સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 4.70

અગસ્ત્ય ઉવાચ ॥
કાત્યાયનેય કથય નંદિના વિશ્વનંદિના ॥
યથા વ્યાપારિતા દેવ્યો દેવદેવનિદેશતઃ

અવિમુક્તસ્ય રક્ષાર્થં યત્ર યા દેવતાઃ સ્થિતાઃ ॥
પ્રસાદં કુરુ મે દેવ તાઃ સમાચક્ષ્વ તત્ત્વતઃ

ઇત્યગસ્ત્યુદિતં શ્રુત્વા મહાદેવતનૂદ્ભવઃ ॥
કથયામાસ યા યત્ર સ્થિતાઽઽનંદવને મુદા

સ્કંદ ઉવાચ ॥ ॥
વારાણસ્યાં વિશાલાક્ષી ક્ષેત્રસ્ય પરમેષ્ટદા ॥
વિશાલતીર્થં ગંગાયાં કૃત્વા પૃષ્ઠે વ્યવસ્થિતા

સ્નાત્વા વિશાલતીર્થે વૈ વિશાલાક્ષીં પ્રણમ્ય ચ ॥
વિશાલાં લભતે લક્ષ્મીં પરત્રેહ ચ શર્મદામ્

ભાદ્રકૃષ્ણતૃતીયાયામુપોષણપરૈર્નૃભિઃ ॥
કૃત્વા જાગરણં રાત્રૌ વિશાલાક્ષીસમીપતઃ

પ્રાતર્ભોજ્યાઃ પ્રયત્નેન ચતુર્દશકુમારિકાઃ ॥
અલંકૃતા યથાશક્ત્યા સ્રગંબરવિભૂષણૈઃ

વિધાય પારણં પશ્ચાત્પુત્રભૃત્યસમન્વિતૈઃ॥
સમ્યગ્વારાણસીવાસફલં લભ્યેત કુંભજ

તસ્યાં તિથૌ મહાયાત્રા કાર્યા ક્ષેત્રનિવાસિભિઃ ॥
ઉપસર્ગ પ્રશાંત્યર્થં નિર્વાણકમલાપ્તયે

વારાણસ્યાં વિશાલાક્ષી પૂજનીયા પ્રયત્નતઃ ॥
ધૂપદીપૈઃ શુભૈર્માલ્યૈરુપહારૈર્મનોહરૈઃ

મણિમુક્તાદ્યલંકારૈર્વિચિત્રોલ્લોચ ચામરૈઃ ॥
શુભૈરનુપભુક્તૈશ્ચ દુકૂલૈર્ગંધવાસિતૈઃ

મોક્ષલક્ષ્મી સમૃદ્ધ્યર્થં યત્રકુત્ર નિવાસિભિઃ ॥
અપ્યલ્પમપિ યદ્દત્તં વિશાલાક્ષ્યૈ નરોત્તમૈઃ

તદાનંત્યાય જાયંત મુને લોકદ્વયેપિ હિ ॥
વિશાલાક્ષી મહાપીઠે દત્તં જપ્તં હુતં સ્તુતમ્

મોક્ષસ્તસ્ય પરીપાકો નાત્ર કાર્યા વિચાણા ॥
વિશાલાક્ષી સમર્ચાતો રૂપસંપત્તિયુક્પતિઃ

પ્રાપ્યતેત્ર કુમારીભિર્ગુણશીલાદ્યલંકૃતઃ ॥
ગુર્વિણીભિઃ સુતનયો વંધ્યાભિગર્ભસંભવઃ

અસૌભાગ્યવતીભિશ્ચ સૌભાગ્યં મહદાપ્યતે ॥
વિધવાભિર્ન વૈધવ્યં પુનર્જન્માંતરે ક્વચિત્॥

સીમંતિનીભિઃ પુંભિર્વા પરં નિર્વાણમિચ્છુભિઃ ॥
શ્રુતા દૃષ્ટાર્ચિતા કાશ્યાં વિશાલાક્ષ્યભિલાષદા

તતોન્યલ્લલિતાતીર્થં ગંગાકેશવસન્નિધૌ ॥
તત્રાસ્તિ લલિતા દેવી ક્ષેત્રરક્ષાકરી પરા

સા ચ પૂજ્યા પ્રયત્નેન સર્વસંપત્સમૃદ્ધયે ॥
લલિતાપૂજકાનાં ચ જાતુ વિઘ્નો ન જાયતે

ઇષે કૃષ્ણદ્વિતીયાયાં લલિતાં પરિપૂજ્ય વૈ ॥
નારી વા પુરુષો વાપિ લભતે વાંછિતં પદમ્

સ્નાત્વા ચ લલિતા તીર્થે લલિતાં પ્રણિપત્ય વૈ ॥
લભેત્સર્વત્ર લાલિત્યં યદ્વા તદ્વાઽનુલપ્ય ચ

મુને વિશ્વભુજા ગૌરી વિશાલાક્ષી પુરઃ સ્થિતા ॥
સંહરંતી મહાવિઘ્નં ક્ષેત્રભક્તિજુષાં સદા

શારદં નવરાત્રં ચ કાર્યા યાત્રા પ્રયત્નતઃ ॥
દેવ્યા વિશ્વભુજાયા વૈ સર્વકામસમૃદ્ધયે

યો ન વિશ્વભુજાં દેવીં વારાણસ્યાં નમેન્નરઃ ॥
કુતો મહોપસર્ગેભ્યસ્તસ્ય શાંતિર્દુરાત્મનઃ

યૈસ્તુ વિશ્વભુજા દેવી વારાણસ્યાં સ્તુતાર્ચિતા ॥
ન હિ તાન્વિઘ્નસંઘાતો બાધતે સુકૃતાત્મનઃ

અન્યાસ્તિ કાશ્યાં વારાહી ક્રતુવારાહસન્નિધૌ ॥
તાં પ્રણમ્ય નરો ભક્ત્યા વિપદબ્ધૌ ન મજ્જતિ

શિવદૂતી તુ તત્રૈવ દ્રષ્ટવ્યાઽઽપદ્વિનાશિની ॥
આનંદવનરક્ષાર્થમુદ્યચ્છૂલારિતર્જની

વજ્રહસ્તા તથા ચૈંદ્રી ગજરાજ રથાસ્થિતા ॥
ઇંદ્રેશાદ્દક્ષિણેભાગેઽર્ચિતા સંપત્કરી સદા

સ્કંદેશ્વર સમીપે તુ કૌમારી બર્હિયાનગા ॥
પ્રેક્ષણીયા પ્રયત્નેન મહાફલસમૃદ્ધયે

મહેશ્વરાદ્દક્ષિણતો દેવી માહેશ્વરી નરૈઃ ॥
વૃષયાનવતી પૂજ્યા મહાવૃષસમૃદ્ધિદા

નિર્વાણનરસિંહસ્ય સમીપે મોક્ષકાંક્ષિભિઃ ॥
નારસિંહી સમર્ચ્યા ચ સમુદ્યચ્ચક્ર રમ્યદોઃ

હંસયાનવતી બ્રાહ્મી બ્રહ્મેશાત્પશ્ચિમે સ્થિતા ॥
ગલત્કમંડલુજલ ચુલકા તાડિતા હિતા

બ્રહ્મવિદ્યા પ્રબોધાર્થં કાશ્યાં પૂજ્યા દિનેદિને ॥
બ્રાહ્મણૈર્યતિભિર્નિત્યં નિજતત્ત્વાવબોધિભિઃ

શાર્ઙ્ગચાપવિનિર્મુક્ત મહેષુભિરિતસ્તતઃ ॥
ઉત્સાદયંતીં પ્રત્યૂહાન્કાશ્યાં નારાયણીં શ્રયેત્

પ્રતીચ્યાંગોપિગોવિંદાદ્ભ્રામ્યચ્ચક્રોચ્ચ તર્જનીમ્॥
નારાયણીં યઃ પ્રણમેત્તસ્ય કાશ્યાં મહોદયઃ

તતો ગૌરીં વિરૂપાક્ષ દેવયાન્યા ઉદગ્દિશિ ॥
પૂજયિત્વા નરો ભક્ત્યા વાંછિતાં લભતે શ્રિયમ્

શૈલેશ્વરી સમભ્યર્ચ્યા શૈલેશ્વર સમીપગા ॥
તર્જયંતી ચ તર્જન્યા સંસર્ગમુપસર્ગજમ્

ચિત્રકૂપે નરઃ સ્નાત્વા વિચિત્રફલદે નૃણામ્ ॥
ચિત્રગુપ્તેશ્વરં વીક્ષ્ય ચિત્રઘંટાં પ્રપૂજ્ય ચ

બહુપાતકયુક્તોપિ ત્યક્તધર્મપથોપિ વા ॥
ન ચિત્રગુપ્તલેખ્યઃ સ્યાચ્ચિત્રઘંટાર્ચકો નરઃ

યોષિદ્વા પુરુષો વાપિ ચિત્રઘંટાં ન યોર્ચયેત્ ॥
કાશ્યાં વિઘ્નસહસ્રાણિ તં સેવંતે પદેપદે

ચૈત્રશુક્લતૃતીયાયાં કાર્યા યાત્રા પ્રયત્નતઃ ॥
મહામહોત્સવઃ કાર્યો નિશિ જાગરણં તથા

મહાપૂજોપકરણૈશ્ચિત્રઘંટાં સમર્ચ્ય ચ ॥
શૃણોતિ નાંતકસ્યેહ ઘંટાં મહિષકંઠગામ્

ચિત્રાંગદેશ્વરપ્રાચ્યાં ચિત્રગ્રીવાં પ્રણમ્ય ચ ॥
ન જાતુ જંતુર્વીક્ષેત વિચિત્રાં યમયાતનામ્

ભદ્રકાલીં નરો દૃષ્ટ્વા નાભદ્રં પશ્યતિ ક્વચિત્॥
ભદ્રનાગસ્ય પુરતો ભદ્રવાપ્યાં કૃતોદકઃ

હરસિદ્ધિં પ્રયત્નેન પૂજયિત્વા નરોત્તમઃ ॥
મહાસિદ્ધિમવાપ્નોતિ પ્રાચ્યાં સિદ્ધિવિનાયકાત્

વિધિં સંપૂજ્ય વિધિવદ્વિવિધૈરુપહારકૈઃ ॥
વિવિધાં લભતે સિદ્ધિં વિધીશ્વરસમીપગામ્

પ્રયાગતીર્થે સુસ્નાતો જનો નિગડભંજનીમ્ ॥
સભાજયિત્વા નો જાતુ નિગડૈઃ પરિબાધ્યતે

ભૌમવારે સદા પૂજ્યા દેવીનિગડભંજની ॥
કૃત્વૈકભુક્તં ભક્ત્યાત્ર બંદીમોક્ષણકામ્યયા

સંસારબંધવિચ્છિત્તિમપિ યચ્છતિ સાર્ચિતા ॥
ગણના શૃંખલાદીનાં કા ચ તસ્યાઃ સમર્ચનાત્

દૂરસ્થોપિ હિ યો બંધુઃ સોપિ ક્ષિપ્રં સમેષ્યતિ ॥
બંદી પદજુષાં પુંસાં શ્રદ્ધયા નાત્ર સંશયઃ

કિંચિન્નિયમમાલંબ્ય યદિ સા પરિષેવિતા ॥
કામાન્પૂરયતિ ક્ષિપ્રં કાશી સંદેહહારિણી

ઘનટંકકરા દેવી ભક્તબંધનભેદિની ॥
કં કં ન પૂરયેત્કામં તીર્થરાજસમીપગા

દેવી પશુઽપતેઃ પશ્ચાદમૃતેશ્વર સન્નિધૌ ॥
સ્નાત્વા ચૈવામૃતે કૂપે નમનીયા પ્રયત્નતઃ

પૂજયિત્વા નરો ભક્ત્યા દેવતામમૃતેશ્વરીમ્ ॥
અમૃતત્વં ભજેદેવ તત્પાદાંબુજ સેવનાત્

ધારયંતીં મહામાયામમૃતસ્ય કમંડલુમ્ ॥
દક્ષિણેઽભયદાં વામે ધ્યાત્વા કો નાઽમૃતત્વભાક્

સિદ્ધલક્ષ્મી જગદ્ધાત્રી પ્રતીચ્યામમૃતેશ્વરાત્ ॥
પ્રપિતામહ લિંગસ્ય પુરતઃ સિદ્ધિદાર્ચિતા

પ્રાસાદં સિદ્ધલક્ષ્મ્યાશ્ચ વિલોક્ય કમલાકૃતિમ્ ॥
લક્ષ્મીવિલાસસંજ્ઞં ચ કો ન લક્ષ્મીં સમાપ્નુયાત્

તતઃ કુબ્જા જગન્માતા નલકૂવરલિંગતઃ ॥
પૂજનીયા પુરોભાગે પ્રપિતામહપશ્ચિમે

ઉપસર્ગા ન શેષાંશ્ચ કુબ્જા હરતિ પૂજિતા ॥
તસ્માત્કુબ્જા પ્રયત્નેન પૂજ્યા કાશ્યાં શુભાર્થિભિઃ

કુબ્જાંબરેશ્વરં લિંગં નલકૂબર પશ્ચિમે ॥
ત્રિલોકસુંદરી ગૌરી તત્રાર્ચ્યાભીષ્ટદાયિની

ત્રિલોકસુંદરી સિદ્ધિં દદ્યાત્ત્રૈલોક્યસુંદરીમ્ ॥
વૈધવ્યં નાપ્યતે ક્વાપિ તસ્યા દેવ્યાઃ સમર્ચનાત્

દીપ્તા નામ મહાશક્તિઃ સાંબાદિત્યસમીપગા ॥
દેદીપ્યમાન લક્ષ્મીકા જાયંતે તત્સમર્ચનાત્

શ્રીકંઠ સન્નિધૌ દેવી મહાલક્ષ્મીર્જગજ્જનિઃ ॥
સ્નાત્વા શ્રીકુંડ તીર્થે તુ સમર્ચ્યા જગદંબિકા

પિતૄન્સંતર્પ્ય વિધિવત્તીર્થે શ્રીકુંડસંજ્ઞિતે ॥
દત્ત્વા દાનાનિ વિધિવન્ન લક્ષ્મ્યા પરિમુચ્યતે

લક્ષ્મીક્ષેત્રં મહાપીઠં સાધકસ્યૈવ સિદ્ધિદમ્ ॥
સાધકસ્તત્ર મંત્રાંશ્ચ નરઃ સિદ્ધિમવાપ્નુયાત્

સંતિ પીઠન્યનેકાનિ કાશ્યાં સિદ્ધિકરાણ્યપિ ॥
મહાલક્ષ્મીપીઠસમં નાન્યલ્લક્ષ્મીકરં પરમ્

મહાલક્ષ્મ્યષ્ટમીં પ્રાપ્ય તત્ર યાત્રા કૃતાં નૃણામ્ ॥
સંપૂજિતેહ વિધિવત્પદ્મા સદ્મ ન મુંચતિ

ઉત્તરે તુ મહાલક્ષ્મ્યા હયકંઠીકુઠારધૃક્ ॥
કાશીવિઘ્રમહાવૃક્ષાંશ્છિનત્તિ પ્રતિવાસરમ્

કૌર્મી શક્તિર્મહાલક્ષ્મી દક્ષિણે પાશપાણિકા ॥
બધ્નાતિ વિઘ્નસંઘાતં ક્ષેત્રસ્યાસ્ય પ્રતિક્ષણમ્

સા પૂજિતાસ્તુતા મર્ત્યૈઃ ક્ષેત્રસિદ્ધિં પ્રયચ્છતિ॥
વાયવ્યાં ચ શિખી ચંડી ક્ષેત્રરક્ષાકરી પરા

ખાદંતી વિઘ્નસંઘાતં શિખી શબ્દં કરોતિ ચ ॥
તસ્યાઃ સંદર્શનાત્પુંસાં નશ્યંતિ વ્યાધયોખિલાઃ

ભીમચંડ્યુત્તરદ્વારં સદા રક્ષેદતંદ્રિતા ॥
ભીમેશ્વરસ્ય પુરતઃ પાશમુદ્ગરધારિણીમ્

ભીમચંડીં નરો દૃષ્ટ્વા ભીમકુંડે કૃતોદકઃ ॥
ભીમાકૃતીન્ન વૈ પશ્યેદ્યામ્યાન્દૂતાન્ક્વચિત્કૃતી

છાગવક્ત્રેશ્વરી દેવી દક્ષિણે વૃષભધ્વજાત્ ॥
અહર્નિશં ભક્ષયતિ વિઘ્નૌઘતરુપલ્લવાન્॥

તસ્યા દેવ્યાઃ પ્રસાદેન કાશીવાસઃ પ્રલભ્યતે ॥
અતશ્છાગેશ્વરીં દેવીં મહાષ્ટમ્યાં પ્રપૂજયેત્

તાલજંઘેશ્વરી દેવી તાલવૃક્ષકૃતાયુધા ॥
ઉત્સાદયતિ વિઘ્નૌઘાનાનંદવન મધ્યગાન્

સંગમેશ્વર લિંગસ્ય દક્ષિણે વિકટાનનામ્ ॥
તાલજંઘેશ્વરીં નત્વા ન વિઘ્નૈરભિભૂયતે

ઉદ્દાલકેશ્વરાલ્લિંગાત્તીર્થં ઉદ્દાલકાભિધે ॥
યામ્યાં ચ યમદંષ્ટ્રાખ્યા ચર્વયેદ્વિઘ્નસંહતિમ્

પ્રણતા યમદંષ્ટ્રાયૈસ્તીર્થેચોદ્દાલકાભિધે ॥
કૃત્વાપિ પાપસંઘાતં ન યમાદ્બિભ્યતીહતે ॥

દારુકેશ્વર તીર્થે તુ દારુકેશસમીપતઃ ॥
પાતાલતાલુવદનામાકાશોષ્ઠીં ધરાધરામ્

કપાલકર્ત્રીં હસ્તાં ચ બ્રહ્માંડકવલપ્રિયામ્ ॥
શુષ્કોદરીં સ્નાયુબદ્ધાં ચર્મમુંડેતિ વિશ્રુતામ્

ક્ષેત્રસ્ય પૂર્વદિગ્ભાગં રક્ષંતી વિઘ્નસંઘતઃ ॥
લસત્સહસ્રદોર્દંડાં જ્વલત્કેકરવીક્ષણામ્

પારાવારપ્રસૃમર હસ્ત ન્યસ્તારિ મોદકામ્ ॥
દ્વીપિ કૃત્તિપરીધાનાં કટુકાટ્ટાટ્ટહાસિનીમ્

મૃણાલનાલવત્તીવ્રં ચર્વંતીમસ્થિ પાપિનઃ ॥
શૂલાગ્રપ્રોત દુર્વૃત્ત ક્ષેત્રદ્રોહિકલેવરામ્

કપાલમાલાભરણાં મહાભીષણરૂપિણીમ્ ॥
ચર્મમુંડાં નરો નત્વા ક્ષેત્રવિઘ્નૈર્ન બાધ્યતે

યથૈવ ચર્મમુંડૈષા મહારુંડાપિ તાદૃશી॥
એતાવાનેવ ભેદોસ્યા રુંડસ્રગ્ભૂષણાત્વિયમ્

ક્ષેત્રરક્ષાં પ્રકુરુત ઉભેદેવ્યૌ મહાબલે ॥
હસંત્યૌ કરતાલીભિરન્યોન્યં દોઃ પ્રસારણાત્

હયગ્રીવેશ્વરે તીર્થે લોલાર્કાદુત્તરે સદા ॥
મહારુંડા પ્રચંડાસ્યા તિષ્ઠતે ભક્તવિઘ્નહૃત્

ચર્મમુંડા મહારુંડા કથિતે યે તુ દેવતે ॥
તયોરંતરતસ્તિષ્ઠેચ્ચામુંડા મુંડરૂપિણી

એતાસ્તિસ્રઃ પ્રયત્નેન પૂજ્યાઃ ક્ષેત્રનિવાસિભિઃ ॥
ધનધાન્યપ્રદાશ્ચૈતાઃ પુત્રપૌત્રપ્રદા ઇમાઃ

ઉપસર્ગાનમૂર્ઘ્નંતિ દદ્યુર્નૈઃશ્રેયસીં શ્રિયમ્ ॥
સ્મૃતા દૃષ્ટા ન તાઃ સ્પૃષ્ટાઃ પૂજિતાઃ શ્રદ્ધયા નરૈઃ

મહારુંડા પ્રતીચ્યાં ચ દેવી સ્વપ્નેશ્વરી શુભા ॥
ભવિષ્યં કથયેત્સ્વપ્ને ભક્તસ્યાગ્રે શુભાશુભમ્

તત્ર સ્વપ્નેશ્વરં લિંગં દેવીં સ્વપ્નેશ્વરીં તથા॥
સ્નાત્વાસિસંગમે પુણ્યે યસ્મિન્કસ્મિંસ્તિથાવપિ

ઉપોષણપરો ધીમાન્નારીવા પુરુષોપિ વા ॥
સંપૂજ્ય સ્થંડિલશયઃ સ્વપ્ને ભાવિ વિલોકયેત્

અદ્યાપિ પ્રત્યયસ્તત્ર કાર્ય એષ વિજાનતા ॥
ભૂતં ભાવિ ભવત્સર્વં વદેત્સ્વપ્નેશ્વરી નિશિ

અષ્ટમ્યાં ચ ચતુર્દશ્યાં નવમ્યાં નિશિ વા દિવા॥
પ્રયત્નતઃ સમર્ચ્યા સા કાશ્યાં જ્ઞાનાર્થિભિર્નરૈઃ

સ્વપ્નેશ્વર્યાશ્ચ વારુણ્યાં દુર્ગાદેવી વ્યવસ્થિતા ॥
ક્ષેત્રસ્ય દક્ષિણં ભાગં સા સદૈવાભિરક્ષતિ

ઇતિ શ્રીસ્કાદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ચતુર્થે કાશીખંડ ઉત્તરાર્ધે દેવતાધિષ્ઠાનંનામ સપ્તતિતમોઽધ્યાયઃ