સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 3.9-2

॥ ઋષય ઊચુઃ ॥ ॥
સાધુસાધુ મહાભાગ ત્વયા કથિતમુત્તમમ્ ॥
આખ્યાનં પુનરન્યત્ર વિચિત્રં વક્તુમર્હસિ

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
વિદર્ભવિષયે પૂર્વમાસીદેકો દ્વિજોત્તમઃ ॥
વેદમિત્ર ઇતિ ખ્યાતો વેદ શાસ્ત્રાર્થવિત્સુધીઃ

તસ્યાસીદપરો વિપ્રઃ સખા સારસ્વતાહ્વયઃ ॥
તાવુભૌ પરમસ્નિગ્ધાવેકદેશનિવાસિનૌ

વેદમિત્રસ્ય પુત્રોઽભૂત્સુમેધા નામ સુવ્રતઃ ॥
સારસ્વતસ્ય તનયઃ સોમવાનિતિ વિશ્રુતઃ

ઉભૌ સવયસૌ બાલૌ સમવેષૌ સમસ્થિતી ॥
સમં ચ કૃતસંસ્કારૌ સમ વિદ્યૌ બભૂવતુઃ

સાંગાનધીત્ય તૌ વેદાંસ્તર્કવ્યાકરણાનિ ચ ॥
ઇતિહાસપુરાણાનિ ધર્મશાસ્ત્રાણિ કૃત્સ્નશઃ

સર્વવિદ્યાકુશલિનૌ બાલ્ય એવ મનીષિણૌ ॥
પ્રહર્ષમતુલં પિત્રોર્દદતુઃ સકલૈર્ગુણૈઃ

તાવેકદા સ્વતનયૌ તાવુભૌ બ્રાહ્મણોત્તમૌ ॥
આહૂયાવોચતાં પ્રીત્યા ષોડ શાબ્દૌ શુભાકૃતી

હે પુત્રકૌ યુવાં બાલ્યે કૃતવિદ્યૌ સુવર્ચસૌ ॥
વૈવાહિકોયં સમયો વર્તતે યુવયોઃ સમમ્

ઇમં પ્રસાદ્ય રાજાનં વિદર્ભેશં સ્વવિદ્યયા ॥
તતઃ પ્રાપ્ય ધનં ભૂરિ કૃતોદ્વાહૌ ભવિષ્યથઃ

એવમુક્તૌ સુતૌ તાભ્યાં તાવુભૌ દ્વિજનંદનૌ ॥
વિદર્ભરાજમાસાદ્ય સમતોષયતાં ગુણૈઃ

વિદ્યયા પરિતુષ્ટાય તસ્મૈ દ્વિજકુમારકૌ ॥
વિવાહાર્થં કૃતોદ્યોગૌ ધનહીનાવશંસતામ્

તયોરપિ મતં જ્ઞાત્વા સ વિદર્ભમહીપતિઃ ॥
પ્રહસ્ય કિંચિત્પ્રોવાચ લોકતત્ત્વવિવિત્સયા

આસ્તે નિષધરાજસ્ય રાજ્ઞી સીમંતિની સતી ॥
સોમવારે મહાદેવં પૂજયત્યંબિકાયુતમ્

તસ્મિન્દિને સપત્નીકાન્દ્વિજાગ્ર્યાન્વેદવિત્તમાન્॥
સંપૂજ્ય પરયા ભક્ત્યા ધનં ભૂરિ દદાતિ ચ

અતોઽત્ર યુવયોરૈકો નારીવિભ્રમવેષધૃક્॥
એકસ્તસ્યા પતિર્ભૂત્વા જાયેતાં વિપ્રદંપતી

યુવાં વધૂવરૌ ભૂત્વા પ્રાપ્ય સીમંતિનીગૃહમ્॥
ભુક્ત્વા ભૂરિ ધનં લબ્ધ્વા પુનર્યાતં મમાંમતિકમ્

ઇતિ રાજ્ઞા સમાદિષ્ટૌ ભીતૌ દ્વિજકુમારકૌ ॥
પ્રત્યૂચતુરિદં કર્મ કર્તું નૌ જાયતે ભયમ્

દેવતાસુ ગુરૌ પિત્રોસ્તથા રાજકુલેષુ ચ ॥
કૌટિલ્યમાચરન્મોહાત્સદ્યો નશ્યતિ સાન્વયઃ

કથમંતર્ગૃહં રાજ્ઞાં છદ્મના પ્રવિશેત્પુમાન્ ॥
ગોપ્યમાનમપિચ્છદ્મ કદાચિત્ખ્યાતિમેષ્યતિ

યે ગુણાઃ સાધિતાઃ પૂર્વં શીલાચારશ્રુતાદિભિઃ ॥
સદ્યસ્તે નાશમાયાંતિ કૌટિલ્ય પથગામિનઃ

પાપં નિંદા ભયં વૈરં ચત્વાર્યેતાનિ દેહિનામ્ ॥
છદ્મમાર્ગપ્રપન્નાનાં તિષ્ઠંત્યેવ હિ સર્વદા

અત આવાં શુભાચારૌ જાતૌ ચ શુચિનાં કુલે ॥
વૃત્તં ધૂર્તજનશ્લાઘ્યં નાશ્રયાવઃ કદાચન

॥ રાજોવાચ ॥ ॥
દૈવતાનાં ગુરૂણાં ચ પિત્રોશ્ચ પૃથિવીપતેઃ ॥
શાસનસ્યાપ્યલંઘ્યત્વાત્પ્રત્યાદેશો ન કર્હિચિત્

એતૈર્યદ્યત્સમાદિષ્ટં શુભં વા યદિ વાઽશુભમ્ ॥
કર્તવ્યં નિયતં ભીતૈરપ્રમત્તૈર્બુભૂષુભિઃ ॥

અહો વયં હિ રાજાનઃ પ્રજા યૂયં હિ સંમતાઃ ॥
રાજાજ્ઞયા પ્રવૃત્તાનાં શ્રેયઃ સ્યાદન્યથા ભયમ્

અતો મચ્છાસનં કાર્યં ભવ દ્ભ્યામવિલંબિતમ્ ॥
ઇત્યુક્તૌ નરદેવેન તૌ તથેત્યૂચતુર્ભયાત્

સારસ્વતસ્ય તનયં સામવન્તં નરાધિપઃ ॥
સ્ત્રીરૂપધારિણં ચક્રે વસ્ત્રાકલ્પાં જનાદિભિઃ

સ કૃત્રિમોદ્ભૂતકલત્રભાવઃ પ્રયુક્તકર્ણાભરણાંગરાગઃ ॥
સ્નિગ્ધાઞ્જનાક્ષઃ સ્પૃહણીયરૂપો બભૂવ સદ્યઃ પ્રમદોત્તમાભઃ

તાવુભૌ દંપતી ભૂત્વા દ્વિજપુત્રૌ નૃપાજ્ઞયા ॥
જગ્મતુર્નૈષધં દેશં યદ્વા તદ્વા ભવત્વિતિ

ઉપેત્ય રાજસદનં સોમવારે દ્વિજોત્તમૈઃ ॥
સપત્નીકૈઃ કૃતાતિથ્યૌ ધૌતપાદૌ બભૂવતુઃ

સા રાજ્ઞી બ્રાહ્મણાન્સર્વાનુપવિષ્ટાન્વરાસને ॥
પ્રત્યેકમર્ચયાંચક્રે સપત્નીકાન્દ્વિજોત્તમાન્

તૌ ચ વિપ્રસુતૌ દૃષ્ટ્વા પ્રાપ્તૌ કૃતકદંપતી ॥
જ્ઞાત્વા કિંચિદ્વિહસ્યાથ મેને ગૌરીમહેશ્વરૌ

આવાહ્ય દ્વિજમુખ્યેષુ દેવદેવં સદાશિવમ્ ॥
પત્નીષ્વાવાહયામાસ સા દેવીં જગદંબિકામ્

ગન્ધૈર્માલ્યૈઃ સુરભિભિર્ધૂપૈર્નીરાજનૈરપિ ॥
અર્ચયિત્વા દ્વિજશ્રેષ્ઠાન્નમશ્ચક્રે સમાહિતા

હિરણ્મયેષુ પાત્રેષુ પાયસં ઘૃતસંયુતમ્ ॥
શર્કરામધુસંયુક્તં શાકૈર્જુષ્ટં મનોરમૈઃ

ગંધશાલ્યોદનૈર્હૃદ્યૈર્મોદકાપૂપરાશિભિઃ ॥
શષ્ક્રુલીભિશ્ચ સંયાવૈઃ કૃસરૈર્માષપક્વકૈઃ

તથાન્યૈરપ્યસંખ્યાતૈર્ભક્ષ્યૈર્ભોજ્યૈર્મનોરમૈઃ ॥
સુગન્ધૈઃ સ્વાદુભિઃ સૂપૈઃ પાનીયૈરપિ શીતલૈઃ

ક્લૃપ્તમન્નં દ્વિજા -ગ્ર્યેભ્યઃ સા ભક્ત્યા પર્યવેષયત્ ॥
દધ્યોદનં નિરુપમં નિવેદ્ય સમતોષયત્

ભુક્તવત્સુ દ્વિજાગ્ર્યેષુ સ્વાચાંતેષુ નૃપાંગના ॥
પ્રણમ્ય દત્ત્વા તાંબૂલં દક્ષિણાં ચ યથાર્હતઃ

ધેનૂર્હિરણ્યવાસાંસિ રત્નસ્રગ્ભૂષણાનિ ચ ॥
દત્ત્વા ભૂયો નમસ્કૃત્ય વિસસર્જ દ્વિજોત્તમાન્

તયોર્દ્વયોર્ભૂસુરવર્યપુત્રયોરેકસ્ત્તયા હૈમવતીધિયાર્ચિતઃ ॥
એકો મહાદેવધિયાભિપૂજિતઃ કૃતપ્રણામૌ યયતુસ્તદાજ્ઞયા

સા તુ વિસ્મૃતપુંભાવા તસ્મિન્નેવ દ્વિજોત્તમે ॥
જાતસ્પૃહા મદોત્સિક્તા કન્દર્પવિવશાબ્રવીત્

અંયિ નાથ વિશાલાક્ષ સર્વાવયવસુન્દર ॥
તિષ્ઠતિષ્ઠ ક્વ વા યાસિ માં ન પશ્યસિ તે પ્રિયામ્

ઇદમગ્રે વનં રમ્યં સુપુષ્પિતમહાદ્રુમમ્ ॥
અસ્મિન્વિહર્તુમિચ્છામિ ત્વયા સહ યથાસુખમ્

ઇત્થં તયોક્તમાકર્ણ્ય પુરોઽગચ્છદ્દ્વિજાત્મજઃ ॥
વિચિંત્ય પરિહાસોક્તિં ગચ્છતિ સ્મ યથા પુરા

પુનરપ્યાહ સા બાલા તિષ્ઠતિષ્ઠ ક્વ યાસ્યસિ॥
દુરુત્સહસ્મરાવેશાં પરિભોક્તુમુપેત્ય મામ્

પરિષ્વજસ્વ માં કાંતાં પાયયસ્વ તવાધરમ્ ॥
નાહં ગંતું સમર્થાસ્મિ સ્મરબાણપ્રપીડિતા ॥

ઇત્થમશ્રુતપૂર્વાં તાં નિશમ્ય પરિશંકિતઃ ॥
આયાંતીં પૃષ્ઠતો વીક્ષ્ય સહસા વિસ્મયં ગતઃ

કૈષા પદ્મપલાશાક્ષી પીનોન્નતપયોધરા ॥
કૃશોદરી બૃહચ્છ્રોણી નવપલ્લવકોમલા

સ એવ મે સખા કિન્નુ જાત એવ વરાંગના ॥
પૃચ્છામ્યેનમતઃ સર્વમિતિ સંચિન્ત્ય સોઽબ્રવીત્

કિમપૂર્વ ઇવાભાષિ સખે રૂપગુણાદિભિઃ ॥
અપૂર્વં ભાષસે વાક્યં કામિનીવ સમાકુલા

યસ્ત્વં વેદપુરાણજ્ઞો બ્રહ્મચારી જિતેંદ્રિયઃ ॥
સારસ્વતાત્મજઃ શાંતઃ કથમેવં પ્રભાષસે

ઇત્યુક્તા સા પુનઃ પ્રાહ નાહમસ્મિ પુમાન્પ્રભો ॥
નામ્ના સામવતી બાલા તવાસ્મિ રતિદાયિની

યદિ તે સંશયઃ કાંત મમાંગાનિ વિલોકય ॥
ઇત્યુક્તઃ સહસા માર્ગે રહસ્યેનાં વ્યલોકયત્

તામકૃત્રિમધમ્મિલ્લાં જવનસ્તનશોભિનીમ્ ॥
સુરૂપાં વીક્ષ્ય કામેન કિંચિદ્વ્યાકુલતામગાત્

પુનઃ સંસ્તભ્ય યત્નેન ચેતસો વિકૃતિં બુધઃ ॥
મુહૂર્તં વિસ્મયાવિષ્ટો ન કિંચિત્પ્રત્યભાષત

॥ સામવત્યુવાચ ॥ ॥
ગતસ્તે સંશયઃ કશ્ચિત્તર્હ્યાગચ્છ ભજસ્વ મામ્ ॥
પશ્યેદં વિપિનં કાંત પરસ્ત્રીસુરતોચિતમ્

॥ સુમેધા ઉવાચ ॥ ॥
મૈવં કથય મર્યાદાં મા હિંસીર્મદમત્તવત્ ॥
આવાં વિજ્ઞાતશાસ્ત્રાર્થૌ ત્વમેવં ભાષસે કથમ્

અધીતસ્ય ચ શાસ્ત્રસ્ય વિવેકસ્ય કુલસ્ય ચ ॥
કિમેષ સદૃશો ધર્મો જારધર્મનિષેવણમ્

ન ત્વં સ્ત્રી પુરુષો વિદ્વાઞ્જાનીહ્યાત્માનમાત્મના ॥
અયં સ્વયંકૃતોઽનર્થ આવાભ્યાં યદ્વિચેષ્ટિતમ્

વંચયિત્વાત્મપિતરૌ ધૂર્ત્તરાજાનુશાસનાત્ ॥
કૃત્વા ચાનુચિતં કર્મ તસ્યૈતદ્ભુજ્યતે ફલમ્

સર્વં ત્વનુચિતં કર્મ નૃણાં શ્રેયોવિનાશનમ્ ॥
યસ્ત્વં વિપ્રાત્મજો વિદ્વાન્ગતઃ સ્ત્રીત્વં વિગર્હિતમ્

માર્ગં ત્યક્ત્વા ગતોઽરણ્યં નરો વિધ્યેત કણ્ટકૈઃ ॥
બલાર્દ્ધિસ્યેત વા હિંસ્રૈર્યદા ત્યક્તસમા ગમઃ

એવં વિવેકમાશ્રિત્ય તૂષ્ણીમેહિ સ્વયં ગૃહમ્ ॥
દેવદ્વિજપ્રસાદેન સ્ત્રીત્વં તવ વિલીયતે

અથવા દૈવયોગેન સ્ત્રીત્વમેવ ભવેત્તવ ॥
પિત્રા દત્તા મયા સાકં રંસ્યસે વરવર્ણિનિ

અહો ચિત્રમહો દુઃખમહો પાપબલં મહત્ ॥
અહો રાજ્ઞઃ પ્રભાવોયં શિવારાધનસંભૃતઃ

ઇત્યુક્તાપ્યસકૃત્તેન સા વધૂરતિવિહ્વલા ॥
બલેન તં સમાલિંગ્ય ચુચુંબાધરપલ્લવમ્

ધર્ષિતોપિ તયા ધીરઃ સુમેધા નૂતનસ્ત્રિયમ્ ॥
યત્નાદાનીય સદનં કૃત્સ્નં તત્ર ન્યવેદયત્

તદાકર્ણ્યાથ તૌ વિપ્રૌ કુપિતૌ શોકવિહ્વલૌ ॥
તાભ્યાં સહ કુમારાભ્યાં વૈદર્ભાંતિકમીયતુઃ

તતઃ સારસ્વતઃ પ્રાહ રાજાનં ધૂર્તચેષ્ટિતમ્ ॥
રાજન્મમાત્મજં પશ્ય તવ શાસનયંત્રિતમ્

એતૌ તવાજ્ઞાવશગૌ ચક્રતુઃ કર્મ ગર્હિતમ્ ॥
મત્પુત્રસ્તત્ફલં ભુંક્તે સ્ત્રીત્વં પ્રાપ્ય જુગુપ્સિતમ્

અદ્ય મે સંતતિર્નષ્ટા નિરાશાઃ પિતરો મમ ॥
નાપુત્રસ્ય હિ લોકોસ્તિ લુપ્તપિંડાદિસંસ્કૃતેઃ

શિખોપવીતમજિનં મૌજીં દંડં કમંડલુમ્ ॥
બ્રહ્મચર્યોચિતં ચિહ્નં વિહાયેમાં દશાં ગતઃ

બ્રહ્મસૂત્રં ચ સાવિત્રીં સ્નાનં સંધ્યાં જપાર્ચનમ્ ॥
વિસૃજ્ય સ્ત્રીત્વમાપ્તોસ્ય કા ગતિર્વદ પાર્થિવ

ત્વયા મે સંતતિર્નષ્ટા નષ્ટો વેદપથશ્ચ મે ॥
એકાત્મજસ્ય મે રાજન્કા ગતિર્વદ શાશ્વતી

ઇતિ સારસ્વતેનોક્તં વાક્યમાકર્ણ્ય ભૂપતિઃ ॥
સીમંતિન્યાઃ પ્રભાવેણ વિસ્મયં પરમં ગતઃ

અથ સર્વાન્સમાહૂય મહર્ષીનમિતદ્યુતીન્॥
પ્રસાદ્ય પ્રાર્થયામાસ તસ્ય પુંસ્ત્વં મહીપતિઃ

તેઽબુવન્નથ પાર્વત્યાઃ શિવસ્ય ચ સમીહિતમ્ ॥
તદ્ભક્તાનાં ચ માહાત્મ્યં કોન્યથા કર્તુમીશ્વરઃ

અથ રાજા ભરદ્વાજમાદાય મુનિપુંગવમ્ ॥
તાભ્યાં સહ દ્વિજાગ્ર્યાભ્યાં તત્સુતાભ્યાં સમન્વિતઃ

અંબિકાભવનં પ્રાપ્ય ભરદ્વાજોપદેશતઃ ॥
તાં દેવીં નિયમૈસ્તીવ્રૈરુપાસ્તે સ્મ મહાનિશિ

એવં ત્રિરાત્રં સુવિસૃષ્ટભોજનઃ સ પાર્વતીધ્યાન રતો મહીપતિઃ ॥
સમ્યક્પ્રણામૈર્વિવિધૈશ્ચ સંસ્તવૈર્ગૌરીં પ્રપન્નાર્તિહરામતોષયત્

તતઃ પ્રસન્ના સા દેવી ભક્તસ્ય પૃથિવીપતેઃ ॥
સ્વરૂપં દર્શયામાસ ચંદ્રકોટિસમપ્રભમ્

અથાહ ગૌરી રાજાનં કિં તે બ્રૂહિ સમીહિતમ્ ॥
સોઽપ્યાહ પુંસ્ત્વમેતસ્ય કૃપયા દીયતામિતિ

ભૂયોપ્યાહ મહાદેવી મદ્ભક્તૈઃ કર્મ યત્કૃતમ્ ॥
શક્યતે નાન્યથા કર્તું વર્ષાયુતશતૈરપિ

॥ રાજોવાચ ॥ ॥
એકાત્મજો હિ વિપ્રોયં કર્મણા નષ્ટસંતતિઃ ॥
કથં સુખં પ્રપદ્યેત વિના પુત્રેણ તાદૃશઃ

॥ દેવ્યુવાચ ॥ ॥
તસ્યાન્યો મત્પ્રસાદેન ભવિષ્યતિ સુતોત્તમઃ ॥
વિદ્યા વિનયસંપન્નો દીર્ઘાયુરમલાશયઃ

એષા સામવતી નામ સુતા તસ્ય દ્વિજન્મનઃ ॥
ભૂત્વા સુમેધસઃ પત્ની કામભોગેન યુજ્યતામ્

ઇત્યુક્ત્વાંતર્હિતા દેવી તે ચ રાજપુરોગમાઃ ॥
ગતાઃ સ્વંસ્વં ગૃહં સર્વે ચક્રુસ્તચ્છાસને સ્થિતિમ્

સોપિ સારસ્વતો વિપ્રઃ પુત્રં પૂર્વસુતો ત્તમમ્ ॥
લેભે દેવ્યાઃ પ્રસાદેન હ્યચિરાદેવ કાલતઃ

તાં ચ સામવતીં કન્યાં દદૌ તસ્મૈ સુમેધસે ॥
તૌ દંપતી ચિરં કાલં બુભુજાતે પરં સુખમ્

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
ઇત્યેષ શિવભક્તાયાઃ સીમંતિન્યા નૃપસ્ત્રિયાઃ ॥
પ્રભાવઃ કથિતઃ શંભોર્માહાત્મ્યમપિ વર્ણિતમ્

ભૂયોપિ શિવભક્તાનાં પ્રભાવં વિસ્મયાવહમ્ ॥
સમાસાદ્વર્ણયિષ્યામિ શ્રોતૄણાં મંગલાયનમ્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં તૃતીયે બ્રહ્મોત્તરખણ્ડે સીમંતિન્યાઃ પ્રભાવવર્ણનં નામ નવમોઽધ્યાયઃ