સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 4.24

ગણાવૂચતુઃ ॥ ॥
શિવશર્મન્નુદર્કં તે કથયાવો નિશામય ॥
ત્વમત્ર વૈષ્ણવે લોકે ભુક્ત્વા ભોગાન્સુપુષ્કલાન્

બ્રહ્મણો વત્સરં પૂર્ણં રમમાણોઽપ્સરોગણૈઃ ॥
સુતીર્થમરણોપાત્ત પુણ્યશેષેણ વૈ પુનઃ

ભવિષ્યસિ મહીપાલો નગરે નંદિવર્ધને ॥
રાજ્યં પ્રાપ્યાસપત્નં ચ સમૃદ્ધબલવાહનમ્

કૃષ્ટિભિર્હૃષ્ટપુષ્ટૈશ્ચ રમ્યહાટકભૂષણૈઃ ॥
સંજુષ્ટમિષ્ટાપૂર્તાનાં ધર્માણાં નિત્યકર્તૃભિઃ

સદાસંપન્નસસ્યં ચ સૂર્વરક્ષેત્રસંકુલમ્॥
સુદેશં સુપ્રજં સુસ્થં સુતૃણં બહુગોધનમ્

દેવતાયતનાનાં ચ રાજિભિઃ પરિરાજિતમ્ ॥
સુયૂપા યત્ર વૈ ગ્રામાઃ સુવિત્તર્દ્ધિ વિરાજિતાઃ

સુપુષ્પ કૃત્રિમોદ્યાનાઃ સસદાફલપાદપાઃ ॥
સપદ્મિનીકકાસારા યત્ર રાજંતિ ભૂમયઃ

સદંભા નિમ્નગારાજિર્ન યત્ર જનતા ક્વચિત્ ॥
કુલાન્યેવ કુલીનાનિ ન ચાન્યાયધનાનિ ચ

વિભ્રમો યત્ર નારીષુ નવિદ્વત્સુ ચ કર્હિચિત્ ॥
નદ્યઃ કુટિલગામિન્યો ન યત્ર વિષયે પ્રજાઃ

તમોયુક્તાઃ ક્ષપા યત્ર બહુલેષુ ન માનવાઃ ॥
રજોયુજઃ સ્ત્રિયો યત્ર ન ધર્મબહુલા નરાઃ

ધનૈરનંધો યત્રાસ્તિ મનો નૈવ ચ ભોજનમ્ ॥
અનયઃ સ્યંદનં યત્ર ન ચ વૈ રાજપૂરુષઃ

દંડઃ પરશુકુદ્દાલ વાલવ્ય જનરાજિષુ ॥
આતપત્રેષુ નાન્યત્ર ક્વચિત્ક્રોધાપરાધજઃ

અન્યત્રાક્ષિકવૃંદેભ્યઃ ક્વચિન્ન પરિદેવનમ્ ॥
આક્ષિકા એવ દૃશ્યંતે યત્ર પાશકપાણયઃ

જાડ્યવાર્તા જલેષ્વેવ સ્ત્રીમધ્યા એવ દુર્બલાઃ ॥
કઠોરહૃદયા યત્ર સીમંતિન્યો ન માનવાઃ

ઔષધેષ્વેવ યત્રાસ્તિ કુષ્ઠયોગો ન માનવે ॥
વેધોપ્યંતઃસુરત્નેષુ શૂલં મૂર્તિકરેષુ વૈ

કંપઃસાત્ત્વિકભાવોત્થો ન ભયાત્ક્વાપિ કસ્યચિત્ ॥
સંજ્વરઃ કામજો યત્ર દારિદ્ર્યં કલુષસ્ય ચ

દુર્લભત્વં સદા કસ્ય સુકૃતેન ચ વસ્તુનઃ ॥
ઇભા એવ પ્રમત્તા વૈ યુદ્ધં વીચ્યોર્જલાશયે

દાનહાનિર્ગજેષ્વેવ દ્રુમેષ્વેવ હિ કંટકાઃ ॥
જનેષ્વેવ વિહારા હિ ન કસ્યચિદુરઃસ્થલી

બાણેષુ ગુણવિશ્લેષો બંધોક્તિઃ પુસ્તકે દૃઢા ॥
સ્નેહત્યાગઃ સદૈવાસ્તિ યત્ર પાશુપતે જને

દંડવાર્તા સદા યત્ર કૃતસંન્યાસકર્મણામ્ ॥
માર્ગણાશ્ચાપકેષ્વેવ ભિક્ષુકા બ્રહ્મચારિણઃ

યત્ર ક્ષપણકા એવ દૃશ્યંતે મલધારિણઃ ॥
પ્રાયો મધુવ્રતા એવ યત્ર ચંચલવૃત્તયઃ

ઇત્યાદિ ગુણવદ્દેશે ત્વયિરાજ્યં પ્રશાસતિ ॥
ધર્મેણ રાજધર્મજ્ઞ શૌંડીર્યગુણશાલિનિ

સૌભાગ્યભાજિ રૂપાઢ્યે શૌર્યૌદાર્યગુણાન્વિતે ॥
સીમંતિનીનાં રમ્યાણાં લાવણ્યવર્જિત સુશ્રિયામ્

રાજ્ઞીનામયુતંભાવિ કુમારાણાં શતત્રયમ્ ॥
વૃદ્ધકાલ ઇતિ ખ્યાત ઉગ્રઃ પરપુરંજયઃ

વિજિતાનેકસમરઃ શ્રીસંતર્પિતમાર્ગણઃ ॥
અનેકગુણસંપૂર્ણઃ પૂર્ણચંદ્રનિભદ્યુતિઃ

સંતતાવભૃથક્લિન્ન મૂર્ધજઃ ક્ષિતિષર્ષભઃ ॥
પ્રજાપાલનસંપન્નઃ કોશપ્રીણિતભૂસુરઃ

પદારવિંદં ગૌવિંદં હૃદિ ધ્યાયન્નતંદ્રિતઃ ॥
વાસુદેવકથાલાપપરિક્ષિપ્ત દિનક્ષપઃ

કદાચિદુપવિષ્ટઃસન્મધ્યે રાજસભં દ્વિજ ॥
દૂરાત્કાર્પટિકૈર્દૃષ્ટો વારાણસ્યાઃ સમાગતૈઃ

તત્કર્મભાવિસદૃશૈસ્તદાત્વમભિનંદિતઃ ॥
તૈઃ સર્વૈ રાજશાર્દૂલસ્યાશીર્વાદૈરનેકશઃ

શ્રીમદ્વિશ્વેશ્વરો દેવો વિશ્વેષાં જગતાં ગુરુઃ ॥
કાશીનાથસ્તુતે કુર્યાત્કુમતેરપવર્જનમ્

નૈઃશ્રેયસીં ચ સંપત્તિં યો દેયાત્સ્મરણાદપિ ॥
કાશીનાથઃ સ તે દિશ્યાજ્જ્ઞાનં મલવિવર્જિતમ્

યેન પુણ્યેન તે પ્રાપ્તં રાજ્યં પ્રાજ્યમકંટકમ્ ॥
તત્પુણ્યશેષતોભૂયાદ્વિશ્વનાથે મતિસ્તવ

યસ્ય પ્રસાદાત્સુલભમાયુઃ પુત્રાંબરાગનાઃ ॥
સમૃદ્ધયઃ સ્વર્ગમોક્ષૌ સ વિશ્વેશઃ પ્રસીદતુ

નામશ્રવણમાત્રેણ યસ્ય વિશ્વેશિતુર્વિભોઃ ॥
મહાપાતકવિચ્છેદઃ સ વિશ્વેશોઽસ્તુ તે હૃદિ

ત્વં વૃદ્ધકાલો ભૂપાલઃ શ્રુત્વેત્યાશીઃ પરંપરામ્ ॥
સ્મરિષ્યસીદં વૃત્તાંતં પુલકાંકવપુસ્તદા

આકારગોપનં કૃત્વા તેભ્યો દત્ત્વા ધનં બહુ ॥
સુમુહૂર્તમનુપ્રાપ્ય સુતે રાજ્યં વિધાય ચ

અનંગલેખયા રાજ્ઞ્યા તતઃ કાશીં ગમિષ્યસિ ॥
દત્ત્વા દાનાનિ ભૂરીણિ પ્રીણયિત્વાઽર્થિનો જનાન્

સ્વનામ્ના તત્ર સંસ્થાપ્ય લિંગં નિર્વાણકારણમ્ ॥
પ્રાસાદં તત્ર કૃત્વોચ્ચૈસ્તદગ્રે કૂપમુત્તમમ્

વિધાય વિધિવત્તત્ર કલશારોપણાદિકમ્ ॥
મણિમાણિક્ય ચાંપેય દુકૂલેભાશ્વગોધનમ્

મહાધ્વજપતાકાશ્ચ ચ્છત્રચામરદર્પણમ્ ॥
દેવોપકરણં ભૂરિ વિશ્રાણ્ય શ્રમવર્જિતઃ

વ્રતોપવાસનિયમૈઃ પરિક્ષીણકલેવરઃ ॥
મધ્યાહ્ને નિર્જને તત્ર દ્રક્ષ્યસ્યેકં તપોધનમ્

અતીવજીર્ણવપુષં પરિપિંગજટાન્વિતમ્ ॥
મૂર્તિમંતંમિવ પ્રાંશું ધર્મં જનમનોહરમ્

ભારં શરીરયષ્ટેશ્ચ દૃઢયષ્ટ્યાં સમર્પ્ય ચ ॥
ગર્ભાગારાદ્વિનિષ્ક્રમ્યાભ્યાયાંતંરંગમંડપે

ઉપવિશ્ય સમીપે તે પ્રક્ષ્યત્યેવમનુક્રમાત્ ॥
કોસિ ત્વં કિમિહાસિ ત્વં દ્વિતીય ઇવ કસ્ત્વયમ્

પ્રાસાદઃ કારિતઃ કેન જાનાસ્યેષ તતો વદ ॥
અસ્ય લિંગસ્ય કિં નામ પ્રાયો જાને ન વાર્ધકાત્

પૃષ્ટસ્ત્વમિતિ તે નાથ તદા વૃદ્ધ તપસ્વિના ॥
કથયિષ્યસ્યહં રાજા વૃદ્ધકાલ ઇતિ શ્રુતઃ

દાક્ષિણાત્ય ઇહ પ્રાપ્તસ્ત્વેતયા સહ કાંતયા ॥
ધ્યાયામિ લિંગમેતચ્ચ પ્રાર્થયામિ ન કિંચન

પ્રાસાદસ્યાસ્ય જટિલ સ્વયંકારયિતા શિવઃ ॥
વિશેષતોઽસ્યલિંગસ્ય નામ નો વેદ્મિ નિશ્ચિતમ્

ઇતિ શ્રુત્વા નરપતેર્વાક્યંપ્રાહ જટાધરઃ ॥
સત્યમુક્તં ત્વયૈકં હિ લિંગનામ ન વેત્સિ યત્

પશ્યેયં ત્વામહં નિત્યમુપવિષ્ટં સુનિશ્ચલમ્ ॥
શ્રુતો ભવિષ્યતિ તવ પ્રાસાદો યેન કારિતઃ

મમાગ્રે તત્સમાચક્ષ્વ યદિ જાનાસિ તત્ત્વતઃ ॥
આકર્ણ્યેતિ વચસ્તસ્ય પુનઃ પ્રાહ ભવાનિતિ ।

કર્તા કારયિતા શંભુઃ કિમતથ્યં બ્રવીમ્યહમ્ ॥
અથવા ચિંતયા કિં મે તપસ્વિન્નનયા વિભો

ઇતિ ત્વયિ સ્થિતે જોષં સ પુનર્વૃદ્ધતાપસઃ ॥
પિપાસુરસ્મિ પાનીયમાનીયાશુ પ્રયચ્છ મે

ઇતિ તેન ચ નુન્નસ્ત્વં વાર્યાનીય ચ કૂપતઃ ॥
પાયયિષ્યસિ તં વૃદ્ધં તાપસં તત્ક્ષણાચ્ચ સઃ

તદંબુપાનતો ભૂયાત્સુપાર્વણ શશિપ્રભઃ ॥
તરુણો રૂપસંપન્નઃ કોશોન્મુક્તોરગો યથા

જાતાશ્ચર્યેણ ભવતા પુનરેવાભ્યભાષિ સઃ ॥
કઃ પ્રભાવો હિ ભગવન્નેષ યેન ભવાન્પુનઃ

પરિત્યજ્યાત્ર જરસં ન વો ભ્રાજસિ સાંપ્રતમ્ ॥
અસ્તિ ચેદવકાશસ્તે તતો બ્રૂહિ તપોધન

તપોધન ઉવાચ ॥ ॥
વૃદ્ધકાલક્ષિતિપતે જાને ત્વાં સુમહામતે ॥
ઇમામપિ ચ જાનેઽહં તવ પત્નીં પતિવ્રતામ્

જન્મનોઽસ્માદિયં રાજન્નાસીદ્વિપ્રસ્ય કન્યકા ॥
તુર્વસોર્વેદવપુષઃ શુભાચારા શુભાનના

તેન દત્તા વિવાહાર્થં નૈધ્રુવાય મહાત્મને ॥
સ ચ કાલવશં પ્રાપ્તો નૈધ્રુવોઽપ્રાપ્તયૌવનઃ

વૈધવ્યં પાલયંત્યેષા મૃતાઽવંત્યાં શુભવ્રતા ॥
તેન પુણ્યેન સંજાતા પાંડ્યસ્ય નૃપતેઃ સુતા

પરિણીતા ત્વયા રાજન્પતિવ્રતરતા સદા ॥
ત્વયા સહેહ સંપ્રાપ્તા મુક્તિં પ્રાપ્સ્યત્યનુત્તમામ્

અયોધ્યાયામથાવંત્યાં મથુરાયામથાપિ વા ॥
દ્વારવત્યાં ચ કાંચ્યાં વા માયાપુર્યામથો નૃપ

અપિ પાતકિનો યે ચ કાલેન નિધનં ગતાઃ ॥
તે હિ સ્વર્ગાદિહાગત્ય કાશ્યાં મોક્ષમવાપ્નુયુઃ

અવૈમિ ત્વામપિ નૃપદ્વિજોઽભૂઃ પૂર્વજન્મનિ ॥
માથુરઃ શિવશર્માખ્યો માયાપુર્યાં ભવાન્મૃતઃ

તત્પુણ્યાત્પ્રાપ્ય વૈકુંઠં ભુક્ત્વા ભોગાન્મનોરમાન્ ॥
તત્પુણ્યશેષાત્ક્ષિતિપો જાતસ્ત્વં નંદિવર્ધને

વૃદ્ધકાલાવનીપાલ તેનૈવ સુકૃતેન ચ ॥
મોક્ષક્ષેત્રમિદં પ્રાપ્તો મુક્તિં પ્રાપ્સ્યસ્યનુત્તમામ્

અન્યચ્ચ શૃણુ રાજેંદ્ર ત્વયા યત્સમુદીરિતમ્ ॥
કર્તા કારયિતા શંભુઃ પ્રાસાદસ્યેતિ તત્સ્ફુટમ્

સુકૃતં નૈવ સતતમાખ્યાતવ્યં કદાચન ॥
કૃતં મયેતિ કથનાત્પુણ્યં ક્ષયતિ તત્ક્ષણાત્

તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન ગોપનીયં નિધાનવત્ ॥
સુકૃતં કીર્તનાદ્વ્યર્થં ભવેદ્ભસ્મહુતં તથા

નિશ્ચિતં વિશ્વનાથેન પ્રેરિતેન ત્વયાઽનઘ ॥
કૃતં હિ કૃતકૃત્યેન પ્રાસાદાદિહ વેદ્મ્યહમ્

વૃદ્ધકાલેશ્વરં નામ લિંગમેતન્મહીપતે ॥
જાનીહ્યનાદિસંસિદ્ધં નિમિત્તં કિંતુ વૈ ભવાન્

દર્શનાત્સ્પર્શનાત્તસ્ય પૂજનાચ્છ્રવણાન્નતેઃ ॥
વૃદ્ધકાલેશલિંગસ્ય સર્વં પ્રાપ્નોતિ વાંછિતમ્

કૂપઃ કાલોદકો નામ જરાવ્યાધિવિઘાતકૃત્ ॥
યદીય જલપાનેન માતુઃસ્તન્યમપાનવાન્

કૃતકૂપોદકસ્નાનઃ કૃતૈતલ્લિંગપૂજનઃ ॥
વર્ષેણ સિદ્ધિમાપ્નોતિ મનોભિલષિતાં નરઃ

ન કુષ્ઠં ન ચ વિસ્ફોટા નરંઘા ન વિચર્ચિકા ॥
પીતાત્સ્પૃષ્ટાત્પ્રતિષ્ઠંતિ કફઃ કાલતમોદકાત્

નાગ્નિમાંદ્યં નૈવ શૂલં ન મેહો ન પ્રવાહિકા ॥
ન મૂત્રકૃચ્છ્રં ના પામા પાનાયસ્યાસ્ય સેવનાત્

ભૂતજ્વરાશ્ચ યે કેચિદ્યે કેચિદ્વિષમજ્વરાઃ ॥
તે ક્ષિપ્રમુપશામ્યંતિ હ્યેતત્કૂપોદસેવનાત્

તવાગ્રતો મમ જરા પલિતં ચ યથાવિધિ ॥
એતત્કૂપોદપાનેન ક્ષણાન્નષ્ટં નવોઽભવમ્

વૃદ્ધકાલેશ્વરે લિંગે સેવિતેન દરિદ્રતા ॥
નોપસર્ગા ન વા રોગા ન પાપં નાઘજં ફલમ્

ઉત્તરે કૃત્તિવાસસ્ય વારાણસ્યાં પ્રયત્નતઃ ॥
વૃદ્ધકાલેશ્વરં લિંગં દ્રષ્ટવ્યં સિદ્ધિકામુકૈઃ

ઇત્યુક્ત્વા તં મહીપાલં હસ્તે ધૃત્વા તપોધનઃ ॥
સાનંગલેખા રાજ્ઞીકં તસ્મિઁલ્લિંગે લયં યયૌ

મહાકાલ મહાકાલ મહાકાલેતિ કીર્તનાત્ ॥
શતધા મુચ્યતે પાપૈર્નાત્ર કાર્યા વિચારણા

ઇત્થં ભવિત્રી તે મુક્તિઃ કૈટભારાતિદર્શનાત્ ॥
ભોગાન્ભુક્ત્વા બહુવિધાન્વૈકુંઠ નગરે શુભે

ઇતિ સંહૃષ્ટતનૂરુહઃ સ વિપ્રો ભગવત્તદ્ગણવક્ત્રતો નિશમ્ય ॥
સ્વમુદર્કમથાર્કકોટિરમ્યં હરિલોકં પરિલોકયાંચકાર

॥ મૈત્રાવરુણિરુવાચ ॥ ॥
લોપામુદ્રે સ વિપ્રેંદ્રો ભોગાન્ભુક્ત્વા મનોરમાન્ ॥
માયાપુર્યાં કૃતપ્રાણત્યાગ પુણ્યબલેન ચ

વૈકુંઠલોકાદાગત્ય પત્તને નંદિવર્ધને ॥
ભૌમાનિ ભુક્ત્વા સૌખ્યાનિ પુત્રાનુત્પાદ્ય સુંદરાન્ ॥

તેષુ રાજ્યં વિનિક્ષિપ્ય પ્રાપ્ય વારાણસીં પુરીમ્ ॥
વિશ્વેશ્વરં સમારાધ્ય નિર્વાણપદમીયિવાન્

એતત્પુણ્યતમાખ્યાનં વિપ્રસ્ય શિવશર્મણઃ ॥
શ્રુત્વા પાપવિનિર્મુક્તો જ્ઞાનં પરમમૃચ્છતિ॥

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ચતુર્થે કાશીખંડે પૂર્વાદ્ધે શિવશર્મનિર્વાણપ્રાપણં નામ ચતુર્વિંશોધ્યાયઃ