સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 4.23

શિવશર્મોવાચ ॥ ॥
સત્યલોકેશ્વર વિધે સર્વેષાં પ્રપિતામહ ॥
કિંચિદ્વિજ્ઞપ્તુકામોસ્મિ ન ભયાદ્વક્તુમુત્સહે

॥ બ્રહ્મોવાચ ॥ ॥
યત્ત્વં પ્રષ્ટુમના વિપ્ર જ્ઞાતં તે તન્મનોગતમ્ ॥
પિપૃચ્છિષુસ્ત્વં નિર્વાણં ગણૌ તત્કથયિષ્યતઃ

નેતયોર્વિષ્ણુગણયોરગોચરમિહાસ્તિ હિ ॥
સર્વમેતૌ વિજાનીતો યત્કિંચિદ્બ્રહ્મગો લકે

ઇત્યુક્ત્વા સત્કૃતાસ્તે વૈ બ્રહ્મણા ભગવદ્ગણાઃ ॥
પ્રણમ્ય લોકકર્તારં તેઽપિ હૃષ્ટાઃ પ્રતસ્થિરે

પુનઃ સ્વયાનમારુહ્ય વૈકુંઠમભિતો યયુઃ ॥
ગચ્છતાપિ પુનસ્તત્ર દ્વિજેનાપૃચ્છિતૌ ગણૌ

॥ શિવશર્મોવાચ ॥ ॥
કિયદ્દૂરે વયં પ્રાપ્તા ગંતવ્યં ચ કિયત્પુનઃ ॥
પૃચ્છામ્યન્યચ્ચ વાં ભદ્રૌ બ્રૂતં પ્રીત્યા તદપ્યહો ॥

કાંચ્યવંતી દ્વારવતી કાશ્યયોધ્યા ચ પંચમી ॥
માયાપુરી ચ મથુરા પુર્યઃ સપ્ત વિમુક્તિદાઃ

વિહાય ષટ્પુરીશ્ચાન્યાઃ કાશ્યામેવપ્રતિષ્ઠિતા ॥
મુક્તિર્વિશ્વસૃજા તત્કિં મમ મુક્તિર્ન સંપ્રતિ

ઇતિ સર્વં મમ પુરઃ પ્રસાદાદ્વક્તુમર્હતમ્ ॥
ઇતિ તદ્વાક્યમાકર્ણ્ય ગણાવૂચતુરાદરાત્

॥ ગણાવૂચતુઃ ॥
યથાર્થં કથયાવસ્તે યત્પૃષ્ટં ભવતાનઘ ॥
વિષ્ણુપ્રસાદાજ્જાનીવો ભૂતંભાવિભવત્તથા

વિપ્રાવભાસતે યાવત્કિરણૈઃ પુષ્પવંતયોઃ ॥
તાવતીભૂઃ સમુદ્દિષ્ટા સસમુદ્રાદ્રિ કાનના

વિયચ્ચ તાવદુપરિ વિસ્તારપરિમંડલમ્ ॥
યોજનાનાં ચ નિયુતે ભૂમેર્ભાનુર્વ્યવસ્થિતઃ

ભાનોઃ સકાશાદુપરિ લક્ષે લક્ષ્યઃ ક્ષપાકરઃ ॥
નક્ષત્રધં(મં?)ડલં સોમાલ્લક્ષયોજનમુચ્છ્રિતમ્

ઉડુમંડલતઃ સૌમ્ય ઉપરિષ્ટાદ્દ્વિલક્ષતઃ ॥
દ્વિલક્ષે તુ બુધાચ્છુક્રઃ શુક્રાદ્ભૌમો દ્વિલક્ષકે

માહેયાદુપરિષ્ટાચ્ચ સુરેજ્યો નિયુતદ્વયે ॥
દ્વિલક્ષયોજનોત્સેધઃ સૌરિર્દેવપુરોહિતાત્

દશાયુતસમુચ્છ્રાયં સૌરેઃ સપ્તર્ષિમંડલમ્ ॥
સપ્તર્ષિભ્યઃ સહસ્રાણાં શતાદૂર્ધ્વં ધ્રુવસ્થિતઃ ॥

પાદગમ્યં હિ યત્કિંચિદ્વસ્ત્વસ્તિ ધરણીતલે ॥
તદ્ભૂર્લોક ઇતિ ખ્યાતઃ સાબ્ધિદ્વીપાદ્રિકાનનમ્

ભૂર્લોકાચ્ચ ભુવર્લોકો બ્રધ્નાવધિરુદાહૃતઃ ॥
આદિત્યાદાધ્રુવં વિપ્ર સ્વર્લોક ઇતિ ગીયતે ॥ ।૧૮ ॥
મહર્લોકઃ ક્ષિતેરૂર્ધ્વમેકકોટિપ્રમાણતઃ ॥
કોટિદ્વયે તુ સંખ્યાતો જનો ભૂર્લોકતો જનૈઃ

ચતુષ્કોટિપ્રમાણસ્તુ તપોલોકોઽસ્તિ ભૂતલાત્ ॥
ઉપરિષ્ટાત્ક્ષિતેરષ્ટૌ કોટયઃ સત્યમીરિતમ્

સત્યાદુપરિ વૈકુંઠો યોજનાનાં પ્રમાણતઃ ॥
ભૂર્લોકાત્પરિસંખ્યાતઃ કોટિષોડશસંમિતઃ

યત્રાસ્તે શ્રીપતિઃ સાક્ષાત્સર્વેષામભયપ્રદઃ ॥
તતસ્તુ ષોડશગુણઃ કૈલાસોઽસ્તિ શિવાલયઃ

પાર્વત્યા સહિતઃ શંભુર્ગજાસ્ય સ્કંદ નંદિભિઃ ॥
યત્ર તિષ્ઠતિ વિશ્વેશઃ સકલઃ સ પરઃ સ્મૂતઃ

તસ્ય દેવસ્ય ખેલોઽયં સ્વલીલા મૂર્તિધારિણઃ ॥
સ વિશ્વેશ ઇતિ ખ્યાત સ્તસ્યાજ્ઞાકૃદિદં જગત્

સર્વેષાં શાસકશ્ચાસૌ તસ્ય શાસ્તા ન ચાપરઃ ॥
સ્વયં સૃજતિ ભૂતાનિ સ્વયં પાતિ તથાત્તિ ચ

સર્વજ્ઞ એકઃ સ પ્રોક્તઃ સ્વેચ્છાધીન વિચેષ્ટિતઃ ॥
તસ્ય પ્રવતર્કઃ કોપિ નહિ નૈવ નિવર્તકઃ

અમૂર્તં યત્પરં બ્રહ્મ સમૂર્તં શ્રુતિચોદિતમ્ ॥
સર્વવ્યાપિ સદા નિત્યં સત્યં દ્વૈતવિવર્જિતમ્

સર્વેભ્યઃ કારણેભ્યશ્ચ પરાત્પરતરં પરમ્ ॥
આનંદં બ્રહ્મણો રૂપં શ્રુતયો યત્પ્રચક્ષતે

સંવિદં તેન યં વેદા વિષ્ણુર્વેદ ન વૈ વિધિઃ ॥
યતો વાચો નિવર્તંતે હ્યપ્રાપ્ય મનસા સહ

સ્વયંવેદ્યઃ પરં જ્યોતિઃ સર્વસ્ય હૃદિ સંસ્થિતઃ ॥
યોગિગમ્યસ્ત્વનાખ્યેયો યઃ પ્રમાણૈકગોચરઃ

નાનારૂપોપ્યરૂપો યઃ સર્વગોપિ ન ગોચરઃ ॥
અનંતોપ્યંતક વપુઃ સર્વવિત્કર્મવર્જિતઃ

તસ્યેદમૈશ્વરં રૂપં ખંડચંદ્રાવતંસકમ્ ॥
તમાલશ્યામલગલં સ્ફુરદ્ભાલવિલોચનમ્

લસદ્વામાર્ધનારીકં કૃતશેષશુભાંગદમ્ ॥
ગંગાતરંગસત્સંગ સદાધૌતજટાતટમ્

સ્મરાંગરજઃપુંજ પૂજિતાવયવોજ્જ્વલમ્ ॥
વિચિત્રગાત્રવિધૃતમહાવ્યાલવિભૂષણમ્

મહોક્ષસ્યંદનગમં વિરુતાજગવાયુધમ્॥
ગજાજિનોત્તરાસંગં દશાર્ધવદનં શુભમ્

ઉત્ત્રાસિત મહામૃત્યુ મહાબલગણાવૃતમ્ ॥
શરણાર્થિકૃતત્રાણં નત નિર્વાણકારણમ્ ॥
મનોરથપથાતીતં વરદાનપરાયણમ્

તસ્ય તત્ત્વસ્વરૂપસ્ય રૂપાતીતસ્ય ભો દ્વિજ ॥
પરાવરે રુદ્રરૂપે સર્વેવ્યાપ્યાવતિષ્ઠત

નિરાકારોપિ સાકારઃ શિવ એવ હિ કારણમ ॥
મુક્તયે ભુક્તયે વાપિ ન શિવાન્મોક્ષદો પરઃ

યથા તેનાખિલં હ્યેતત્પાર્વતીપતિસાત્કૃતમ ॥
ઇદં ચરાચરં સર્વં દૃશ્યાદૃશ્યમરૂપિણા

તથા મૃડાનીકાંતેન વિષ્ણુસાદખિલંજગત ॥
વિધાય ક્રીડ્યતે વિપ્ર નિત્યં સ્વચ્છંદ લીલયા

યથાશિવસ્તથા વિષ્ણુર્યથાવિષ્ણુસ્તથા શિવઃ ॥
અંતરં શિવવિષ્ણ્વોશ્ચ મનાગપિ ન વિદ્યતે

આહૂય પૂર્વં બ્રહ્માદીન્સમસ્તાન્દેવતાગણાન્ ॥
વિદ્યાધરોરગાદીંશ્ચ સિદ્ધગંધર્વચારણાન્

નિજસિંહાસનસમં કૃત્વા સિંહાસનં શુભમ્ ॥
ઉપવેશ્ય હરિં તત્ર ચ્છત્રં કૃત્વા મનોહરમ્

શ્લક્ષ્ણં કોટિશલાકં ચ વિશ્વકર્મવિનિર્મિતમ્ ॥
પાંડુરં રત્નદંડં ચ સ્થૂલમુક્તાવલંબિતમ્

કલશેન વિચિત્રેણ હ્યુપરિષ્ટાદ્વિરાજિતમ્ ॥
સહસ્રયોજનાયામં સર્વરત્નમયં શુભમ્

પટ્ટસૂત્રમયૈરમ્યૈશ્ચામરૈશ્ચ પરિષ્કૃતમ્ ॥
રાજાભિષેકયોગ્યૈશ્ચ દ્રવ્યૈઃ સર્વૌષધાદિભિઃ

પ્રત્યક્ષતીર્થપાથોભિઃ પંચકુંભૈર્મનોહરૈઃ ॥
સિદ્ધાર્થાક્ષતદૂર્વાભિર્મંત્રૈઃ સ્વયમુપસ્થિતૈઃ

દેવાનાં ચ તથર્ષીણાં સિદ્ધાનાં ફણિનામપિ ॥
આનીય મંગલકરાઃ કન્યાઃ ષોડશષોડશ

વીણામૃદંગાબ્જભેરી મરુ ડિંડિમઝર્ઝરૈઃ ॥
આનકૈઃ કાંસ્યતાલાદ્યૈ ર્વાદ્યૈર્લલિતગાયનૈઃ

બ્રહ્મઘોષમહારાવૈરાપૂરિતનભોંગણે ॥
શુભે તિથૌ શુભે લગ્ને તારાચંદ્રબલાન્વિતે

આબદ્ધમુકુટં રમ્યં કૃતકૌતુકમંગલમ્ ॥
મૃડાનીકૃતશૃંગારં સુશ્રિયા સુશ્રિયાયુતમ્

અભિષિચ્ય મહેશેન સ્વયં બ્રહ્માંડમંડપે ॥
દત્તં સમસ્તમૈશ્વર્યં યન્નિજં નાન્યગામિ ચ

તતસ્તુષ્ટાવ દેવેશઃ પ્રમથૈઃ સહ શાર્ઙ્ગિણમ્ ॥
બ્રહ્માણં લોકકર્તારમુવાચ ચ વચસ્ત્વિદમ્

મમ વંદ્યસ્ત્વયં વિષ્ણુઃ પ્રણમત્વમમું હરિમ્ ॥
ઇત્યુક્ત્વાથ સ્વયં રુદ્રો નનામ ગરુડધ્વજમ્

તતો ગણેશ્વરૈઃ સર્વૈંર્બ્રહ્મણા ચ મરુદ્ગણૈઃ ॥
યોગિભિઃ સનકાદ્યૈશ્ચ સિદ્ધૈર્દેવર્ષિભિસ્તથા

વિદ્યાધરૈઃ સગંધર્વૈર્યક્ષરક્ષોપ્સરોગણૈઃ ॥
ગુહ્યકૈશ્ચારણૈર્ભૂતૈઃ શેષ વાસુકિ તક્ષકૈઃ

પતત્રિભિઃ કિંનરૈશ્ચ સર્વૈઃ સ્થાવરજંગમૈઃ ॥
તતો જયજયેત્યુક્ત્વા નમોસ્ત્વિતિ નમોસ્ત્વિતિ

તતોહરિર્મહેશેન સંસદિ દ્યુસદાં તદા ॥
એતૈર્મહારવૈ રમ્યૈશ્ચાનર્ચિ પરમાર્ચિષા

ત્વં કર્તા સર્વભૂતાનાં પાતા હર્તા ત્વમેવ ચ ॥
ત્વમેવ જગતાં પૂજ્યસ્ત્વમેવ જગદીશ્વરઃ

દાતા ધર્માર્થકામાનાં શાસ્તા દુર્નયકારિણામ્ ॥
અજેયસ્ત્વં ચ સંગ્રામે મમાપિ હિ ભવિષ્યસિ

ઇચ્છાશક્તિઃ ક્રિયાશક્તિર્જ્ઞાનશક્તિસ્તથોત્તમા ॥
શક્તિત્રયમિદં વિષ્ણો ગૃહાણ પ્રાપિતં મયા

ત્વદ્દ્વેષ્ટારો હરે નૂનં મયા શાસ્યાઃ પ્રયત્નતઃ ॥
ત્વદ્ભક્તાનાં મયા વિષ્ણો દેયં નિર્વાણમુત્તમમ્

માયાં ચાપિ ગૃહાણેમાં દુષ્પ્રણોદ્યાં સુરાસુરૈઃ ॥
યયા સંમોહિતં વિશ્વમકિંચિજ્જ્ઞં ભવિષ્યતિ

વામબાહુર્મદીયસ્ત્વં દક્ષિણોસૌ પિતામહઃ ॥
અસ્યાપિ હિ વિધેઃ પાતા જનિતાપિ ભવિષ્યસિ

વૈકુંઠૈશ્વર્યમાસાદ્ય હરેરિત્થં હરઃ સ્વયમ્ ॥
કૈલાસે પ્રમથૈઃ સાર્ધં સ્વૈરં ક્રીડત્યુમાપતિઃ

તદા પ્રભૃતિ દેવોસૌ શાર્ઙ્ગધન્વા ગદાધરઃ ॥
ત્રૈલોક્યમખિલં શાસ્તિ દાનવાંતકરો હરિઃ

ઇતિ તે કથિતા વિપ્ર લોકાનાં ચ પરિસ્થિતિઃ ॥
ઇદાનીં કથયિષ્યાવસ્તવનિર્વાણ કારણમ્

ઇદં તુ પરમાખ્યાનં શૃણુયાદ્યઃ સમાહિતઃ ॥
સ્વર્લોકમભિગમ્યાથ કાશ્યાં નિર્વાણમાપ્નુયાત્

યજ્ઞોત્સવે વિવાહે ચ મંગલેષ્વખિલેષ્વપિ ॥
રાજ્યાભિષેક સમયે દેવસ્થાપનકર્મણિ

સર્વાધિકારદાનેષુ નવવેશ્મપ્રવેશને ॥
પઠિતવ્યં પ્રયત્નેન તત્કાર્ય પરિસિદ્ધયે

અપુત્રો લભતે પુત્રમધનો ધનવાન્ભવેત્ ॥
વ્યાધિતો મુચ્યતે રોગાદ્બદ્ધો મુચ્યેત બંધનાત્

જપ્યમેતત્પ્રયત્નેન સતતં મંગલાર્થિના ॥
અમંગલાનાં શમનં હરનારાયણપ્રિયમ

॥
ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ચતુર્થે કાશીખંડે પૂર્વાર્દ્ધે ચતુર્ભુજાભિષેકો નામ ત્રયોવિંશતિતમોઽધ્યાયઃ