સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 4.49

સૂત ઉવાચ ॥ ॥
પારાશર્યમુને વ્યાસ કુમારઃ કુંભજન્મને ॥
યદાવદત્કથામેતાં તદા ક્વ દ્રુપદાત્મજા

॥ વ્યાસ ઉવાચ ॥ ॥
પુરાણસંહિતાં સૂત બ્રૂતે ત્રૈકાલિકીં કથામ્ ॥
સંદેહો નાત્ર કર્તવ્યો યતસ્તદ્ગોચરોખિલમ્

॥ સ્કંદ ઉવાચ॥ ॥
આકર્ણય મુને પૂર્વં પંચવક્ત્રો હરઃ સ્વયમ્ ॥
પૃથિવ્યાં પંચધા ભૂત્વા પ્રાદુરાસીજ્જગદ્ધિતઃ

ઉમાપિ ચ જગદ્ધાત્રી દ્રુપદસ્ય મહીભુજઃ ॥
યજતો વહ્નિકુંડાચ્ચ પ્રાદુશ્ચક્રેતિ સુંદરી

પંચાપિ પાંડુતનયાઃ સાક્ષાદ્રુદ્રવપુર્ધરાઃ ॥
અવતેરુરિહ સ્વર્ગાદ્દુષ્ટસંહારકારકાઃ

નારાયણોપિ કૃષ્ણત્વં પ્રાપ્ય તત્સાહચર્યકૃત્ ॥
ઉદ્વૃત્તવૃત્તશમનઃ સદ્વૃત્તસ્થિતિકારકઃ ॥

પ્રતપંતઃ પૃથિવ્યાં તે પાર્થાશ્ચેરુઃ પૃથક્પૃથક્ ॥
ઉદયાનુદયૌ તસ્મિન્સંપદાં વિપદામપિ

કદાચિત્તે મહાવીરા ભ્રાતૃવ્યપ્રતિપાદિતામ્ ॥
વિપત્તિમાપ્ય મહતીં બભૂવુઃ કાનનૌકસઃ

પાંચાલ્યપિ ચ તત્પત્ની પતિવ્યસનતાપિતા ॥
ધર્મજ્ઞા પ્રાપ્ય તન્વંગી બ્રધ્નમારાધયદ્ભૃશમ્

આરાધિતોથ સવિતા તયા દ્રુપદકન્યયા ॥
સદર્વી સપિધાનાં ચ સ્થાલિકામક્ષયાં દદૌ

ઉવાચ ચ પ્રસન્નાત્મા ભાસ્કરો દ્રુપદાત્મજામ્

આરાધયંતીં ભાવેન સર્વત્ર શુચિમાનસામ્

સ્થાલ્યૈતયા મહાભાગે યાવંતોઽન્નાર્થિનો જનાઃ ॥
તાવંતસ્તૃપ્તિમાપ્સ્યંતિ યાવચ્ચ ત્વં ન ભોક્ષ્યસે

ભુક્તાયાં ત્વયિ રિક્તૈષા પૂર્ણભક્તા ભવિપ્યતિ ॥
રસવદ્વ્યંજનનિધિરિચ્છાભક્ષ્યપ્રદાયિની

ઇત્થં વરસ્તયા લબ્ધઃ કાશ્યામાદિત્યતો મુને ॥
અપરશ્ચ વરો દત્તસ્તસ્યૈ દેવેન ભાસ્વતા

॥ રવિરુવાચ ॥ ॥
વિશ્વેશાદ્દક્ષિણેભાગે યો માં ત્વત્પુરતઃ સ્થિતમ્ ॥
આરાધયિષ્યતિ નરઃ ક્ષુદ્બાધા તસ્ય નશ્યતિ

અન્યશ્ચ મે વરો દત્તો વિશ્વેશેન પતિવ્રતે ॥
તપસા પરિતુષ્ટેન તં નિશામય વચ્મિ તે

પ્રાગ્રવે ત્વાં સમારાધ્ય યો માં દ્રક્ષ્યતિ માનવઃ ॥
તસ્ય ત્વં દુઃખતિમિરમપાનુદ નિજૈઃ કરૈઃ

અતો ધર્માપ્રિયે નિત્યં પ્રાપ્ય વિશ્વેશ્વરાદ્વરમ્ ॥
કાશીસ્થિતાનાં જંતૂનાં નાશયામ્યઘસંચયમ્

યે મામત્ર ભજિષ્યંતિ માનવાઃ શ્રદ્ધયાન્વિતાઃ ॥
ત્વદ્વરોદ્યતપાણિં ચ તેષાં દાસ્યામિ ચિંતિતમ્

ભવતીં મત્સમીપસ્થાં યુધિષ્ઠિરપતિવ્રતામ્ ॥
વિશ્વેશાદ્દક્ષિણેભાગે દંડપાણેઃ સમીપતઃ

યેર્ચયિષ્યંતિ ભાવેન પુરુષા વાસ્ત્રિયોપિ વા ॥
તેષાં કદાચિન્નો ભાવિ ભયં પ્રિયવિયોગજમ્

ન વ્યાધિજં ભયં ક્વાપિ ન ક્ષુત્તૃડ્દોષસંભવમ્ ॥
દ્રૌપદીક્ષણતઃ કાશ્યાં તવ ધર્મપ્રિયેનઘે

ઇતિ દત્ત્વા વરાન્દેવ આદિત્યઃ સર્વદઃ સતામ્ ॥
શંભુમારાધયામાસ ધર્મં દ્રૌપદ્યુપાયયૌ

આદિત્યસ્ય કથામેતાં દ્રૌપદ્યારાધિતસ્ય વૈ ॥
યઃ શ્રોષ્યતિ નરો ભક્ત્યા તસ્યૈનઃ ક્ષયમેષ્યતિ

સ્કંદ ઉવ।ચ ॥ ॥
દ્રૌપદાદિત્યમાહાત્મ્યં સંક્ષેપાત્કથિતં મયા ॥
મયૂખાદિત્યમાહાત્મ્યં શૃણ્વિદાનીં ઘટોદ્ભવ ॥ -૨૫ ॥
પુરા પંચનદે તીર્થે ત્રિષુલોકેષુ વિશ્રુતે ॥
સહસ્રરશ્મિર્ભગવાંસ્તપસ્તેપે સુદારુણમ્

પ્રતિષ્ઠાપ્ય મહાલિંગં ગભસ્તીશ્વર સંજ્ઞિતમ્ ॥
ગૌરીં ચ મંગલા નામ્નીં ભક્તમંગલદાં સદા

દિવ્યવર્ષસહસ્રં તુ શતેન ગુણિતં મુને ॥
આરાધયઞ્શિવં સોમં સોમાર્ધકૃતશેખરમ્

સ્વરૂપતસ્તુ તપનસ્ત્રિલોકીતાપનક્ષમઃ ॥
તતોતિતીવ્ર તપસા જજ્વાલ નિતરાં મુને

મયૂખૈસ્તત્ર સવિતુસ્ત્રૈલોક્યદહનક્ષમૈઃ ॥
તતં સમસ્તં તત્કાલે દ્યાવાભૂમ્યોર્યદંતરમ્

વૈમાનિકૈર્વિષ્ણુપદે તત્યજે ચ ગતાગતમ્ ॥
તીવ્રે પતંગમહસિ પતંગત્વભયાદિવ

મયૂખા એવ દૃશ્યંતે તિર્યગૂર્ધ્વમધોપિ ચ॥
આદિત્યસ્ય ન ચાદિત્યો નીપપુષ્પસ્થિતેરિવ

તસ્યવૈ મહસાં રાશેસ્તપોરાશેસ્તપોર્ચિષામ્॥
ચકંપે સાધ્વસાત્તીવ્રા ત્રૈલોક્યં સચરાચરમ્

સૂર્ય આત્માસ્ય જગતો વેદેષુ પરિપઠ્યતે ॥
સ એવ ચેજ્વાલયિતા કો નસ્ત્રાતા ભવેદિહ

જગચ્ચક્ષુરસૌ સૂર્યો જગદાત્મૈષ ભાસ્કરઃ ॥
જગદ્યોયન્મૃતપ્રાયં પ્રાતઃપ્રાતઃ પ્રબોધયેત્

તમોંધકૂપપતિતમુદ્યન્નેષ દિનેદિને ॥
પ્રસાર્ય પરિતઃ પાણીન્પ્રાણિજાતં સમુદ્ધરેત્

ઉદિતેઽત્રોદિમો નિત્યમસ્તં યાત્યસ્તમાપ્નુમઃ ॥
ઉદયેઽનુદયે તસ્માદસ્માકં કારણં રવિઃ

ઇતિ વ્યાકુલિતં વિશ્વં પશ્યન્વિશ્વેશ્વરઃ સ્વયમ્ ॥
વિશ્વત્રાતા વરં દાતું સંજગ્મે તિગ્મરશ્મયે

મયૂખમાલિનં શંભુરાલોક્યાતિ સુનિશ્ચલમ્ ॥
સમાધિ વિસ્મૃતાત્માનં વિસિસ્માય તપઃ પ્રતિ

ઉવાચ ચ પ્રસન્નાત્મા શ્રીકંઠઃ પ્રણતાર્તિહૃત્ ॥
અલં તપ્ત્વા વરં બ્રૂહિ દ્યુમણે મહસાં નિધે

નિરુદ્ધેંદ્રિયવૃત્તિત્વાદ્બ્રધ્નો ધ્યાનસમાધિના ॥
ન જગ્રાહ વચઃ શંભોર્દ્વિત્રિરુક્તોપ્યકર્ણવત્

કાષ્ઠીભૂતં તુ તં જ્ઞાત્વા શિવઃ પસ્પર્શ પાણિના ॥
મહાતપઃ સમુદ્ભૂત સંતાપામૃતવર્ષિણા

તત ઉન્મીલયાંચક્રે લોચને વિશ્વલોચનઃ ॥
તસ્યોદયમિવ પ્રાપ્ય પ્રગે પંકજિનીવની

પરિવ્યપેતસંતાપસ્તપનઃ સ્પર્શનાદ્વિભોઃ ॥
અવગ્રહિતસસ્યશ્રીરુલ્લલાસ યથાંબુદાત્

મિત્રો નેત્રાતિથીકૃત્ય ત્ર્યક્ષં પ્રત્યક્ષમગ્રતઃ ॥
દંડવત્પ્રણનામોચ્ચૈસ્તુષ્ટાવ ચ પિનાકિનમ્

॥ રવિરુવાચ ॥ ॥
દેવદેવ જગતાંપતે વિભો ભર્ગ ભીમ ભવ ચંદ્રભૂષણ ॥
ભૂતનાથ ભવભીતિહારક ત્વાં નતોસ્મિ નતવાંછિતપ્રદ

ચંદ્રચૂડમૃડ ધૂર્જટે હર ત્ર્યક્ષ દક્ષ શતતંતુશાતન॥
શાંતશાશ્વત શિવાપતે શિવ ત્વાં નતોસ્મિ નતવાંછિતપ્રદ

નીલલોહિત સમીહિતાર્થ દહે(?)દ્વ્યેકલોચન વિરૂપલોચન ॥
વ્યોમકેશપશુપાશનાશન ત્વાં નતોસ્મિ નતવાંછિતપ્રદ

વામદેવશિતિકંઠશૂલભૃચ્ચંદ્રશેખર ફણીંદ્રભૂષણ॥
કામકૃત્પશુપતે મહેશ્વર ત્વાં નતોસ્મિ નતવાંછિતપ્રદ

ત્ર્યંબક ત્રિપુરસૂદનેશ્વર ત્રાણકૃત્ત્રિનયનત્રયીમય॥
કાલકૂટ દલનાંતકાંતક ત્વાં નતોસ્મિ નતવાંછિતપ્રદ

શર્વરીરહિતશર્વસર્વગસ્વર્ગમાર્ગસુખદાપવર્ગદ ॥
અંધકાસુરરિપો કપર્દભૃત્ત્વાં નતોસ્મિ નતવાંછિતપ્રદ

શંકરોગ્રગિરિજાપતે પતે વિશ્વનાથવિધિવિષ્ણુ સંસ્તુત ॥
વેદવેદ્યવિદિતાઽખિલેંગિ તત્વાં નતોસ્મિ નતવાંછિતપ્રદ

વિશ્વરૂપપરરૂપ વર્જિતબ્રહ્મજિહ્મરહિતામૃતપ્રદ ॥
વાઙમનોવિષયદૂરદૂરગત્વાં નતોસ્મિ નતવાંછિતપ્રદ

ઇત્થં પરીત્ય માર્તંડો મૃડં દેવં મૃડાનિકામ્ ॥
અથ તુષ્ટાવ પ્રીતાત્મા શિવવામાર્ધહારિણીમ્

રવિરુવાચ ॥ ॥
દેવિ ત્વદીયચરણાંબુજરેણુગૌરીં ભાલસ્થલીં વહતિ યઃ પ્રણતિપ્રવીણઃ ॥
જન્માંતરેપિ રજનીકરચારુલેખા તાં ગૌરયત્યતિતરાં કિલ તસ્ય પુંસઃ

શ્રીમંગલે સકલમંગલજન્મભૂમે શ્રીમંગલે સકલકલ્મષતૂલવહ્ને॥
શ્રીમંગલે સકલદાનવદર્પહંત્રિ શ્રીમંગલેઽખિલમિદં પરિપાહિ વિશ્વમ્

વિશ્વેશ્વરિ ત્વમસિ વિશ્વજનસ્ય કર્ત્રી ત્વં પાલયિત્ર્યસિ તથા પ્રલયેપિહંત્રી ॥
ત્વન્નામકીર્તનસમુલ્લસદચ્છપુણ્યા સ્રોતસ્વિની હરતિ પાતકકૂલવૃક્ષાન્

માતર્ભવાનિ ભવતી ભવતીવ્રદુઃખસંભારહારિણિ શરણ્યમિહાસ્તિ નાન્યા ॥
ધન્યાસ્ત એવ ભુવનેષુ ત એવ માન્યા યેષુ સ્ફુરેત્તવશુભઃ કરુણાકટાક્ષઃ

યે ત્વા સ્મરંતિ સતતં સહજપ્રકાશાં કાશીપુરીસ્થિતિમતીં નતમોક્ષલક્ષ્મીમ્ ॥
તાન્સંસ્મરેત્સ્મરહરો ધૃતશુદ્ધબુદ્ધીન્નિર્વાણરક્ષણવિચક્ષણપાત્રભૂતાન્

માતસ્તવાંઘ્રિયુગલં વિમલં હૃદિસ્થં યસ્યાસ્તિ તસ્ય ભુવનં સકલં કરસ્થમ્ ॥
યો નામતેજ એતિ મંગલગૌરિ નિત્યં સિદ્ધ્યષ્ટકં ન પરિમુંચતિ તસ્ય ગેહમ્

ત્વં દેવિ વેદજનની પ્રણવસ્વરૂપા ગાયત્ર્યસિ ત્વમસિ વૈ દ્વિજકામધેનુઃ ॥
ત્વં વ્યાહૃતિત્રયમિહાઽખિલકર્મસિદ્ધ્યૈ સ્વાહાસ્વધાસિ સુમનઃ પિતૃતૃપ્તિહેતુઃ

ગૌરિ ત્વમેવ શશિમૌલિનિ વેધસિ ત્વં સાવિત્ર્યસિ ત્વમસિ ચક્રિણિ ચારુલક્ષ્મીઃ ॥
કાશ્યાં ત્વમસ્યમલરૂપિણિ મોક્ષલક્ષ્મીસ્ત્વં મે શરણ્યમિહ મંગલગૌરિ માતઃ

સ્તુત્વેતિ તાં સ્મરહરાર્ધશરીરશોભાં શ્રીમંગલાષ્ટક મહાસ્તવનેન ભાનુઃ ॥
દેવીં ચ દેવમસકૃત્પરિતઃ પ્રણમ્ય તૂષ્ણીં બભૂવ સવિતા શિવયોઃ પુરસ્તાત્

॥ દેવદેવ ઉવાચ ॥ ॥
ઉત્તિષ્ઠોત્તિષ્ઠ ભદ્રં તે પ્રસન્નોસ્મિ મહામતે ॥
મિત્રમન્નેત્રગો નિત્યં પ્રપશ્યે તચ્ચરાચરમ્

મમ મૂર્તિર્ભવાન્સૂર્ય સર્વજ્ઞો ભવ સર્વગઃ ॥
સર્વેષાં મહસાં રાશિઃ સર્વેષાં સર્વકર્મવિત્

સર્વેષાં સર્વદુઃખાનિ ભક્તાનાં ત્વં નિરાકુરુ ॥
ત્વયા નામ્નાં ચતુઃષષ્ટ્યા યદષ્ટકમુદીરિતમ્

અનેન માં પરિષ્ટુત્ય નરો મદ્ભક્તિમાપ્સ્યતિ ॥
અષ્ટકં મંગલાગૌર્યા મંગલાષ્ટકસંજ્ઞકમ્

અનેન મંગલાગૌરીં સ્તુત્વા મંગલમાપ્સ્યતિ ॥
ચતુઃષષ્ટ્યષ્ટકં સ્તોત્રં મંગલાષ્ટકમેવ ચ

એતત્સ્તોત્રવરં પુણ્યં સર્વપાતકનાશનમ્ ॥
દૂરદેશાંતરસ્થોપિ જપન્નિત્યં નરોત્તમઃ

ત્રિસંધ્યં પરિશુદ્ધાત્મા કાશીં પ્રાપ્સ્યતિ દુર્લભામ્ ॥
અનેન સ્તોત્રયુગ્મેન જપ્તેન પ્રત્યહં નૃભિઃ

ધ્રુવદૈનંદિનં પાપં ક્ષાલિતં નાત્ર સંશયઃ ॥
ન તસ્ય દેહિનો દેહે જાતુ ચિત્કિલ્બિષસ્થિતિઃ

ત્રિકાલં યોજયેન્નિત્યમેતત્સ્તોત્રદ્વયંશુભમ્ ॥
કિંજપ્તૈર્બહુભિઃ સ્તોત્રૈશ્ચંચલશ્રીપ્રદૈર્નૃણામ્

એતત્સ્તોત્રદ્વયં દદ્યાત્કાશ્યાં નૈઃશ્રેયસીં શ્રિયમ્ ॥
તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન માનવૈર્મોક્ષકાંક્ષિભિઃ

એતત્સ્તોત્રદ્વયં જપ્યં ત્યક્ત્વા સ્તોત્રાણ્યનેકશઃ ॥
પ્રપંચ આવયોરેવ સર્વ એષ ચરાચરઃ

તદાવયોઃસ્તવાદસ્માન્નિષ્પ્રપંચો જનો ભવેત્ ॥
સમૃદ્ધિમાપ્ય મહતીં પુત્રપૌત્રવતીમિહ

અંતે નિર્વાણમાપ્નોતિ જપન્સ્તોત્રમિદં નરઃ ॥
અન્યચ્ચ શૃણુ સપ્તાશ્વ ગ્રહરાજ દિવાકર ॥

ત્વયા પ્રતિષ્ઠિતં લિંગં ગભસ્તીશ્વરસંજ્ઞિતમ્ ॥
સેવિતં ભક્તિભાવેન સર્વસિદ્ધિસમર્પકમ્

ત્વયા ગભસ્તિમાલાભિશ્ચાંપેયાંબુજકાંતિભિઃ ॥
યદર્ચિત્વૈશ્વરં લિંગં સર્વભાવેન ભાસ્કર

ગભસ્તીશ્વર ઇત્યાખ્યાં તતો લિંગમવાપ્સ્યતિ ॥
અર્ચયિત્વા ગભસ્તીશં સ્નાત્વા પંચનદે નરઃ

ન જાતુ જાયતે માતુર્જઠરે ધૂતકલ્મષઃ ॥
ઇમાં ચ મંગલાગૌરીં નારી વા પુરુષોપિ વા

ચૈત્રશુક્લતૃતીયાયામુપોષણપરાયણઃ ॥
મહોપચારૈઃ સંપૂજ્ય દુકૂલાભરણાદિભિઃ

રાત્રૌ જાગરણં કૃત્વા ગીતનૃત્યકથાદિભિઃ ॥
પ્રાતઃ કુમારીઃ સંપૂજ્ય દ્વાદશાચ્છાદનાદિભિઃ

સંભોજ્યપરમાન્નાદ્યૈર્દત્ત્વાન્યેભ્યોપિ દક્ષિણામ્ ॥
હોમં કૃત્વા વિધાનેન જાતવેદસ ઇત્યૃચા

અષ્ટોત્તરશતાભિશ્ચ તિલાજ્યાહુતિભિઃ પ્રગે ॥
એકં ગોમિથુનં દત્ત્વા બ્રાહ્મણાય કુટુંબિને

શ્રદ્ધયા સમલંકૃત્ય ભૂષણૈર્દ્વિજદંપતી ॥
ભોજયિત્વા મહાર્હાન્નૈઃ પ્રીયેતાં મંગલેશ્વરૌ

ઇતિ મંત્રં સમુચ્ચાર્ય પ્રાતઃ કૃત્વાથ પારણમ્ ॥
ન દુર્ભગત્વમાપ્નોતિ ન દારિદ્ર્યં કદાચન

ન વૈ સંતાનવિચ્છિત્તિં ભોગોચ્છિત્તિં ન જાતુચિત્ ॥
સ્ત્રી વૈધવ્યં ન ચાપ્નોતિ ન નાયોષિદ્વિયોગભાક્

પાપાનિ વિલયં યાંતિ પુણ્યરાશિશ્ચ લભ્યતે ॥
અપિ વંધ્યા પ્રસૂયેત કૃત્વૈતન્મંગલાવ્રતમ્

એતદ્વ્રતસ્ય કરણાત્કુરૂપત્વં ન જાતુચિત્ ॥
કુમારી વિંદતેત્યંતં ગુણરૂપયુતં પતિમ્

કુમારોપિ વ્રતં કૃત્વા વિંદતિ સ્ત્રિયમુત્તમામ્ ॥
સંતિ વ્રતાનિ બહુશો ધનકામપ્રદાનિ ચ

નાપ્નુયુર્જાતુચિત્તાનિ મંગલાવ્રતતુલ્યતામ્ ॥
કર્તવ્યા ચાબ્દિકી યાત્રા મધૌ તસ્યાં તિથૌ નરૈઃ

સર્વવિઘ્નપ્રશાંત્યર્થં સદા કાશીનિવાસિભિઃ ॥
અપરં દ્યુમણે વચ્મિ તવ ચાત્ર તપસ્યતઃ

મયૂખા એવ ખે દૃષ્ટા ન ચ દૃષ્ટં કલેવરમ્ ॥
મયૂખાદિત્ય ઇત્યાખ્યા તતસ્તે દિતિનંદન

ત્વદર્ચનાન્નૃણાં કશ્ચિન્ન વ્યાધિઃ પ્રભવિષ્યતિ ॥
ભવિષ્યતિ ન દારિદ્ર્યં રવિવારે ત્વદીક્ષણાત્ ॥ ૯૪ । ।
ઇત્થં મયૂખાદિત્યસ્ય શિવો દત્ત્વા બહૂન્વરાન્ ॥
તત્રૈવાંતર્હિતો ભૂતો રવિસ્તત્રૈવ તસ્થિવાન્

શ્રુત્વાખ્યાનમિદં પુણ્યં મયૂખાદિત્યસંશ્રયમ્ ॥
દ્રૌપદાદિત્યસહિતં નરો ન નિરયં વ્રજેત્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ચતુર્થે કાશીખણ્ડે પૂર્વાર્દ્ધે દ્રૌપદાદિત્યમયૂખાદિત્યયોર્વર્ણનં નામૈકોનપંચાશત્તમોધ્યાયઃ