ્ઠિતમ્ ॥
કૃત્તિવાસઃ પ્રતીચ્યાં તુ તદ્દૃષ્ટ્વા ક્વાંતકાદ્ભયમ્

માલતીશં શુભં લિંગં કૃત્તિવાસોત્તરે મહત્ ॥
સપર્યયિત્વા તલ્લિંગં રાજા ગજપતિર્ભવેત્

અંતકેશ્વર સંજ્ઞં ચ લિંગં તદ્રુદ્રદિક્સ્થિતમ્ ॥
અતિપાપોપિ નિષ્પાપો જાયતે તદ્વિલોકનાત્

જનકેશં મહાલિંગં તત્પાર્શ્વે જ્ઞાનદં પરમ્ ॥
તલ્લિંગ વરિવસ્યાતો બ્રહ્મજ્ઞાનમવાપ્યતે

તદુત્તરે મહામૂર્તિરસિતાંગોસ્તિ ભૈરવઃ ॥
તસ્ય દર્શનતઃ પુંસાં ન ભવેદ્યમદર્શનમ્

શુષ્કોદરી ચ તત્રાસ્તિ દેવી વિકટલોચના ॥
કૃત્તિવાસાદુદીચ્યાં તુ કાશીપ્રત્યૂહ ભક્ષિણી

અગ્નિજિહ્વોસ્તિ વેતાલસ્તસ્યા દેવ્યાસ્તુ નૈરૃતે ॥
દદાતિ વાંછિતાં સિદ્ધિં સોર્ચિતો ભૌમવાસરે

વેતાલકુંડં તત્રાસ્તિ સર્વવ્યાધિવિઘાતકૃત્ ॥
તત્કુંડોદકસંસ્પર્શાદ્વ્રણવિસ્ફોટરુગ્વ્રજેત્

વેતાલકુંડે સુસ્નાતો વેતાલં પ્રણિપત્ય ચ ॥
લભેત વાંછિતાં સિદ્ધિં દુર્લભાં સર્વદેહિભિઃ

ગણોસ્તિ તત્ર દ્વિભુજશ્ચતુષ્પાત્પંચશીર્ષકઃ ॥
તસ્ય સંવીક્ષણાદેવ પાપં યાતિ સહસ્રધા

તદુત્તરે મુને રુદ્રશ્તુઃશૃંગોસ્તિ ભીષણઃ ॥
ત્રિપાદસ્તુ દ્વિશીર્ષા ચ હસ્તાઃ સ્યુઃ સપ્ત એવ હિ ।

રોરૂયતે વૃષાકારસ્ત્રિધા બદ્ધઃ સ કુંભજ ॥
કાશીવિઘ્રકરા યે ચ યે કાશ્યાં પાપબુદ્ધયઃ

તેષાં ચ સંછિદાં કર્તુમહં ધૃતકુઠારકઃ ॥
યે કાશ્યાં વિઘ્નહર્તારો યે કાશ્યાં ધર્મબુદ્ધયઃ

સુધાઘટકરશ્ચાહં તદ્વંશપરિષેકકૃત્ ॥
તં દૃષ્ટ્વા વૃષરુદ્રં વૈ પૂજયિત્વા તુ ભક્તિતઃ

મહામહોપચારૈશ્ચ ન વિઘ્નૈરભિભૂયતે ॥
મણિપ્રદીપો નાગોઽસ્તિ તસ્માદ્રુદ્રાદુદગ્દિશિ

મણિકુંડં તદગ્રે તુ વિષવ્યાધિહરં પરમ્ ॥
તસ્મિન્કુંડે કૃતસ્નાનસ્તં નાગં પરિવીક્ષ્ય ચ

મણિમાણિક્યસંપૂર્ણ ગજાશ્વરથસંકુલમ્ ॥
સ્ત્રીરત્નપુત્રરત્નૈશ્ચ સમૃદ્ધં રાજ્યમાપ્નુયાત્

કૃત્તિવાસેશ્વરં લિંગં કાશ્યાં યૈર્ન વિલોકિતમ્ ॥
તે મર્ત્યલોકે ભારાય ભુવો ભૂતા ન સંશયઃ

॥ સ્કંદ ઉવાચ ॥ ॥
કૃત્તિવાસઃ સમુત્પત્તિં યે શ્રોષ્યંતીહ માનવાઃ ॥
તલ્લિંગદર્શનાચ્છ્રેયો લપ્સ્યંતે નાત્ર સંશયઃ

॥
ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ચતુર્થે કાશીખંડ ઉત્તરાધેં કૃત્તિવાસઃ સમુદ્ભવો નામાષ્ટષષ્ટિતમોઽપ્યાયઃ