स्कन्द पुराण · श्लोक 3.9-2

॥ ऋषय ऊचुः ॥ ॥
साधुसाधु महाभाग त्वया कथितमुत्तमम् ॥
आख्यानं पुनरन्यत्र विचित्रं वक्तुमर्हसि

॥ सूत उवाच ॥ ॥
विदर्भविषये पूर्वमासीदेको द्विजोत्तमः ॥
वेदमित्र इति ख्यातो वेद शास्त्रार्थवित्सुधीः

तस्यासीदपरो विप्रः सखा सारस्वताह्वयः ॥
तावुभौ परमस्निग्धावेकदेशनिवासिनौ

वेदमित्रस्य पुत्रोऽभूत्सुमेधा नाम सुव्रतः ॥
सारस्वतस्य तनयः सोमवानिति विश्रुतः

उभौ सवयसौ बालौ समवेषौ समस्थिती ॥
समं च कृतसंस्कारौ सम विद्यौ बभूवतुः

सांगानधीत्य तौ वेदांस्तर्कव्याकरणानि च ॥
इतिहासपुराणानि धर्मशास्त्राणि कृत्स्नशः

सर्वविद्याकुशलिनौ बाल्य एव मनीषिणौ ॥
प्रहर्षमतुलं पित्रोर्ददतुः सकलैर्गुणैः

तावेकदा स्वतनयौ तावुभौ ब्राह्मणोत्तमौ ॥
आहूयावोचतां प्रीत्या षोड शाब्दौ शुभाकृती

हे पुत्रकौ युवां बाल्ये कृतविद्यौ सुवर्चसौ ॥
वैवाहिकोयं समयो वर्तते युवयोः समम्

इमं प्रसाद्य राजानं विदर्भेशं स्वविद्यया ॥
ततः प्राप्य धनं भूरि कृतोद्वाहौ भविष्यथः

एवमुक्तौ सुतौ ताभ्यां तावुभौ द्विजनंदनौ ॥
विदर्भराजमासाद्य समतोषयतां गुणैः

विद्यया परितुष्टाय तस्मै द्विजकुमारकौ ॥
विवाहार्थं कृतोद्योगौ धनहीनावशंसताम्

तयोरपि मतं ज्ञात्वा स विदर्भमहीपतिः ॥
प्रहस्य किंचित्प्रोवाच लोकतत्त्वविवित्सया

आस्ते निषधराजस्य राज्ञी सीमंतिनी सती ॥
सोमवारे महादेवं पूजयत्यंबिकायुतम्

तस्मिन्दिने सपत्नीकान्द्विजाग्र्यान्वेदवित्तमान्॥
संपूज्य परया भक्त्या धनं भूरि ददाति च

अतोऽत्र युवयोरैको नारीविभ्रमवेषधृक्॥
एकस्तस्या पतिर्भूत्वा जायेतां विप्रदंपती

युवां वधूवरौ भूत्वा प्राप्य सीमंतिनीगृहम्॥
भुक्त्वा भूरि धनं लब्ध्वा पुनर्यातं ममांमतिकम्

इति राज्ञा समादिष्टौ भीतौ द्विजकुमारकौ ॥
प्रत्यूचतुरिदं कर्म कर्तुं नौ जायते भयम्

देवतासु गुरौ पित्रोस्तथा राजकुलेषु च ॥
कौटिल्यमाचरन्मोहात्सद्यो नश्यति सान्वयः

कथमंतर्गृहं राज्ञां छद्मना प्रविशेत्पुमान् ॥
गोप्यमानमपिच्छद्म कदाचित्ख्यातिमेष्यति

ये गुणाः साधिताः पूर्वं शीलाचारश्रुतादिभिः ॥
सद्यस्ते नाशमायांति कौटिल्य पथगामिनः

पापं निंदा भयं वैरं चत्वार्येतानि देहिनाम् ॥
छद्ममार्गप्रपन्नानां तिष्ठंत्येव हि सर्वदा

अत आवां शुभाचारौ जातौ च शुचिनां कुले ॥
वृत्तं धूर्तजनश्लाघ्यं नाश्रयावः कदाचन

॥ राजोवाच ॥ ॥
दैवतानां गुरूणां च पित्रोश्च पृथिवीपतेः ॥
शासनस्याप्यलंघ्यत्वात्प्रत्यादेशो न कर्हिचित्

एतैर्यद्यत्समादिष्टं शुभं वा यदि वाऽशुभम् ॥
कर्तव्यं नियतं भीतैरप्रमत्तैर्बुभूषुभिः ॥

अहो वयं हि राजानः प्रजा यूयं हि संमताः ॥
राजाज्ञया प्रवृत्तानां श्रेयः स्यादन्यथा भयम्

अतो मच्छासनं कार्यं भव द्भ्यामविलंबितम् ॥
इत्युक्तौ नरदेवेन तौ तथेत्यूचतुर्भयात्

सारस्वतस्य तनयं सामवन्तं नराधिपः ॥
स्त्रीरूपधारिणं चक्रे वस्त्राकल्पां जनादिभिः

स कृत्रिमोद्भूतकलत्रभावः प्रयुक्तकर्णाभरणांगरागः ॥
स्निग्धाञ्जनाक्षः स्पृहणीयरूपो बभूव सद्यः प्रमदोत्तमाभः

तावुभौ दंपती भूत्वा द्विजपुत्रौ नृपाज्ञया ॥
जग्मतुर्नैषधं देशं यद्वा तद्वा भवत्विति

उपेत्य राजसदनं सोमवारे द्विजोत्तमैः ॥
सपत्नीकैः कृतातिथ्यौ धौतपादौ बभूवतुः

सा राज्ञी ब्राह्मणान्सर्वानुपविष्टान्वरासने ॥
प्रत्येकमर्चयांचक्रे सपत्नीकान्द्विजोत्तमान्

तौ च विप्रसुतौ दृष्ट्वा प्राप्तौ कृतकदंपती ॥
ज्ञात्वा किंचिद्विहस्याथ मेने गौरीमहेश्वरौ

आवाह्य द्विजमुख्येषु देवदेवं सदाशिवम् ॥
पत्नीष्वावाहयामास सा देवीं जगदंबिकाम्

गन्धैर्माल्यैः सुरभिभिर्धूपैर्नीराजनैरपि ॥
अर्चयित्वा द्विजश्रेष्ठान्नमश्चक्रे समाहिता

हिरण्मयेषु पात्रेषु पायसं घृतसंयुतम् ॥
शर्करामधुसंयुक्तं शाकैर्जुष्टं मनोरमैः

गंधशाल्योदनैर्हृद्यैर्मोदकापूपराशिभिः ॥
शष्क्रुलीभिश्च संयावैः कृसरैर्माषपक्वकैः

तथान्यैरप्यसंख्यातैर्भक्ष्यैर्भोज्यैर्मनोरमैः ॥
सुगन्धैः स्वादुभिः सूपैः पानीयैरपि शीतलैः

क्लृप्तमन्नं द्विजा -ग्र्येभ्यः सा भक्त्या पर्यवेषयत् ॥
दध्योदनं निरुपमं निवेद्य समतोषयत्

भुक्तवत्सु द्विजाग्र्येषु स्वाचांतेषु नृपांगना ॥
प्रणम्य दत्त्वा तांबूलं दक्षिणां च यथार्हतः

धेनूर्हिरण्यवासांसि रत्नस्रग्भूषणानि च ॥
दत्त्वा भूयो नमस्कृत्य विससर्ज द्विजोत्तमान्

तयोर्द्वयोर्भूसुरवर्यपुत्रयोरेकस्त्तया हैमवतीधियार्चितः ॥
एको महादेवधियाभिपूजितः कृतप्रणामौ ययतुस्तदाज्ञया

सा तु विस्मृतपुंभावा तस्मिन्नेव द्विजोत्तमे ॥
जातस्पृहा मदोत्सिक्ता कन्दर्पविवशाब्रवीत्

अंयि नाथ विशालाक्ष सर्वावयवसुन्दर ॥
तिष्ठतिष्ठ क्व वा यासि मां न पश्यसि ते प्रियाम्

इदमग्रे वनं रम्यं सुपुष्पितमहाद्रुमम् ॥
अस्मिन्विहर्तुमिच्छामि त्वया सह यथासुखम्

इत्थं तयोक्तमाकर्ण्य पुरोऽगच्छद्द्विजात्मजः ॥
विचिंत्य परिहासोक्तिं गच्छति स्म यथा पुरा

पुनरप्याह सा बाला तिष्ठतिष्ठ क्व यास्यसि॥
दुरुत्सहस्मरावेशां परिभोक्तुमुपेत्य माम्

परिष्वजस्व मां कांतां पाययस्व तवाधरम् ॥
नाहं गंतुं समर्थास्मि स्मरबाणप्रपीडिता ॥

इत्थमश्रुतपूर्वां तां निशम्य परिशंकितः ॥
आयांतीं पृष्ठतो वीक्ष्य सहसा विस्मयं गतः

कैषा पद्मपलाशाक्षी पीनोन्नतपयोधरा ॥
कृशोदरी बृहच्छ्रोणी नवपल्लवकोमला

स एव मे सखा किन्नु जात एव वरांगना ॥
पृच्छाम्येनमतः सर्वमिति संचिन्त्य सोऽब्रवीत्

किमपूर्व इवाभाषि सखे रूपगुणादिभिः ॥
अपूर्वं भाषसे वाक्यं कामिनीव समाकुला

यस्त्वं वेदपुराणज्ञो ब्रह्मचारी जितेंद्रियः ॥
सारस्वतात्मजः शांतः कथमेवं प्रभाषसे

इत्युक्ता सा पुनः प्राह नाहमस्मि पुमान्प्रभो ॥
नाम्ना सामवती बाला तवास्मि रतिदायिनी

यदि ते संशयः कांत ममांगानि विलोकय ॥
इत्युक्तः सहसा मार्गे रहस्येनां व्यलोकयत्

तामकृत्रिमधम्मिल्लां जवनस्तनशोभिनीम् ॥
सुरूपां वीक्ष्य कामेन किंचिद्व्याकुलतामगात्

पुनः संस्तभ्य यत्नेन चेतसो विकृतिं बुधः ॥
मुहूर्तं विस्मयाविष्टो न किंचित्प्रत्यभाषत

॥ सामवत्युवाच ॥ ॥
गतस्ते संशयः कश्चित्तर्ह्यागच्छ भजस्व माम् ॥
पश्येदं विपिनं कांत परस्त्रीसुरतोचितम्

॥ सुमेधा उवाच ॥ ॥
मैवं कथय मर्यादां मा हिंसीर्मदमत्तवत् ॥
आवां विज्ञातशास्त्रार्थौ त्वमेवं भाषसे कथम्

अधीतस्य च शास्त्रस्य विवेकस्य कुलस्य च ॥
किमेष सदृशो धर्मो जारधर्मनिषेवणम्

न त्वं स्त्री पुरुषो विद्वाञ्जानीह्यात्मानमात्मना ॥
अयं स्वयंकृतोऽनर्थ आवाभ्यां यद्विचेष्टितम्

वंचयित्वात्मपितरौ धूर्त्तराजानुशासनात् ॥
कृत्वा चानुचितं कर्म तस्यैतद्भुज्यते फलम्

सर्वं त्वनुचितं कर्म नृणां श्रेयोविनाशनम् ॥
यस्त्वं विप्रात्मजो विद्वान्गतः स्त्रीत्वं विगर्हितम्

मार्गं त्यक्त्वा गतोऽरण्यं नरो विध्येत कण्टकैः ॥
बलार्द्धिस्येत वा हिंस्रैर्यदा त्यक्तसमा गमः

एवं विवेकमाश्रित्य तूष्णीमेहि स्वयं गृहम् ॥
देवद्विजप्रसादेन स्त्रीत्वं तव विलीयते

अथवा दैवयोगेन स्त्रीत्वमेव भवेत्तव ॥
पित्रा दत्ता मया साकं रंस्यसे वरवर्णिनि

अहो चित्रमहो दुःखमहो पापबलं महत् ॥
अहो राज्ञः प्रभावोयं शिवाराधनसंभृतः

इत्युक्ताप्यसकृत्तेन सा वधूरतिविह्वला ॥
बलेन तं समालिंग्य चुचुंबाधरपल्लवम्

धर्षितोपि तया धीरः सुमेधा नूतनस्त्रियम् ॥
यत्नादानीय सदनं कृत्स्नं तत्र न्यवेदयत्

तदाकर्ण्याथ तौ विप्रौ कुपितौ शोकविह्वलौ ॥
ताभ्यां सह कुमाराभ्यां वैदर्भांतिकमीयतुः

ततः सारस्वतः प्राह राजानं धूर्तचेष्टितम् ॥
राजन्ममात्मजं पश्य तव शासनयंत्रितम्

एतौ तवाज्ञावशगौ चक्रतुः कर्म गर्हितम् ॥
मत्पुत्रस्तत्फलं भुंक्ते स्त्रीत्वं प्राप्य जुगुप्सितम्

अद्य मे संततिर्नष्टा निराशाः पितरो मम ॥
नापुत्रस्य हि लोकोस्ति लुप्तपिंडादिसंस्कृतेः

शिखोपवीतमजिनं मौजीं दंडं कमंडलुम् ॥
ब्रह्मचर्योचितं चिह्नं विहायेमां दशां गतः

ब्रह्मसूत्रं च सावित्रीं स्नानं संध्यां जपार्चनम् ॥
विसृज्य स्त्रीत्वमाप्तोस्य का गतिर्वद पार्थिव

त्वया मे संततिर्नष्टा नष्टो वेदपथश्च मे ॥
एकात्मजस्य मे राजन्का गतिर्वद शाश्वती

इति सारस्वतेनोक्तं वाक्यमाकर्ण्य भूपतिः ॥
सीमंतिन्याः प्रभावेण विस्मयं परमं गतः

अथ सर्वान्समाहूय महर्षीनमितद्युतीन्॥
प्रसाद्य प्रार्थयामास तस्य पुंस्त्वं महीपतिः

तेऽबुवन्नथ पार्वत्याः शिवस्य च समीहितम् ॥
तद्भक्तानां च माहात्म्यं कोन्यथा कर्तुमीश्वरः

अथ राजा भरद्वाजमादाय मुनिपुंगवम् ॥
ताभ्यां सह द्विजाग्र्याभ्यां तत्सुताभ्यां समन्वितः

अंबिकाभवनं प्राप्य भरद्वाजोपदेशतः ॥
तां देवीं नियमैस्तीव्रैरुपास्ते स्म महानिशि

एवं त्रिरात्रं सुविसृष्टभोजनः स पार्वतीध्यान रतो महीपतिः ॥
सम्यक्प्रणामैर्विविधैश्च संस्तवैर्गौरीं प्रपन्नार्तिहरामतोषयत्

ततः प्रसन्ना सा देवी भक्तस्य पृथिवीपतेः ॥
स्वरूपं दर्शयामास चंद्रकोटिसमप्रभम्

अथाह गौरी राजानं किं ते ब्रूहि समीहितम् ॥
सोऽप्याह पुंस्त्वमेतस्य कृपया दीयतामिति

भूयोप्याह महादेवी मद्भक्तैः कर्म यत्कृतम् ॥
शक्यते नान्यथा कर्तुं वर्षायुतशतैरपि

॥ राजोवाच ॥ ॥
एकात्मजो हि विप्रोयं कर्मणा नष्टसंततिः ॥
कथं सुखं प्रपद्येत विना पुत्रेण तादृशः

॥ देव्युवाच ॥ ॥
तस्यान्यो मत्प्रसादेन भविष्यति सुतोत्तमः ॥
विद्या विनयसंपन्नो दीर्घायुरमलाशयः

एषा सामवती नाम सुता तस्य द्विजन्मनः ॥
भूत्वा सुमेधसः पत्नी कामभोगेन युज्यताम्

इत्युक्त्वांतर्हिता देवी ते च राजपुरोगमाः ॥
गताः स्वंस्वं गृहं सर्वे चक्रुस्तच्छासने स्थितिम्

सोपि सारस्वतो विप्रः पुत्रं पूर्वसुतो त्तमम् ॥
लेभे देव्याः प्रसादेन ह्यचिरादेव कालतः

तां च सामवतीं कन्यां ददौ तस्मै सुमेधसे ॥
तौ दंपती चिरं कालं बुभुजाते परं सुखम्

॥ सूत उवाच ॥ ॥
इत्येष शिवभक्तायाः सीमंतिन्या नृपस्त्रियाः ॥
प्रभावः कथितः शंभोर्माहात्म्यमपि वर्णितम्

भूयोपि शिवभक्तानां प्रभावं विस्मयावहम् ॥
समासाद्वर्णयिष्यामि श्रोतॄणां मंगलायनम्

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां तृतीये ब्रह्मोत्तरखण्डे सीमंतिन्याः प्रभाववर्णनं नाम नवमोऽध्यायः