स्कन्द पुराण · अध्याय 4.23

शिवशर्मोवाच ॥ ॥
सत्यलोकेश्वर विधे सर्वेषां प्रपितामह ॥
किंचिद्विज्ञप्तुकामोस्मि न भयाद्वक्तुमुत्सहे

॥ ब्रह्मोवाच ॥ ॥
यत्त्वं प्रष्टुमना विप्र ज्ञातं ते तन्मनोगतम् ॥
पिपृच्छिषुस्त्वं निर्वाणं गणौ तत्कथयिष्यतः

नेतयोर्विष्णुगणयोरगोचरमिहास्ति हि ॥
सर्वमेतौ विजानीतो यत्किंचिद्ब्रह्मगो लके

इत्युक्त्वा सत्कृतास्ते वै ब्रह्मणा भगवद्गणाः ॥
प्रणम्य लोककर्तारं तेऽपि हृष्टाः प्रतस्थिरे

पुनः स्वयानमारुह्य वैकुंठमभितो ययुः ॥
गच्छतापि पुनस्तत्र द्विजेनापृच्छितौ गणौ

॥ शिवशर्मोवाच ॥ ॥
कियद्दूरे वयं प्राप्ता गंतव्यं च कियत्पुनः ॥
पृच्छाम्यन्यच्च वां भद्रौ ब्रूतं प्रीत्या तदप्यहो ॥

कांच्यवंती द्वारवती काश्ययोध्या च पंचमी ॥
मायापुरी च मथुरा पुर्यः सप्त विमुक्तिदाः

विहाय षट्पुरीश्चान्याः काश्यामेवप्रतिष्ठिता ॥
मुक्तिर्विश्वसृजा तत्किं मम मुक्तिर्न संप्रति

इति सर्वं मम पुरः प्रसादाद्वक्तुमर्हतम् ॥
इति तद्वाक्यमाकर्ण्य गणावूचतुरादरात्

॥ गणावूचतुः ॥
यथार्थं कथयावस्ते यत्पृष्टं भवतानघ ॥
विष्णुप्रसादाज्जानीवो भूतंभाविभवत्तथा

विप्रावभासते यावत्किरणैः पुष्पवंतयोः ॥
तावतीभूः समुद्दिष्टा ससमुद्राद्रि कानना

वियच्च तावदुपरि विस्तारपरिमंडलम् ॥
योजनानां च नियुते भूमेर्भानुर्व्यवस्थितः

भानोः सकाशादुपरि लक्षे लक्ष्यः क्षपाकरः ॥
नक्षत्रधं(मं?)डलं सोमाल्लक्षयोजनमुच्छ्रितम्

उडुमंडलतः सौम्य उपरिष्टाद्द्विलक्षतः ॥
द्विलक्षे तु बुधाच्छुक्रः शुक्राद्भौमो द्विलक्षके

माहेयादुपरिष्टाच्च सुरेज्यो नियुतद्वये ॥
द्विलक्षयोजनोत्सेधः सौरिर्देवपुरोहितात्

दशायुतसमुच्छ्रायं सौरेः सप्तर्षिमंडलम् ॥
सप्तर्षिभ्यः सहस्राणां शतादूर्ध्वं ध्रुवस्थितः ॥

पादगम्यं हि यत्किंचिद्वस्त्वस्ति धरणीतले ॥
तद्भूर्लोक इति ख्यातः साब्धिद्वीपाद्रिकाननम्

भूर्लोकाच्च भुवर्लोको ब्रध्नावधिरुदाहृतः ॥
आदित्यादाध्रुवं विप्र स्वर्लोक इति गीयते ॥ ।१८ ॥
महर्लोकः क्षितेरूर्ध्वमेककोटिप्रमाणतः ॥
कोटिद्वये तु संख्यातो जनो भूर्लोकतो जनैः

चतुष्कोटिप्रमाणस्तु तपोलोकोऽस्ति भूतलात् ॥
उपरिष्टात्क्षितेरष्टौ कोटयः सत्यमीरितम्

सत्यादुपरि वैकुंठो योजनानां प्रमाणतः ॥
भूर्लोकात्परिसंख्यातः कोटिषोडशसंमितः

यत्रास्ते श्रीपतिः साक्षात्सर्वेषामभयप्रदः ॥
ततस्तु षोडशगुणः कैलासोऽस्ति शिवालयः

पार्वत्या सहितः शंभुर्गजास्य स्कंद नंदिभिः ॥
यत्र तिष्ठति विश्वेशः सकलः स परः स्मूतः

तस्य देवस्य खेलोऽयं स्वलीला मूर्तिधारिणः ॥
स विश्वेश इति ख्यात स्तस्याज्ञाकृदिदं जगत्

सर्वेषां शासकश्चासौ तस्य शास्ता न चापरः ॥
स्वयं सृजति भूतानि स्वयं पाति तथात्ति च

सर्वज्ञ एकः स प्रोक्तः स्वेच्छाधीन विचेष्टितः ॥
तस्य प्रवतर्कः कोपि नहि नैव निवर्तकः

अमूर्तं यत्परं ब्रह्म समूर्तं श्रुतिचोदितम् ॥
सर्वव्यापि सदा नित्यं सत्यं द्वैतविवर्जितम्

सर्वेभ्यः कारणेभ्यश्च परात्परतरं परम् ॥
आनंदं ब्रह्मणो रूपं श्रुतयो यत्प्रचक्षते

संविदं तेन यं वेदा विष्णुर्वेद न वै विधिः ॥
यतो वाचो निवर्तंते ह्यप्राप्य मनसा सह

स्वयंवेद्यः परं ज्योतिः सर्वस्य हृदि संस्थितः ॥
योगिगम्यस्त्वनाख्येयो यः प्रमाणैकगोचरः

नानारूपोप्यरूपो यः सर्वगोपि न गोचरः ॥
अनंतोप्यंतक वपुः सर्ववित्कर्मवर्जितः

तस्येदमैश्वरं रूपं खंडचंद्रावतंसकम् ॥
तमालश्यामलगलं स्फुरद्भालविलोचनम्

लसद्वामार्धनारीकं कृतशेषशुभांगदम् ॥
गंगातरंगसत्संग सदाधौतजटातटम्

स्मरांगरजःपुंज पूजितावयवोज्ज्वलम् ॥
विचित्रगात्रविधृतमहाव्यालविभूषणम्

महोक्षस्यंदनगमं विरुताजगवायुधम्॥
गजाजिनोत्तरासंगं दशार्धवदनं शुभम्

उत्त्रासित महामृत्यु महाबलगणावृतम् ॥
शरणार्थिकृतत्राणं नत निर्वाणकारणम् ॥
मनोरथपथातीतं वरदानपरायणम्

तस्य तत्त्वस्वरूपस्य रूपातीतस्य भो द्विज ॥
परावरे रुद्ररूपे सर्वेव्याप्यावतिष्ठत

निराकारोपि साकारः शिव एव हि कारणम ॥
मुक्तये भुक्तये वापि न शिवान्मोक्षदो परः

यथा तेनाखिलं ह्येतत्पार्वतीपतिसात्कृतम ॥
इदं चराचरं सर्वं दृश्यादृश्यमरूपिणा

तथा मृडानीकांतेन विष्णुसादखिलंजगत ॥
विधाय क्रीड्यते विप्र नित्यं स्वच्छंद लीलया

यथाशिवस्तथा विष्णुर्यथाविष्णुस्तथा शिवः ॥
अंतरं शिवविष्ण्वोश्च मनागपि न विद्यते

आहूय पूर्वं ब्रह्मादीन्समस्तान्देवतागणान् ॥
विद्याधरोरगादींश्च सिद्धगंधर्वचारणान्

निजसिंहासनसमं कृत्वा सिंहासनं शुभम् ॥
उपवेश्य हरिं तत्र च्छत्रं कृत्वा मनोहरम्

श्लक्ष्णं कोटिशलाकं च विश्वकर्मविनिर्मितम् ॥
पांडुरं रत्नदंडं च स्थूलमुक्तावलंबितम्

कलशेन विचित्रेण ह्युपरिष्टाद्विराजितम् ॥
सहस्रयोजनायामं सर्वरत्नमयं शुभम्

पट्टसूत्रमयैरम्यैश्चामरैश्च परिष्कृतम् ॥
राजाभिषेकयोग्यैश्च द्रव्यैः सर्वौषधादिभिः

प्रत्यक्षतीर्थपाथोभिः पंचकुंभैर्मनोहरैः ॥
सिद्धार्थाक्षतदूर्वाभिर्मंत्रैः स्वयमुपस्थितैः

देवानां च तथर्षीणां सिद्धानां फणिनामपि ॥
आनीय मंगलकराः कन्याः षोडशषोडश

वीणामृदंगाब्जभेरी मरु डिंडिमझर्झरैः ॥
आनकैः कांस्यतालाद्यै र्वाद्यैर्ललितगायनैः

ब्रह्मघोषमहारावैरापूरितनभोंगणे ॥
शुभे तिथौ शुभे लग्ने ताराचंद्रबलान्विते

आबद्धमुकुटं रम्यं कृतकौतुकमंगलम् ॥
मृडानीकृतशृंगारं सुश्रिया सुश्रियायुतम्

अभिषिच्य महेशेन स्वयं ब्रह्मांडमंडपे ॥
दत्तं समस्तमैश्वर्यं यन्निजं नान्यगामि च

ततस्तुष्टाव देवेशः प्रमथैः सह शार्ङ्गिणम् ॥
ब्रह्माणं लोककर्तारमुवाच च वचस्त्विदम्

मम वंद्यस्त्वयं विष्णुः प्रणमत्वममुं हरिम् ॥
इत्युक्त्वाथ स्वयं रुद्रो ननाम गरुडध्वजम्

ततो गणेश्वरैः सर्वैंर्ब्रह्मणा च मरुद्गणैः ॥
योगिभिः सनकाद्यैश्च सिद्धैर्देवर्षिभिस्तथा

विद्याधरैः सगंधर्वैर्यक्षरक्षोप्सरोगणैः ॥
गुह्यकैश्चारणैर्भूतैः शेष वासुकि तक्षकैः

पतत्रिभिः किंनरैश्च सर्वैः स्थावरजंगमैः ॥
ततो जयजयेत्युक्त्वा नमोस्त्विति नमोस्त्विति

ततोहरिर्महेशेन संसदि द्युसदां तदा ॥
एतैर्महारवै रम्यैश्चानर्चि परमार्चिषा

त्वं कर्ता सर्वभूतानां पाता हर्ता त्वमेव च ॥
त्वमेव जगतां पूज्यस्त्वमेव जगदीश्वरः

दाता धर्मार्थकामानां शास्ता दुर्नयकारिणाम् ॥
अजेयस्त्वं च संग्रामे ममापि हि भविष्यसि

इच्छाशक्तिः क्रियाशक्तिर्ज्ञानशक्तिस्तथोत्तमा ॥
शक्तित्रयमिदं विष्णो गृहाण प्रापितं मया

त्वद्द्वेष्टारो हरे नूनं मया शास्याः प्रयत्नतः ॥
त्वद्भक्तानां मया विष्णो देयं निर्वाणमुत्तमम्

मायां चापि गृहाणेमां दुष्प्रणोद्यां सुरासुरैः ॥
यया संमोहितं विश्वमकिंचिज्ज्ञं भविष्यति

वामबाहुर्मदीयस्त्वं दक्षिणोसौ पितामहः ॥
अस्यापि हि विधेः पाता जनितापि भविष्यसि

वैकुंठैश्वर्यमासाद्य हरेरित्थं हरः स्वयम् ॥
कैलासे प्रमथैः सार्धं स्वैरं क्रीडत्युमापतिः

तदा प्रभृति देवोसौ शार्ङ्गधन्वा गदाधरः ॥
त्रैलोक्यमखिलं शास्ति दानवांतकरो हरिः

इति ते कथिता विप्र लोकानां च परिस्थितिः ॥
इदानीं कथयिष्यावस्तवनिर्वाण कारणम्

इदं तु परमाख्यानं शृणुयाद्यः समाहितः ॥
स्वर्लोकमभिगम्याथ काश्यां निर्वाणमाप्नुयात्

यज्ञोत्सवे विवाहे च मंगलेष्वखिलेष्वपि ॥
राज्याभिषेक समये देवस्थापनकर्मणि

सर्वाधिकारदानेषु नववेश्मप्रवेशने ॥
पठितव्यं प्रयत्नेन तत्कार्य परिसिद्धये

अपुत्रो लभते पुत्रमधनो धनवान्भवेत् ॥
व्याधितो मुच्यते रोगाद्बद्धो मुच्येत बंधनात्

जप्यमेतत्प्रयत्नेन सततं मंगलार्थिना ॥
अमंगलानां शमनं हरनारायणप्रियम

॥
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां चतुर्थे काशीखंडे पूर्वार्द्धे चतुर्भुजाभिषेको नाम त्रयोविंशतितमोऽध्यायः