સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 4.50

॥ સ્કંદ ઉવાચ ॥ ॥
વારાણસ્યાં તથાદિત્યા યે ચાન્યે તાન્વદામ્યતઃ ॥
કલશોદ્ભવ તે પ્રીત્યા સર્વે સર્વાઘનાશનાઃ

ખખોલ્કો નામ ભગવાનાદિત્ય પરિકીર્તિતઃ ॥
ત્રિવિષ્ટપોત્તરે ભાગે સર્વવ્યાધિવિઘાતકૃત્

યથા ખખોલ્ક ઇત્યાખ્યા તસ્યાદિત્યસ્ય તચ્છૃણુ ॥
પુરા કદ્રૂશ્ચ વિનતા દક્ષસ્ય તનયે શુભે ॥

કશ્યપસ્ય ચ તે પત્ન્યૌ મારીચેઃ પ્રાક્પ્રજાપતેઃ ॥
ક્રીડંત્યાવેકદાન્યોન્યં મુને તે ઊચતુસ્ત્વિતિ

॥ કદ્રૂરુવાચ ॥ ॥
વિનતે ત્વં વિજાનાસિ યદિ તદ્બ્રૂહિ મેગ્રતઃ॥
અખંડિતા ગતિસ્તેસ્તિ યતો ગગનમંડલે

યોસાવુચ્ચૈઃશ્રવા વાજી શ્રૂયતે સવિતૂરથે ॥
કિં રૂપઃસોસ્તિ શબલો ધવલો વા વદાશુ મે

પણં ચ કુરુ કલ્યાણિ તુભ્યં યો રોચતેનઘે ॥
એવમેવ ન યાત્યેષ કાલક્રીડનકં વિના

॥ વિનતોવાચ ॥ ॥
કિં પણેન ભગિન્યત્ર કથયામ્યેવમેવ હિ ॥
ત્વજ્જયે કા ચ મે પ્રીતિર્મજ્જયે કિં નુ તે સુખમ્

જ્ઞાત્વા પણો ન કર્તવ્યો મિથઃ સ્નેહમભીપ્સતા ॥
ધ્રુવમેકસ્ય વિજયે ક્રોધોન્સ્યેહ જાયતે

કદ્રૂરુવાચ ॥
ક્રીડેયં નાત્ર ભગિનિ કારણં કિમપિ ક્રુધઃ ॥
ખેલસ્ય વ્યવહારોયં પણે યત્કિંચિદુચ્યતે

॥ વિનતોવાચ ॥ ॥
તથા કુરુ યથા પ્રીતિસ્તવાસ્તિ પવનાશિનિ ॥
અથ તાં વિનતામાહ કદ્રૂઃ કુટિલમાનસા

તસ્યાસ્તુ સા ભવેદ્દાસી પરાજીયેત યા યયા ॥
અસ્મિન્પણે ઇમાઃ સર્વાઃ સખ્યઃ સાક્ષિણ્ય એવ નૌ

ઇત્યન્યોન્યં પણીકૃત્ય સર્પિણ્યપિ પતત્ત્રિણી ॥
ઉવાચ કર્બુરં કદ્રૂરશ્વં શ્વેતં ગરુત્મતી

કદાગંતવ્યમિતિ ચ ચક્રાતે તે ગમાવધિમ્ ॥
જગ્મતુશ્ચ વિરમ્યાથ ક્રીડનાત્સ્વસ્વમાલયમ્

વિનતાયાં ગતાયાં તુ કદ્રૂરાહૂય ચાંગજાન્ ॥
ઉવાચ યાત વૈ પુત્રા દ્રુતં વચનતો મમ

તુરંગમુચ્ચૈઃશ્રવસં પ્રોદ્ભૂતં ક્ષીરનીરધેઃ ॥
સુરાસુરૈર્મથ્યમાનાન્મંદરાઘાતસાધ્વસાત્

કાર્યકારણરૂપસ્ય સાદૃશ્યમધિગચ્છતિ ॥
અતસ્તં ક્ષીરવર્ણાભં કલ્માષયત પુત્રકાઃ

તસ્ય વાલધિમધ્યાસ્ય કૃષ્ણકુંતલતાં ગતાઃ ॥
તથા તદંગલોમાનિ વિધત્તવિષસીત્કૃતૈઃ

ઇતિ શ્રુત્વા વચો માતુઃ કાદ્રવેયાઃ પરસ્પરમ્ ॥
સંમંત્ર્ય માતરં પ્રોચુઃ કદ્રૂં કદ્રૂપમાગતાઃ

॥ નાગા ઊચુઃ ॥ ॥
માતર્વયં ત્વદાહ્વાનાદ્વિહાય ક્રીડનં બલાત્ ॥
પ્રાપ્તાઃ પ્રહૃષ્ટા મૃષ્ટાન્નં દાસ્યત્યદ્ય પ્રસૂરિતિ

મૃષ્ટં તિષ્ઠતુ તદ્દૂરં વિષાદપ્યધિકં કટુ ॥
તત્ત્વયા વાદિયન્મંત્રૈરૌષધૈર્નોપશામ્યતિ

વયં ન યામો યદ્ભાવ્યં તદસ્માકં ભવત્વિહ ॥
ઇતિ પ્રોક્તં વિષાસ્યૈસ્તૈસ્તદા કુટિલગામિભિઃ

॥ સ્કંદ ઉવાચ ॥ ॥
અન્યેપિ યે કુટિલગાઃ પરરંધ્રનિષેવિણઃ ॥
અકર્ણાઃ કૂરહૃદયાઃ પિતરૌ વ્રીડયંતિ તે

પિત્રોર્ગિરં નિરાકૃત્ય યે તિષ્ઠેયુઃ સુદુર્મદાઃ ॥
અત્યાહિતમિહ પ્રાપ્ય ગચ્છેયુસ્તેઽચિરાલ્લયમ્

તેષાં વચનમાકર્ણ્ય નયામ ઇતિ સોરગી ॥
શશાપ તાન્ક્રુધાવિષ્ટા નાગાંશ્ચાગઃ સમાગતાન્

તાર્ક્ષ્યસ્ય ભક્ષ્યા ભવત યૂયં મદ્વાક્યલંઘનાત્ ॥
જાતમાત્રાશ્ચ સર્પિણ્યો ભક્ષયંતુ સ્વબાલકાન્

ઇતિ શાપાનલાદ્ભીતૈઃ કૈશ્ચિત્પાતાલમાશ્રિતમ્ ॥
જિજીવિષુભિરન્યૈશ્ચ દ્વિત્રૈશ્ચક્રે પ્રસૂવચઃ

તે પુચ્છમૌચ્ચૈઃશ્રવસમધિગમ્ય મહાધિયઃ ॥
સુનીલચિકુરાભાસં ચક્રુરંગં ચ કર્બુરમ્

તત્ક્ષ્વેડાનલ ધૂમૌઘૈઃ ફૂત્કારભરનિઃસૃતૈઃ॥
માતૃવાક્કૃતિજાદ્ધર્માન્ન દગ્ધા ભાનુભાનુભિઃ

વિનતાપૃષ્ઠમારુહ્ય કદ્રૂઃ સ્નેહવશાત્તતઃ ॥
વિયન્માર્ગમલંકૃત્ય દદર્શોષ્ણાંશુમંડલમ્

તિગ્મરશ્મિપ્રભાવેણ વ્યાકુલીભૂતમાનસા ॥
કદ્રુસ્તતઃ ખગીં પ્રાહ વિસ્રબ્ધં વિનતે વ્રજ

ઉષ્ણગોરુષ્ણગોભિર્મે તાપ્યતે નિતરાં તનુઃ ॥
વિસ્રબ્ધાહં સ્વભાવેન ત્વં સાપેક્ષાહિ સર્વતઃ ॥

સ્વરૂપેણ પતંગી ત્વં પતંગોસૌ સહસ્રગુઃ ॥
અતએવ ન તે બાધા ગગને તાપસંભવા

વિયત્સરસિ હંસોયં ભવતી હંસગામિની ॥
ચંડરશ્મિપ્રતાપાગ્નિસ્ત્વામતો નેહ બાધતે

ખગીમુદ્ગીયમાનાં ખે પુનરૂચે બિલેશયા ॥
ત્રાહિત્રાહિ ભગિન્યત્ર યાવોન્યત્ર વિયત્પથઃ

વિનતે વિનતાં માં ત્વં કિં નાવસિ પતત્ત્રિણી ॥
તવ દાસી ભવિષ્યામિ ત્વદુચ્છિષ્ટનિષેવિણી

યાવજ્જીવમહં ભૂયાં ત્વત્પાદોદકપાયિની ॥
ખખોલ્કાનિ પતેદેષા ભૃશગદ્ગદભાષિણી ॥

મૂર્ચ્છાં ગતવતી પક્ષપુટૌ ધૃત્વા બિડોરગી॥
સખ્યુલ્કાનિ પતેદેષા વક્તવ્યે ત્વિતિ સંભ્રમાત્

ખખોલ્કેતિ યદુક્તા ગીઃ કદ્ર્વા સંભ્રાતચેતસા ॥
તદા ખખોલ્કનામાર્કઃ સ્તુતો વિનતયા બહુ

મનાગતિગ્મતાં પ્રાપ્તે ખે પ્રયાતિ વિવસ્વતિ ॥
તાભ્યાં તુરંગમો દર્શિ કિંચિત્કિર્મીરવાન્રથે

ઉક્તા વિનતયૈવૈષા તાપોપહતલોચના ॥
ક્રૂરા સરીસૃપી સત્યવાદિન્યા વિશ્વમાન્યયા

કદ્રુ ત્વયા જિતં ભદ્રે યત ઉચ્ચૈઃશ્રવા હયઃ ॥
ચંદ્રરશ્મિપ્રભોપ્યેષ કલ્માષ ઇવ ભાસતે

વિધિર્બલીયાન્ભુજગિ ચિત્રં જયપરાજયે ॥
ક્રૂરોપિ વિજયી ક્વાપિ ત્વક્રૂરોપિ પરાજયી

વિનતાવિનતાધારા વદંતીતિ યથાગતમ્ ॥
કદ્રૂનિવેશનં પ્રાપ્તા તસ્યા દાસ્યમચીકરત્

કદાચિદ્વિનતાદર્શિ સુપર્ણનાશ્રુલોચના ॥
વિચ્છાયા મલિના દીના દીર્ઘનિઃશ્વાસવત્યપિ ॥

સુપર્ણ ઉવાચ ॥ ॥
પ્રાતઃપ્રાતરહો માતઃ ક્વ યાસિ ત્વં દિનેદિને ॥
સાયમાયાસિ ચ કુતો વિચ્છાયા દીનમાનસા

કુતો નિઃશ્વસિસિ પ્રોચ્ચૈરશ્રુપૂર્ણ વિલોચના ॥
યથા ક્લીબસુતા યોષિદ્યથાપતિ તિરસ્કૃતા

બ્રૂહિ માતર્ઝટિત્યદ્ય કુતો દૂનાસિ પત્ત્રિણિ ॥
મયિ જીવતિ તે બાલે કાલેપિ કૃતસાધ્વસે॥

અશ્રુનિર્માણકરણે કારણં કિં તપસ્વિનિ ॥
સુચરિત્રા સુનારીષુ નામંગલમિહેષ્યતે

ધિક્તાંશ્ચ પુત્રાન્યન્માતા તેષુ જીવત્સુ દુઃખભાક્ ॥
વરં વંધ્યૈવ સા યસ્યાઃ સુતા વંધ્યમનોરથાઃ

ઇત્યૂર્જસ્વલમાકર્ણ્ય વચઃ સૂનોર્ગરુત્મતઃ ॥
વિનતા પ્રાહ તં પુત્રં માતૃભક્તિસમન્વિતમ્

અહં દાસ્યસ્મિ રે બાલ કદ્ર્વાશ્ચ ક્રૂરચેતસઃ ॥
પૃષ્ઠે વહામિ તાં નિત્યં તત્પુત્રાનપિ પુત્રક

કદાચિન્મંદરં યામિ કદાચિન્મલયાચલમ્ ॥
કદાચિદંતરીપેષુ ચરેયં તદુદન્વતામ્ ॥

યત્રયત્ર નયેયુસ્તે કાદ્રવેયાઃ સુદુર્મદાઃ ॥
વ્રજેયં તત્રતત્રાહં તદધીના યતઃ સુત

ગરુડ ઉવાચ ॥ ॥
દાસીત્વકારણં માતઃ કિં તે જાતં સુલક્ષણે ॥
દક્ષપ્રજાપતેઃ પુત્રિ કશ્યપસ્યપ્રિયેઽનઘે

વિનતોવાચ ગરુડં પુરાવૃત્તમશેષતઃ ॥
દાસીત્વકારણં યદ્વદાદિત્યાશ્વવિલોકનમ્

શ્રુત્વેતિ ગરુડઃ પ્રાહ માતરં સત્વરં વ્રજ॥
પૃચ્છાદ્ય માતસ્તાન્દુષ્ટાન્કાદ્રવેયાનિદં વચઃ

યદ્દુર્લભં હિ ભવતાં યત્રાત્યંતરુચિશ્ચ વઃ ॥
મદ્દાસીત્વવિમોક્ષાય તદ્યાચધ્વં દદામ્યહમ્॥

તથાકરોચ્ચ વિનતા તેપિ શ્રુત્વા તદીરિતમ્ ॥
સર્પાઃ સંમંત્ર્ય તાં પ્રોચુર્વિનતાં હૃષ્ટમાનસાઃ

માતૃશાપવિમોક્ષાય યદિ દાસ્યતિ નઃ સુધામ્ ॥
તદા સમીહિતં તેસ્તુ ન દાસ્યત્યથ દાસ્યસિ

ઇત્યોંકૃત્ય સમાપૃચ્છ્ય કદ્રૂં દ્રુતગતિઃ ખગી ॥
ગરુત્મંતં સમાચષ્ટ દૃષ્ટ્વા સંહૃષ્ટમાનસમ્

નાગાંતકસ્તતઃ પ્રાહ માતરં ચિંતયાતુરામ્ ॥
આનીતં વિદ્ધિ પીયૂષં માતર્મે દેહિ ભોજનમ્

વિનતા પ્રાહ તં પુત્રં સંપ્રહૃષ્ટતનૂરુહા ॥
ભોઃ સુપર્ણાર્ણવં તૂર્ણં યાહિ મંગલમસ્તુ તે

સંતિ તત્રાપિ બહુશો નિષાદા મત્સ્યઘાતિનઃ ॥
વેલાતટનિવાસાશ્ચ તાન્ભક્ષય દુરાત્મનઃ

પરપ્રાણૈર્નિજપ્રાણાન્યે પુષ્ણંતીહ દુર્ધિયઃ ॥
શાસનીયાઃ પ્રયત્નેન શ્રેયસ્તચ્છાસનં પરમ્

બહુહિંસાકૃતાં હિંસા ભવેત્સ્વર્ગસ્ય સાધનમ્ ॥
વિહિંસિતેષુ દુષ્ટેષુ રક્ષ્યતે ભૂરિશો યતઃ

નિષાદેષ્વપિ ચેદ્વિપ્રઃ કશ્ચિદ્ભવતિ પુત્રક ॥
સંરક્ષણીયો યત્નેન ભક્ષણીયો ન કર્હિચિત્

॥ ગરુડ ઉવાચ ॥ ॥
મત્સ્યાદિનાં વસન્મધ્યે કથં જ્ઞેયો દ્વિજો મયા ॥ અભક્ષ્યો યસ્ત્વયા પ્રોક્તસ્તચ્ચિહ્નં કિં ચનાત્થ મે

॥ વિનતોવાચ ॥
યજ્ઞસૂત્રં ગલે યસ્ય સોત્તરીયં સુનિર્મલમ્ ॥
નિત્યધૌતાનિ વાસાંસિ ભાલં તિલક લાંછિતમ્

સપવિત્રૌ કરૌ યસ્ય યન્નીવી કુશગર્ભિણી॥
યન્મૌલિઃ સશિખાગ્રંથિઃ સ જ્ઞેયો બ્રાહ્મણસ્ત્વયા

ઉચ્ચરેદૃગ્યજુઃસામ્નામૃચમેકામપીહ યઃ ॥
ગાયત્રીમાત્રમંત્રોપિ સ વિજ્ઞેયો દ્વિજસ્ત્વયા

ગરુડ ઉવાચ ॥
મધ્યે સદા નિષાદાનાં યો વસેજ્જનનિ દ્વિજઃ ॥
તસ્યૈતેષ્વેકમપ્યેવ ન મન્યે લક્ષ્મબોધકમ્

લક્ષ્માંતરં સમાચક્ષ્વ દ્વિજબોધકરં પ્રસૂઃ ॥
યેન વિજ્ઞાય તં વિપ્રં ત્યજેયમપિ કંઠગમ્

તચ્છ્રુત્વા વિનતા પ્રાહ યસ્તે કંઠગતોંઽગજ ॥
ખદિરાંગારવદ્દહ્યાત્તમપાકુરુ દૂરતઃ

દ્વિજમાત્રેપિ યા હિંસા સા હિંસા કુશલાય ન ॥
દેશં વંશં શ્રિયં સ્વં ચ નિર્મૂલયતિ કાલતઃ

નિશમ્ય કાશ્યપિરિતિપ્રસૂપાદૌપ્રણમ્ય ચ ॥
ગૃહીતાશીર્યયૌ શીઘ્રં ખમાર્ગેણ ખગેશ્વરઃ

દૂરાદાલોકયાંચક્રે નિષાદાન્મત્સ્યજીવિનઃ ॥
પક્ષૌ વિધૂય પક્ષીંદ્રો રજસાપૂર્ય રોદસી

અંધીકૃત્ય દિશોભાગાનબ્ધિરોધસ્યુપાવિશત્ ॥
વ્યાદાય વદનં ઘોરં મહાકંદરસન્નિભમ્

કાંદિશીકા નિષાદાસ્તુ વિવિશુસ્તત્ર ચ સ્વયમ્ ॥
મન્વાનેષ્વથ પંથાનં તેષુ કંઠં વિશત્સ્વપિ

જજ્વાલેંગલસંસ્પર્શો દ્વિજસ્તત્કંઠકંદલીમ્ ॥
પ્રાક્પ્રવિષ્ટાનથો તાર્ક્ષ્યો નિષાદાનૌદરીં દરીમ્

પ્રવેશ્ય કંઠતાલુસ્થં તં વિજ્ઞાય દ્વિજસ્ફુટમ્ ॥
ભયાદુદગિરત્તૂર્ણં માતૃવાક્યેન યંત્રિતઃ

તમુદ્ગીર્ણં નરં દૃષ્ટ્વા પક્ષિરાટ્સમભાષત ॥
કસ્ત્વં જાત્યાસિ નિગદ મમ કંઠવિદાહકૃત્

સ તદાહેતિ વિપ્રોહં પૃષ્ટઃ સન્ગરુડાગ્રતઃ ॥
વસામ્યેષુ નિષાદેષુ જાતિમાત્રોપજીવકઃ

તં પ્રેષ્ય ગરુડો દૂરં ભક્ષયિત્વાથ ભૂરિશઃ ॥
નભો વિક્ષોભયાંચક્રે પ્રલયાનિલ સન્નિભઃ

તં દૃષ્ટ્વા તિગ્મતેજસ્કં જ્વાલાતતદિગંતરમ્ ॥
જ્વલદ્દાવાનલં શૈલમિવ બિભ્યુર્દિવૌકસઃ ॥

તે સન્નહ્યંત યુદ્ધાય સજ્જીકૃત બલાયુધાઃ ॥
અધ્યાસ્ય વાહનાન્યાશુ સર્વે વર્મભૃતઃ સુરાઃ

તિર્યગ્ગતીરવિર્નાયં નાયમગ્નિઃ સધૂમવાન્ ॥
ક્ષણપ્રભાપ્યસૌ નૈવ કો નઃ સમ્મુખ એત્યસૌ

ન દૈત્યેષુ પ્રભેદૃક્સ્યાન્નાકૃતિર્દાનવેષ્વિયમ્॥
મહાસાધ્વસદઃ કોયમસ્માકં હૃત્પ્રકંપનઃ

યાવત્સંભાવયંતીતિ નીતિજ્ઞા અપિ નિર્જરાઃ ॥
તાવદ્દુધાવ સ્વૌ પક્ષૌ પક્ષિરાજો મહાબલઃ

નિપેતુઃ પક્ષવાતેન સાયુધાશ્ચ સવાહનાઃ ॥
ન જ્ઞાયંતે ક્વ સંપ્રાપ્તા વાત્યયા પાર્ણતાર્ણવત્

અથ તેષુ પ્રણષ્ટેષુ બુદ્ધ્યા વિજ્ઞાય પક્ષિરાટ્ ॥
કોશાગારં સુધાયાઃ સ તત્રાપશ્યચ્ચ રક્ષિણઃ

શસ્ત્રાસ્ત્રોદ્યતપાણીંસ્તાન્સુરાનાધૂય સર્વશઃ ॥
દદર્શ કર્તરીયંત્રમમૃતોપરિસંસ્થિતમ્

મનઃપવનવેગેન ભ્રમમાણં મહારયમ્ ॥
અપિસ્પૃશંતં મશકં યત્ખંડયતિ કોટિશઃ

ઉપોપવિશ્ય પક્ષીંદ્રસ્તસ્ય યંત્રસ્ય નિર્ભયઃ ॥
ક્ષણં વિચારયામાસ કિમત્ર કરવાણ્યહો

સ્પ્રષ્ટું ન લભ્યતે ચૈતદ્વાત્યા ન પ્રભવેદિહ ॥
ક ઉપાયોત્ર કર્તવ્યો વૃથા જાતો મમોદ્યમઃ

ન બલં પ્રભવેદત્ર ન કિંચિદપિ પૌરુષમ્ ॥
અહો પ્રયત્નો દેવાનામેતત્પીયૂષરક્ષણે

યદિ મે શંકરે ભક્તિર્નિર્દ્વંદ્વાતીવ નિશ્ચલા ॥
તદા સ દેવદેવો માં વિયુનક્તુ મહાઽધિયા

યદ્યહં માતૃભક્તોસ્મિ સ્વામિનઃ શંકરાદપિ ॥
તદા મે બુદ્ધિરત્રાસ્તુ પીયૂષહરણં ક્ષમા

આત્માર્થં નોદ્યમશ્ચાયં હૃત્સ્થો વેત્તીતિ વિશ્વગઃ ॥
માતુર્દાસ્યવિમોક્ષાય યતેહમમૃતં પ્રતિ

જરિતૌ પિતરૌ યસ્ય બાલાપત્યશ્ચ યઃ પુમાન્ ॥
સાધ્વી ભાર્યા ચ તત્પુષ્ટ્યૈ દોષોઽકૃત્યેપિ તસ્ય ન

ઇતિ ચિંતયતસ્તસ્ય બુદ્ધિરાસીન્મહાત્મનઃ

દેહં ચકાર સોત્યંતમણીયાંસમણોરપિ ॥
પરમાણુસહસ્રાંશં કૃત્વા રૂપં મહાદ્ભુતમ્

પ્રવિશ્ય કર્તરીયંત્રમધોદેહસ્ય લાઘવાત્ ॥
બિભ્યત્તદ્યંત્રતો દેહં વંચયન્વાયુખંડનાત્ ॥
મૂલમુત્પાટ્ય તરસા ગૃહીત્વાઽમૃતભાજનમ્

નિર્યયૌ પાવને માર્ગે ક્રોશત્સુ સ્વર્ગસદ્મસુ

તથા વૈકુંઠનાથં તે ગત્વા પ્રોચુઃ સુધાભુજઃ ॥
નિર્જિત્ય નીયતે ચક્રિન્સુધા નો જીવિતં પરમ્

ઇત્યાકર્ણ્ય હરિસ્તેભ્યોઽભયં દત્ત્વા ત્વરાયુતઃ ॥
કૃત્વા યુદ્ધં ચ સુમહદ્વિંશાર્કઘટિકાદ્વયમ્ ॥

શુંભદેવ્યોર્યથાસૂત ગરુડસ્તત્ર ચાધિકઃ ॥
તદા પ્રસન્નો ભગવાન્મહાયુદ્ધેન સર્વદઃ

ગત્વા ગરુડમાહેદં પ્રસન્નોસ્મિ ખગેશ્વર ॥
વરં વૃણીહિ ભદ્રં તે જિતવૃંદારવૃંદક

હસિત્વા ગરુડઃ પ્રાહ વિશ્વરૂપં જનાર્દનમ્ ॥
અહમેવ પ્રસન્નોસ્મિ ત્વં પ્રાર્થય વરદ્વયમ્

તતઃ કૈટભજિત્પ્રાહ વૈનતેયં મુદાન્વિતઃ ॥
વૃતંવૃતં મહોદાર દેહિદેહિ વરદ્વયમ્

ઇતિ વિષ્ણૂદિતં શ્રુત્વા પ્રહસન્નાહ પક્ષિરાટ્ ॥
કિં વિલંબેન તદ્બ્રૂહિ દત્તં દત્તં વરદ્વયમ્

અલબ્ધલાભે સંજાતે દ્યૂતાદિ વિજયોદયે ॥
દાતવ્યં સુધિયાપાત્રે સદા લાભજયૌ ક્વ વા

॥ શ્રીવિષ્ણુરુવાચ ॥ ॥
બલવાનસિ પક્ષીંદ્ર તન્મે વાહનતાં વ્રજ ॥
એકો વરોયં વરદ દ્વિતીયં શૃણુ કાશ્યપ

દર્શયિત્વામૃતં પ્રાજ્ઞ માતૃદાસ્યવિમોક્ષકમ્ ॥
દ્વિજિહ્વેભ્યઃ કુરુ તથા દ્રાગશ્નંતિ ન તે યથા

દેયા સુધા સુધાભુગ્ભ્યો દ્વિતીયોસ્તુ વરો મમ ॥
તથેતિ સ પ્રતિજ્ઞાય નિર્યયૌ પક્ષિરાડ્દિવઃ

સ માતરં વિનિર્મોચ્ય દાસ્યાત્કાશ્યપનંદનઃ ॥
નાગાનાં પુરતો ધૃત્વા મહામૃતકમંડલુમ્

અમૃતં પાતુકામાંસ્તાનિત્યાચષ્ટ મહામતિઃ ॥
નાગાઃ શુચિત્વમાસાદ્ય ભોક્તવ્યૈષા સુધા શુભા

નોચેદશુચિભિઃ સ્પૃષ્ટા સ્નાનાદિ પરિવર્જિતૈઃ ॥
યાસ્યત્યદૃશ્યતામેષા સુધાઽનિમિષરક્ષિતા

સામાન્યમપિ યદ્રક્ષ્યં સ્પૃશ્યતેઽશુચિભિઃ ક્વચિત્ ॥
હરંતિ તદ્રસં દેવાસ્તચ્ચ તિષ્ઠતિ નીરસમ્

ઇત્યુક્ત્વા સહિતો માત્રા વૈનતેયો વિનિર્યયૌ ॥
કુશાસને ચ તૈરુક્તો ધૃત્વા પીયૂષભાજનમ્

યાવત્સ્નાતું ગતાઃ સર્પાસ્તાવત્પીયૂષભાજનમ્ ॥
આદાય વિષ્ણુના દત્તં દેવેભ્ય ઇવ જીવિતમ્

આગત્ય ભુજગાઃ સ્નાત્વા ન દૃષ્ટ્વામૃતભાજનમ્ ॥
અહો પ્રતારિતા નીતમમૃતં ચેતિ ચુક્રુશુઃ

તતઃ પર્યલિહન્દર્ભાન્પીયૂષસ્પર્શકાંક્ષિણઃ ॥
આસ્તાં તાવત્સુધા દૂરં જિહ્વાસ્તેષાં દ્વિધાભવન્

અન્યેપ્યન્યાયલબ્ધાર્થં યે બુભુક્ષંતિ કેવલમ્ ॥
તન્નો પરિણતિં ગચ્છેદ્ભોક્તું વાતૈર્ન લભ્યતે॥

ન્યાયાધ્વસ્થેન તાર્ક્ષ્યેણ સુધા પ્રાપ્તાતિદુર્લભા ॥
લબ્ધાપ્યન્યાયતો નાગૈર્દૃષ્ટમાત્રા ક્ષણાદ્ગતા

અથ દાસ્યાદ્વિનિર્મુક્તા વિનતોવાચ ખેચરમ્ ॥
પુત્ર કાશીં પ્રયાસ્યામિ દાસ્યપાપાપનુત્તયે

તાવત્પાપાનિ જૃંભંતે નાનાજન્માર્જિતાન્યપિ ॥
યાવત્કાશી ન હૃત્સંસ્થા પુનર્ભવવિઘાતિની

કાશીસ્મરણમાત્રેણ કિં ચિત્રં યદઘં વ્રજેત્ ॥
ગર્ભવાસોપિ નશ્યેત વિશ્વેશાનુગ્રહાત્પરાત્

યત્ર વિશ્વેશ્વરઃ સાક્ષાત્તારાપતિવિભૂષણઃ ॥
તારયેત્તારકદ્રોણ્યા દુસ્તરાદ્ભવસાગરાત્

વિશ્વેશાનુગૃહીતાનાં વિચ્છિન્નાખિલકર્મણામ્ ॥
ભવેત્કાશીં પ્રતિ મતિર્નેતરેષાં કદાચન

કાશીં પ્રતિ મનો યેષાં નિઃશેષક્ષાલિતૈનસામ્ ॥
ત એવ માનવા લોકે સત્યં નૃપ શવોપરે

તૈરેવ કાલો વિજિતસ્ત એવ હિ ગતૈનસઃ ॥
અપુનર્ગર્ભવાસાસ્તે પ્રાપ્તા વારાણસીહ યૈઃ ॥

શ્રેયસાં ભાજનં ચૈતન્નૃજન્મન મુધા નયેત્॥
દેવાનામપિદુષ્પ્રાપ્યં કાશીસંદર્શનાદૃતે

કઃ કલિઃ કોથવા કાલઃ કિં વા કર્માણ્યનેકધા ॥
પરાનંદપ્રદં ક્ષેત્રમવિમુક્તં યદીક્ષિતમ્

તે ગર્ભવાસે તિષ્ઠંતિ પુનસ્તે ગર્ભવાસિનઃ॥
યે ન ગર્ભવનચ્છેત્રીં સેવંતે વરણામસિમ્

નિશમ્યેતિ વચઃ પ્રાહ તાર્ક્ષ્યો નત્વાથ માતરમ્॥
અહમપ્યાગમિષ્યામિ કાશીં દ્રષ્ટું શિવાર્ચિતામ્

માતુરાજ્ઞામથ પ્રાપ્ય જનન્યા સહ પક્ષિરાટ્ ॥
ક્ષણાદ્વારાણસીં પ્રાપ મોક્ષનિક્ષેપભૂમિકામ્

ઉભાવપિ ચ તેપાતે તપ ઉગ્રં મહામતી ॥
સંસ્થાપ્ય શાંભવં લિંગં પતત્ત્રીંદ્રોઽચલેંદ્રિયઃ

નામ્ના ખખોલ્કમાદિત્યં સંસ્થાપ્ય વિનતા શુભમ્ ॥
અચિરેણૈવ કાલેન મહતસ્તપસસ્તયોઃ

કાશ્યાં પ્રસન્નૌ સંજાતૌ દેવૌ શંકરભાસ્કરૌ ॥
ગરુડસ્થાપિતાલ્લિંગાદાવિરાસીદુમાપતિઃ

ગરુડાય વરાન્પ્રાદાત્સ બહૂનતિદુર્લભાન્॥
ખગેંદ્ર મમ ભક્તોસિ તવ જ્ઞાનં ભવિષ્યતિ

વેત્સ્યસિ ત્વં રહસ્યં મે યન્ન જ્ઞાતં સુરૈરપિ ॥
ત્વયૈતત્સ્થાપિતં લિંગં ગરુડેશ્વરસંજ્ઞિતમ્

પરમજ્ઞાનદં પુંસાં દૃષ્ટં સ્પૃષ્ટં સમર્ચિતમ્ ॥ અન્યચ્ચ શૃણુ પક્ષીંદ્ર હિતં તે વચ્મિ સાંપ્રતમ્

અસાવહં સ વૈ વિષ્ણુર્માસ્તુ તે ભેદદૃક્ચ નૌ ॥
એવં તસ્યૈવ પક્ષીંદ્ર દૈત્યેંદ્ર બલહારિણ

પ્રાપ્ય સત્પત્રતાં પત્રિંસ્ત્વમપ્યર્ચ્યો ભવિષ્યસિ ॥
ઇતિ દત્ત્વા વરં શંભુઃ સ્વભક્તાય ગરુત્મતે

તત્રૈવાંતર્હિતો જાતો ગરુડોપિ હરિં યયૌ ॥
હરે રથત્વં સંપ્રાપ્ય સોપિ પૂજ્યોઽભવદ્ભુવિ

તપસ્યંતીમથાલોક્ય કદાચિદ્વિનતાં પ્રભુઃ ॥
શિવસ્યૈવ પરામૂર્તિઃ ખખોલ્કો નામ ભાસ્કરઃ

દત્ત્વા વરં ચ પાપઘ્નં શિવજ્ઞાનસમન્વિતમ્ ॥
કાશીવાસિજનાનેક ભવપાપક્ષયંકરઃ

વિનતાદિત્ય ઇત્યાખ્યઃ ખખોલ્કસ્તત્ર સંસ્થિતઃ ॥
ઇત્થં ખખોલ્ક આદિત્યઃ કાશીવિઘ્નતમોહરઃ

તસ્ય દર્શનમાત્રેણ સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે ॥
કાશ્યાં પૈશંગિલે તીર્થે ખખોલ્કસ્ય વિલોકનાત્ ॥
નરશ્ચિંતિતમાપ્નોતિ નીરોગો જાયતે ક્ષણાત્

નરઃ શ્રુત્વૈતદાખ્યાનં ખખોલ્કાદિત્યસંભવમ્ ॥
ગરુડેશેન સહિતં સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિ સાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ચતુર્થે કાશીખણ્ડે પૂર્વાર્દ્ધે ખખોલ્કાદિત્ય ગરુડેશયોર્વર્ણનંનામ પંચાશત્તમોઽધ્યાયઃ