સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 3.8-2

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
નિત્યાનંદમયં શાંતં નિર્વિકલ્પં નિરામયમ્ ॥
શિવતત્ત્વમનાદ્યંતં યે વિદુસ્તે પરં ગતાઃ

વિરક્તાઃ કામભોગેભ્યો યે પ્રકુર્વંત્યહૈતુકીમ્ ॥
ભક્તિં પરાં શિવે ધીરાસ્તેષાં મુક્તિર્ન સંસૃતિઃ

વિષયાનભિસંધાય યે કુર્વંતિ શિવે રતિમ્ ॥
વિષયૈર્નાભિભૂયંતે ભુંજાનાસ્તત્ફલાન્યપિ

યેન કેનાપિ ભાવેન શિવભક્તિયુતો નરઃ ॥
ન વિનશ્યતિ કાલેન સ યાતિ પરમાં ગતિમ્

આરુરુક્ષુઃ પરં સ્થાનં વિષયાસક્તમાનસઃ ॥
પૂજયેત્કર્મણા શંભું ભોગાંતે શિવમાપ્નુયાત્

અશક્તઃ કશ્ચિદુત્સ્રષ્ટું પ્રાયો વિષયવાસનામ્ ॥
અતઃ કર્મમયી પૂજા કામધેનુઃ શરીરિણામ્

માયામયેપિ સંસારે યે વિહૃત્ય ચિરં સુખમ્ ॥
મુક્તિમિચ્છન્તિ દેહાંતે તેષાં ધર્મોયમીરિતઃ

શિવપૂજા સદા લોકે હેતુઃ સ્વર્ગાપવર્ગયોઃ ॥
સોમવારે વિશેષેણ પ્રદોષાદિગુણાન્વિતે

કેવલેનાપિ યે કુર્યુઃ સોમવારે શિવાર્ચનમ્ ॥
ન તેષાં વિદ્યતે કિંચિદિહામુત્ર ચ દુર્લભમ્

ઉપોષિતઃ શુચિર્ભૂત્વા સોમવારે જિતેંદ્રિયઃ ॥
વૈદિકૈર્લૌકિકૈર્વાપિ વિધિવત્પૂજયેચ્છિવમ્

બ્રહ્મચારી ગૃહસ્થો વા કન્યા વાપિ સભર્ત્તૃકા॥
વિભર્તૃકા વા સંપૂજ્ય લભતે વરમીપ્સિતમ્

અત્રાહં કથયિષ્યામિ કથાં શ્રોતૃમનોહરામ્॥
શ્રુત્વા મુક્તિં પ્રયાંત્યેવ ભર્તિર્ભવતિ શાંભવી

આર્યાવર્તે નૃપઃ કશ્ચિદાસીદ્ધર્મભૃતાં વરઃ॥
ચિત્રવર્મેતિ વિખ્યાતો ધર્મરાજો દુરાત્મનામ્॥

સ ગોપ્તા ધર્મસેતૂનાં શાસ્તા દુષ્પથગામિનામ્ ॥
યષ્ટા સમસ્તયજ્ઞાનાં ત્રાતા શરણમિચ્છતામ્

કર્ત્તા સકલપુણ્યાનાં દાતા સકલસંપદામ્ ॥
જેતા સપત્નવૃંદાનાં ભક્તઃ શિવમુકુન્દયોઃ

સોનુકૂલાસુ પત્નીષુ લબ્ધ્વા પુત્રાન્મહૌજસઃ ॥
ચિરેણ પ્રાર્થિતાં લેભે કન્યામેકાં વરાનનામ્

સ લબ્ધ્વા તનયાં દિષ્ટ્યા હિમવાનિવ પાર્વતીમ્ ॥
આત્માનં દેવસદૃશં મેને પૂર્ણમનોરથમ્

સ એકદા જાતકલક્ષણજ્ઞાનાહૂય સાધૂન્દ્વિજમુખ્યવૃંદાન્ ॥
કુતૂહલેનાભિનિવિષ્ટચેતાઃ પપ્રચ્છ કન્યાજનને ફલાનિ

અથ તત્રાબ્રવીદેકો બહુજ્ઞો દ્વિજસત્તમઃ ॥
એષા સીમંતિની નામ્ના કન્યા તવ મહીપતે

ઉમેવ માંગલ્યવતી દમયંતીવ રૂપિણી ॥
ભારતીવ કલાભિજ્ઞા લક્ષ્મીરિવ મહાગુણા ॥

સુપ્રજા દેવમાતેવ જાનકીવ ધૃતવ્રતા ॥
રવિપ્રભેવ સત્કાંતિશ્ચંદ્રિકેવ મનોરમા

દશવર્ષસહસ્રાણિ સહ ભર્ત્રા પ્રમોદતે ॥
પ્રસૂય તનયાનષ્ટૌ પરં સુખમવાપ્સ્યતિ

ઇત્યુક્તવંતં નૃપતિર્ધનૈઃ સંપૂજ્ય તં દ્વિજમ્ ॥
અવાપ પરમાં પ્રીતિં તદ્વાગમૃતસેવયા

અથાન્યોઽપિ દ્વિજઃ પ્રાહ ધૈર્યવાનમિતદ્યુતિઃ ॥
એષા ચતુર્દશે વર્ષે વૈધવ્યં પ્રતિપત્સ્યતિ

ઇત્યાકર્ણ્ય વચસ્તસ્ય વજ્રનિર્ઘાતનિષ્ઠુરમ્ ॥
મુહૂર્તમભવદ્રાજા ચિંતાવ્યાકુલમાનસઃ

અથ સર્વાન્સમુત્સૃજ્ય બ્રાહ્મણાન્બ્રહ્મવત્સલઃ ॥
સર્વં દૈવકૃતં મત્ત્વા નિશ્ચિંતઃ પાર્થિવોઽભવત્

સાપિ સીમંતિની બાલા ક્રમેણ ગતશૈશવા ॥
વૈધવ્યમાત્મનો ભાવિ શુશ્રાવાત્મસખીમુખાત્

પરં નિર્વેદમાપન્ના ચિંતયામાસ બાલિકા ॥
યાજ્ઞવલ્ક્યમુનેઃ પત્નીં મૈત્રેયીં પર્યપૃચ્છત

માતસ્ત્વચ્ચરણાંભોજં પ્રપન્નાસ્મિ ભયાકુલા॥
સૌભાગ્યવર્ધનં કર્મ મમ શંસિતુમર્હસિ

ઇતિ પ્રપન્નાં નૃપતેઃ કન્યાં પ્રાહ મુનેઃ સતી॥
શરણં વ્રજ તન્વંગિ પાર્વતીં શિવસંયુતામ્

સોમવારે શિવં ગૌરીં પૂજયસ્વ સમાહિતા॥
ઉપોષિતા વા સુસ્નાતા વિરજામ્બરધારિણી

યતવાઙ્નિશ્ચલમનાઃ પૂજાં કૃત્વા યથોચિતામ્ ॥
બ્રાહ્મણાન્ભોજયિત્વાથ શિવં સમ્યક્પ્રસાદયત્

પાપક્ષયોઽભિષેકેણ સામ્રાજ્યં પીઠપૂજનાત્ ॥
સૌભાગ્યમખિલં સૌખ્યં ગંધમાલ્યાક્ષતાર્પણાત્

ધૂપદાનેન સૌગંધ્યં કાંતિર્દીપપ્રદાનતઃ ॥
નૈવેદ્યૈશ્ચ મહાભોગો લક્ષ્મીસ્તાંબૂલદાનતઃ

ધર્માર્થકામમોક્ષાશ્ચ નમસ્કારપ્રદાનતઃ ॥
અષ્ટૈશ્વર્યાદિસિદ્ધીનાં જપ એવ હિ કારણમ્

હોમેન સર્વકામાનાં સમૃદ્ધિરુપજાયતે ॥
સર્વેષામેવ દેવાનાં તુષ્ટિર્બ્રાહ્મણભોજનાત્

ઇત્થમારાધય શિવં સોમવારે શિવામપિ ॥
અત્યાપદમપિ પ્રાપ્તા નિસ્તીર્ણાભિભવા ભવેઃ

ઘોરાદ્ઘોરં પ્રપન્નાપિ મહાક્લેશં ભયાનકમ્ ॥
શિવપૂજાપ્રભાવેણ તરિષ્યસિ મહદ્ભયમ્

ઇત્થં સીમંતિનીં સમ્યગનુશાસ્ય પુનઃ સતી ॥
યયૌ સાપિ વરારોહા રાજપુત્રી તથાઽકરોત્

દમયંત્યાં નલસ્યાસીદિંદ્રસેનાભિધઃ સુતઃ ॥
તસ્ય ચંદ્રાંગદો નામ પુત્રોભૂ ચ્ચંદ્રસન્નિભઃ

ચિત્રવર્મા નૃપશ્રેષ્ઠસ્તમાહૂય નૃપાત્મજમ્ ॥
કન્યાં સીમંતિનીં તસ્મૈ પ્રાયચ્છદ્ગુર્વનુજ્ઞયા

સોઽભૂન્મહોત્સવસ્તત્ર તસ્યા ઉદ્વાહકર્મણિ ॥
યત્ર સર્વમહીપાનાં સમવાયો મહાનભૂત્

તસ્યાઃ પાણિગ્રહં કાલે કૃત્વા ચંદ્રાંગદઃ કૃતી ॥
ઉવાસ કતિચિન્માસાંસ્તત્રૈવ શ્વશુરાલયે

એકદા યમુનાં તર્તું સ રાજતનયો બલી ॥
આરુરોહ તરીં કૈશ્ચિદ્વયસ્યૈઃ સહ લીલયા

તસ્મિંસ્તરતિ કાલિંદીં રાજપુત્રે વિધેર્વશાત્ ॥
મમજ્જ સહ કૈવતૈરાવર્ત્તાભિહતા તરી

હા હેતિ શબ્દઃ સુમહાનાસીત્તસ્યાસ્તટદ્વયે ॥
પશ્યતાં સર્વસૈન્યાનાં પ્રલાપો દિવમ સ્પૃશત્

મજ્જંતો મમ્રિરે કેચિત્કેચિદ્ગ્રાહોદરં ગતાઃ ॥
રાજપુત્રાદયઃ કેચિન્નાદૃશ્યંત મહાજલે

તદુપશ્રુત્ય રાજાપિ ચિત્રવર્માતિવિ હ્વલઃ ॥
યમુનાયાસ્તટં પ્રાપ્ય વિચેષ્ટઃ સમજાયત

શ્રુત્વાથ રાજપત્ન્યશ્ચ વભૂબુર્ગતચેતનાઃ ॥
સા ચ સીમંતિની શ્રુત્વા પપાપ ડૂવિ મૂર્ચ્છિતા

તથાન્યે મંત્રિમુખ્યાશ્ચ નાયકાઃ સપુરોહિતાઃ॥
વિહ્વલાઃ શોકસંતપ્તા વિલેપુર્મુક્તમૂર્ધજાઃ

ઇંદ્રસેનોપિ રાજેદ્રઃ પુત્રવાર્ત્તાં સુદુઃખિતઃ॥
આકર્ણ્ય સહ પત્નીભિર્નષ્ટસંજ્ઞઃ પપાત હ

તન્મંત્રિણશ્ચ તત્પૌરાસ્તથા તદ્દેશવાસિનઃ ॥
આબાલવૃદ્ધવનિતાશ્ચુક્રુશુઃ શોકવિહ્વલાઃ

શોકાત્કેચિદુરો જઘ્નુઃ શિરો જઘ્નુશ્ચ કેચન ॥
હા રાજપુત્ર હા તાત ક્વાસિ ક્વાસીતિ બભ્રમુઃ

એવં શોકાકુલં દીનમિંદ્રસેનમહીપતેઃ ॥
નગરં સહસા ક્ષુબ્ધં ચિત્રવર્મપુરં તથા

અથ વૃદ્ધૈઃ સમાશ્વસ્તશ્ચિત્રવર્મા મહીપતિઃ ॥
શનૈર્નગરમાગત્ય સાન્ત્વયામાસ ચાત્મજામ્

સ રાજાંભસિમગ્નસ્ય જામાતુસ્તસ્ય બાંધવૈઃ ॥
આગતૈઃ કારયામાસ સાકલ્યાદૌર્ધ્વદૈહિકમ્

સા ચ સીમંતિની સાધ્વી ભર્તૃલોકમતિઃ સતી ॥
પિત્રા નિષિદ્ધા સ્નેહેન વૈધવ્યં પ્રત્યપદ્યત

મુનેઃ પત્ન્યોઽપદિષ્ટં યત્સોમવારવ્રતં શુભમ્ ॥
ન તત્યાજ શુભાચારા વૈધવ્યં પ્રાપ્તવત્યપિ

એવં ચતુર્દશે વર્ષે દુઃખં પ્રાપ્ય સુદારુણમ્ ॥
ધ્યાયન્તી શિવપાદાબ્જં વત્સરત્રયમત્યગાત્

પુત્રશોકાદિવોન્મત્તમિંદ્રસેનં મહીપતિમ્ ॥
પ્રસહ્ય તસ્ય દાયાદાઃ સપ્તાંગં જહ્રુરોજસા

હૃતસિંહાસનઃ શૂરૈર્દાયાદૈઃ સોઽપ્રજો નૃપઃ ॥
નિગૃહ્ય કારાભવને સપત્નીકો નિવેશિતઃ ॥

ચંદ્રાગદોઽપિ તત્પુત્રો નિમગ્નો યમુનાજલે ॥
અધોધોમજ્જમાનોઽસૌ દદર્શોરગકામિનીઃ

જલક્રીડાસુ સક્તાસ્તા દૃષ્ટ્વા રાજકુમાર કમ્ ॥
વિસ્મિતાસ્તમથો નિન્યુઃ પાતાલં પન્નગાલયમ્

સ નીયમાનસ્તરસા પન્નગીભિર્નૃપાત્મજઃ ॥
તક્ષકસ્ય પુરં રમ્યં વિવેશ પરમાદ્ભુતમ્ ॥

સોઽપશ્યદ્રાજતનયો મહેંદ્રભવનોપમમ્ ॥
મહારત્નપરિભ્રાજન્મયૂખપરિદીપિતમ્

વજ્રવૈડૂર્યપાચાદિપ્રાસાદશતસંકુલમ્ ॥
માણિક્ય ગોપુરદ્વારં મુક્તાદામભિરુજ્જ્વલમ્

ચંદ્રકાંતસ્થલં રમ્યં હેમદ્વારકપાટકમ્ ॥
અનેકશતસાહસ્રમણિદીપવિરાજિતમ્

તત્રાપશ્યત્સભા મધ્યે નિષણ્ણં રત્નવિષ્ટરે ॥
તક્ષકં પન્નગાધીશં ફણાનેકશતોજ્જ્વલમ્

દિવ્યાંબરધરં દીપ્તં રત્નકુણ્ડલરાજિતમ્ ॥
નાનારત્નપરિક્ષિપ્તમુકુટ દ્યુતિરંજિતમ્

ફણામણિમયૂખાઢ્યૈરસંખ્યૈઃ પન્નગોત્તમૈઃ ॥
ઉપાસિતં પ્રાંજલિભિશ્ચિત્રરત્નવિભૂષિતૈઃ

રૂપયૌવનમાધુર્યવિલાસગતિ શોભિના ॥
નાગકન્યાસહસ્રેણ સમંતાત્પરિવારિતમ્

દિવ્યાભરણદીપ્તાંગં દિવ્યચંદનચર્ચિતમ્ ॥
કાલાગ્નિમિવ દુર્ધર્ષં તેજસાદિત્યસન્નિભમ્ ॥

દૃષ્ટ્વા રાજસુતો ધીરઃ પ્રણિપત્ય સભાસ્થલે ॥
ઉત્થિતઃ પ્રાંજલિસ્તસ્ય તેજસાક્ષિપ્તલોચનઃ

નાગરાજોપિ તં દૃષ્ટ્વા રાજપુત્રં મનોરમમ્ ॥
કોઽયં કસ્માદિહાયાત ઇતિ પપ્રચ્છ પન્નગીઃ

તા ઊચુર્યમુનાતોયે દૃષ્ટોઽસ્માભિર્યદૃચ્છયા ॥
અજ્ઞાતકુલનામાયમાનીતસ્તવ સન્નિધિમ્

અથ પૃષ્ટો રાજપુત્રસ્તક્ષકેણ મહાત્મના ॥
કસ્યાસિ તનયઃ કસ્ત્વં કો દેશઃ કથમાગતઃ

રાજપુત્રો વચઃ શ્રુત્વા તક્ષકં વાક્યમબ્રવીત્

॥ રાજપુત્ર ઉવાચ ॥ ॥
અસ્તિ ભૂમંડલે કશ્ચિદ્દેશો નિષધસંજ્ઞકઃ ॥
તસ્યાધિપોઽભવદ્રાજા નલો નામ મહા યશાઃ ॥
સ પુણ્યકીર્તિઃ ક્ષિતિપો દમયન્તીપતિઃ શુભઃ

તસ્માદપીંદ્રસેનાખ્યસ્તસ્ય પુત્રો મહાબલઃ ॥
ચંદ્રાંગદોસ્મિ નામ્નાહં નવોઢઃ શ્વશુરાલયે ॥
વિહરન્યમુનાતોયે નિમગ્નો દેવચોદિતઃ

એતાભિઃ પન્નગસ્ત્રીભિરાનીતોસ્મિ તવાંતિકમ્ ॥
દૃષ્ટ્વાહં તવ પાદાબ્જં પુણ્યૈર્જન્માંતરાર્જિતૈઃ

અદ્ય ધન્યોઽસ્મિ ધન્યોઽસ્મિ કૃતાર્થો પિતરૌ મમ ॥
યત્પ્રેક્ષિતોઽહં કારુણ્યાત્ત્વયા સંભાષિતોપિ ચ

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
ઇત્યુદારમસંભ્રાંતં વચઃ શ્રુત્વાતિપેશલમ્ ॥
તક્ષકઃ પુનરૌત્સુક્યાદ્બભાષે રાજનંદનમ્

॥ તક્ષક ઉવાચ ॥ ॥
ભોભો નરેંદ્રદાયાદ મા ભૈષીર્ધીરતાં વ્રજ ॥
સર્વદેવેષુ કો દેવો યુષ્માભિઃ પૂજ્યતે સદા

॥ રાજપુત્ર ઉવાચ ॥ ॥
યો દેવઃ સર્વેદેવેષુ મહાદેવં ઇતિ સ્મૃતઃ ॥
પૂજ્યતે સ હિ વિશ્વાત્મા શિવોઽસ્માભિરુમાપતિઃ

યસ્ય તેજોંશલેશેન રજસા ચ પ્રજાપતિઃ ॥
કૃતરૂપોઽસૃજદ્વિશ્વં સ નઃ પૂજ્યો મહેશ્વરઃ

યસ્યાંશાત્સાત્ત્વિકં દિવ્યં બિભ્રદ્વિષ્ણુઃ સનાતનઃ ॥
વિશ્વં બિભર્ત્તિ ભૂતાત્મા શિવોઽસ્માભિઃ સ પૂજ્યતે ॥

યસ્યાંશાત્તામસાજ્જાતો રુદ્રઃ કાલાગ્નિસન્નિભઃ ॥
વિશ્વમેતદ્ધરત્યંતે સ પૂજ્યોઽસ્માભિરીશ્વરઃ

યો વિધાતા વિધાતુશ્ચ કારણસ્યાપિ કારણમ્ ॥
તેજસાં પરમં તેજઃ સ શિવો નઃ પરા ગતિઃ

યોંતિકસ્થોઽપિ દૂરસ્થઃ પાપોપહૃતચેતસામ્ ॥
અપરિચ્છેદ્ય ધામાસૌ શિવો નઃ પરમા ગતિઃ

યોઽગ્નૌ તિષ્ઠતિ યો ભૂમૌ યો વાયૌ સલિલે ચ યઃ ॥
ય આકાશે ચ વિશ્વાત્મા સ પૂજ્યો નઃ સદાશિવઃ॥ 3.3.8.૯૦ ।
યઃ સાક્ષી સર્વભૂતાનાં ય આત્મસ્થો નિરંજનઃ ॥
યસ્યેચ્છાવશગો લોકઃ સોઽસ્માભિઃ પૂજ્યતે શિવઃ

યમેકમાદ્યં પુરુષં પુરાણં વદંતિ ભિન્નં ગુણવૈકૃતેન ॥
ક્ષેત્રજ્ઞમેકેથ તુરીયમન્યે કૂટસ્થમન્યે સ શિવો ગતિર્નઃ

યં નાસ્પૃશંશ્ચૈત્યમચિંત્યતત્ત્વં દુરંતધામાનમતત્સ્વરૂપમ્ ॥
મનોવચોવૃત્તય આત્મભાજાં સ એષ પૂજ્યઃ પરમઃ શિવો નઃ

યસ્ય પ્રસાદં પ્રતિલભ્ય સંતો વાંછંતિ નૈંદ્રં પદમુજ્જ્વલં વા ॥
નિસ્તીર્ણકર્માર્ગલકાલચક્રાશ્ચરંત્યભીતાઃ સ શિવો ગતિર્નઃ

યસ્ય સ્મૃતિઃ સકલપાપરુજાં વિઘાતં સદ્યઃ કરોત્યપિ ચુ પુલ્કસજન્મભાજામ્ ॥
યસ્ય સ્વરૂપમખિલં શ્રુતિભિર્વિમૃગ્યં તસ્મૈ શિવાય સતતં કરવામ પૂજામ્

યન્મૂર્ધ્નિ લબ્ધનિલયા સુરલોકસિંધુર્યસ્યાંગગાઁ ભગવતી જગદંબિકા ચ ॥
યત્કુંડલે ત્વહહ તક્ષકવાસુકી દ્વૌ સોઽસ્માકમેવ ગતિરર્ધશશાંકમૌલિઃ

જયતિ નિગમચૂડાગ્રેષુ યસ્યાંઘ્રિપદ્મં જયતિ ચ હૃદિ નિત્યં યોગિનાં યસ્ય મૂર્તિઃ ॥
જયતિ સકલતત્ત્વોદ્ભાસનં યસ્ય મૂર્તિઃ સ વિજિતગુણસર્ગઃ પૂજ્યતેઽસ્માભિરીશઃ

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
ઇત્યાકર્ણ્ય વચસ્તસ્ય તક્ષકઃ પ્રીતમાનસઃ ॥
જાતભક્તિર્મહાદેવે રાજપુત્રમભાષત

॥ તક્ષક ઉવાચ ॥ ॥
પરિતુષ્ટોઽસ્મિ ભદ્રં સ્તાત્તવ રાજેદ્રનંદન ॥
બાલોપિ યત્પરં તત્ત્વં વેત્સિ શૈવં પરાત્પરમ્

એષ રત્નમયો લોક એતાશ્ચારુદૃશોઽબલાઃ ॥
એતે કલ્પદ્રુમાઃ સર્વે વાપ્યોમૃતરસાંભસઃ

નાત્ર મૃત્યુભયં ઘોરં ન જરારોગપીડનમ્ ॥
યથેષ્ટં વિહરાત્રૈવ ભુંક્ષ્વ ભોગાન્યથોચિતાન્

ઇત્યુક્તો નાગરાજેન સ રાજેંદ્રકુમારકઃ ॥
પ્રત્યુવાચ પરં પ્રીત્યા કૃતાંજલિરુદારધીઃ

કૃતદારોઽસ્મ્યહં કાલે સુવ્રતા ગૃહિણી મમ ॥
શિવ પૂજાપરા નિત્યં પિતરાવેકપુત્રકૌ

તે ત્વદ્ય માં મૃતં મત્ત્વા શોકેન મહતાવૃતાઃ ॥
પ્રાયઃ પ્રાણૈર્વિયુજ્યંતે દૈવાત્પ્રાણાન્વહંતિ વા

અતો મયા બહુતિથં નાત્ર સ્થેયં કથંચન ॥
તમેવ લોકં કૃપયા માં પ્રાપયિતુમર્હસિ

ઇત્યુક્તવંતં નરદેવપુત્રં દિવ્યૈર્વરાન્નૈઃ સુરપાદપોત્થૈઃ ॥
આપ્યાયયિત્વા વરગંધવાસઃ સ્રગ્રત્નદિવ્યાભરણૈર્વિચિત્રૈઃ

સંતોષયિત્વા વિવિધૈશ્ચ ભોગૈઃ પુનર્બભાષે ભુજગાધિરાજઃ ॥
યદાયદા ત્વં સ્મરસિ ત્વદગ્રે તદા તદાવિષ્ક્રિયતે મયેતિ

પુનશ્ચ રાજપુત્રાય તક્ષકોશ્વં ચ કામગમ્ ॥
નાનાદ્વીપસમુદ્રેષુ લોકેષુ ચ નિરર્ગલમ્

દત્તવાન્રત્નાભરણ દિવ્યાભરણવાસસામ્ ॥
વાહનાય દદાવેકં રાક્ષસં પન્નગેશ્વરઃ

તત્સહાયાર્થમેકં ચ પન્નગેંદ્રકુમારકમ્ ॥
નિયુજ્ય તક્ષકઃ પ્રીત્યા ગચ્છેતિ વિસસર્જ તમ્

ઇતિ ચંદ્રાંગદઃ સોઽથ સંગૃહ્ય વિવિધં ધનમ્ ॥
અશ્વં કામગમારુહ્ય તાભ્યાં સહ વિનિર્યયૌ

સ મૂહૂર્તાદિવોન્મજ્જ્ય તસ્મા દેવ સરિજ્જલાત્ ॥
વિજહાર તટે રમ્યે દિવ્યમારુહ્ય વાજિનમ્

અથાસ્મિન્સમયે તન્વી સા ચ સીમંતિની સતી ॥
સ્નાતું સમાયયૌ તત્ર સખી ભિઃ પરિવારિતા

સા દદર્શ નદીતીરે વિહરંતં નૃપાત્મજમ્ ॥
રક્ષસા નરરૂપેણ નાગપુત્રેણ ચાન્વિતમ્

દિવ્યરત્નસમાકીર્ણં દિવ્ય માલ્યાવતંસકમ્ ॥
દેહેન દિવ્યગંધેન વ્યાક્ષિપ્તદશયોજનમ્

તમપૂર્વાકૃતિં વીક્ષ્ય દિવ્યાશ્વમધિસંસ્થિતમ્ ॥
જડોન્મત્તેવ ભીતેવ તસ્થૌ તન્ન્યસ્તલોચના

તાં ચ રાજેંદ્રપુત્રોઽસૌ દૃષ્ટપૂર્વામિતિ સ્મરન્ ॥
નિર્મુક્તકંઠાભરણાં કંઠસૂત્રવિવર્જિતામ્

અસંયોજિતધમ્મિલ્લામંગરાગવિવર્જિતામ્ ॥
ત્યક્તનીલાંજનાપાંગીં કૃશાંગીં શોકદૂષિતામ્

દૃષ્ટ્વાઽવતીર્ય તુરગાદુપવિષ્ટઃ સરિત્તટે ॥
તામાહૂય વરારોહામુપવેશ્યેદમ બ્રવીત્

કા ત્વં કસ્ય કલત્રં વા કસ્યાસિ તનયા સતી ॥
કિમિદં તેંગને બાલ્યે દુઃસહં શોકલક્ષણમ્

ઇતિ સ્નેહેન સંપૃષ્ટા સા વધૂરશ્રુલોચના ॥
લજ્જિતા સ્વયમાખ્યાતું તત્સખી સર્વમબ્રવીત્

ઇયં સીમંતિની નામ્ના સ્નુષા નિષધભૂપતેઃ ॥
ચંદ્રાંગદસ્ય મહિષી તનયા ચિત્રવર્મણઃ

અસ્યાઃ પતિર્દૈવયોગાન્નિમગ્નોઽસ્મિન્મહાજલે ॥
તેનેયં પ્રાપ્તવૈધવ્યા બાલા દુઃખેન શોષિતા

એવં વર્ષત્રયં નીતં શોકેનાતિબલીયસા ॥
અદ્યેંદુવારે સંપ્રાપ્તે સ્નાતુમત્ર સમાગતા

શ્વશુરોઽસ્યાશ્ચ રાજેંદ્રો હૃતરાજ્યશ્ચ શત્રુ ભિઃ ॥
બલાદ્ગૃહીતો બદ્ધશ્ચ સભાર્યસ્તદ્વશે સ્થિતઃ

તથાપ્યેષા શુભાચારા સોમવારે મહેશ્વરમ્ ॥
સાંબિકં પરયા ભક્ત્યા પૂજયત્યમલાશયા

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
ઇત્થં સખીમુખેનૈવ સર્વમાવેદ્ય સુવ્રતા ॥
તતઃ સીમંતિની પ્રાહ સ્વયમેવ નૃપાત્મજમ્

કસ્ત્વં કંદર્પસંકાશઃ કાવિમૌ તવ પાર્શ્વગૌ ॥
દેવો નરેંદ્રઃ સિદ્ધો વા ગંધર્વો વાથ કિન્નરઃ

કિમર્થં મમ વૃત્તાંતં સ્નેહવાનિવ પૃચ્છસિ ॥
કિં માં વેત્સિ મહાબાહો દૃષ્ટવાન્કિમુ કુત્રચિત્

દૃષ્ટપૂર્વ ઇવાભાસિ મયા ચ સ્વજનો યથા ॥
સર્વં કથય તત્ત્વેન સત્યસારા હિ સાધવઃ

॥ સૂત ઉવાચ ॥
એતાવદુક્ત્વા નરદેવપુત્રી સબાષ્પકંઠં સુચિરં રુરોદ ॥
મુમોહ ભૂમૌ પતિતા સખીભિર્વૃતા ન કિંચિત્કથિતું શશાક

શ્રુત્વા ચંદ્રાંગદઃ સર્વં પ્રિયાયાઃ શોકકારણમ્ ॥
મુહૂર્ત્તમભવતૂષ્ણીં સ્વયં શોકસમાકુલઃ

અથાશ્વાસ્ય પ્રિયાં તન્વીં વિવિધૈર્વાક્યનૈપુણૈઃ ॥
સિદ્ધા નામ વયં દેવાઃ કામગા ઇતિ સોઽબ્રવીત્

તતો બલાદિવાકૃષ્ય પાણિગ્રહણશંકિતામ્ ॥
પુલકાંચિતસર્વાંગીં તાં કર્ણે ત્વિદમબ્રવીત્

ક્વાપિ લોકે મયા દૃષ્ટસ્તવ ભર્ત્તા વરાનને ॥
ત્વદ્વ્રતાચરણાત્પ્રીતઃ સદ્ય એવાગમિષ્યતિ ॥

અપનેષ્યતિ તે શોકં દ્વિત્રૈરેવ દિનૈર્ધ્રુવમ્ ॥
એતચ્છંસિતુમાયાતસ્તવ ભર્ત્તુઃ સખાઽસ્મ્યહમ્

અત્ર કાર્યો ન સંદેહઃ શપામિ શિવપાદયોઃ ॥
તાવત્ત્વદ્ધૃદયે સ્થેયં ન પ્રકાશ્યં ચ કુત્રચિત્

સા તુ તદ્વચનં શ્રુત્વા સુધાધારાશતાધિકમ્ ॥
સંભ્રમોદ્ભ્રાંતનયના તમેવ મુહુરૈક્ષત ॥

પ્રેમબંધાનુગુણિતં વાક્યં ચાહ રસાયનમ્ ॥
વિભ્રમોદારસહિતં મધુરાપાંગવીક્ષણમ્

સ્વપાણિસ્પર્શનોદ્ભિન્નપુલકાંચિતવિગ્રહમ્॥
પૂર્વ દૃષ્ટાનિ ચાંગેષુ લક્ષણાનિ સ્વરાદિષુ ॥
વયઃપ્રમાણં વર્ણં ચ પરીક્ષ્યૈનમતર્કયત્

એષ એવ પતિર્મે સ્યાદ્ધ્રુવં નાન્યો ભવિષ્યતિ ॥
અસ્મિન્નેવ પ્રસક્તં મે હૃદયં પ્રેમકાતરમ્

પરલોકાદિહાયાતઃ કથમેવં સ્વરૂપધૃક્ ॥
દુર્ભાગ્યાયાઃ કથં મે સ્યાદ્ભર્તુર્નષ્ટસ્ય દર્શનમ્

સ્વપ્નોયં કિમુ ન સ્વપ્નો ભ્રમોઽયં કિં તુ ન ભ્રમઃ ॥
એષ ધૂર્તોઽથવા કશ્ચિદ્યક્ષો ગંધર્વ એવ વા

મુનિપલ્યા યદુક્તં મે પરમાપદ્ગતાપિ ચ ॥
વ્રતમેતત્કુરુષ્વેતિ તસ્ય વા ફલમેવ વા

યો વર્ષાયુત સૌભાગ્યં મમેત્યાહ દ્વિજોત્તમઃ॥
નૂનં તસ્ય વચઃ સત્યં કો વિદ્યાદીશ્વરં વિના

નિમિત્તાનિ ચ દૃશ્યંતે મંગલાનિ દિનેદિને॥
પ્રસન્ને પાર્વતીનાથે કિમસાધ્યં શરીરિણામ્

ઇત્થં વિમૃશ્ય બહુધા તાં પુનર્મુક્તસંશયામ્॥
લજ્જાનમ્રમુખીં કર્ણે શશંસાત્મપ્રયોજનમ્

ઇમં વૃત્તાંતમાખ્યાતું તત્પિત્રોઃ શોકતપ્તયોઃ ॥
ગચ્છામઃ સ્વસ્તિ તે ભદ્રે સદ્યઃ પતિમવાપ્સ્યસિ

ઇત્યુક્ત્વાશ્વં સમારુહ્ય જગામ નૃપનંદનઃ ॥
તાભ્યાં સહ નિજં રાષ્ટ્રં પ્રત્યપદ્યત તત્ક્ષણાત્

સ પુરોપવનાભ્યાશે સ્થિત્વા તં ફણિ પુત્રકમ્ ॥
વિસસર્જાત્મદાયાદાન્નૃપાસનગતાન્પ્રતિ

સ ગત્વોવાચ તાઞ્છીઘ્રમિંદ્રસેનો વિમુચ્યતામ્ ॥
ચંદ્રાંગદસ્તસ્ય સુતઃ પ્રાપ્તોઽયં પન્નગાલ યાત્

નૃપાસનં વિમુંચંતુ ભવંતો ન વિચાર્યતામ્ ॥
નો ચેચ્ચંદ્રાગદસ્યાશુ બાણાઃ પ્રાણાન્હરંતિ વઃ

સ મગ્નો યમુનાતોયે ગત્વા તક્ષકમંદિરમ્ ॥
લબ્ધ્વા ચ તસ્ય સાહાય્યં પુનર્લોકાદિહાગતઃ

ઇત્યાખ્યાતમશેષેણ તદ્વૃત્તાંતં નિશમ્ય તે ॥
સાધુસાધ્વિતિ સંભ્રાંતાઃ શશંસુઃ પરિપંથિનઃ

અથેંદ્રસેનાય નિવેદ્ય સત્વરં નષ્ટસ્ય પુત્રસ્ય પુનઃ સમાગમમ્ ॥
પ્રસાદ્ય તં પ્રાપ્તનરેશ્વરાસનં દાયાદમુખ્યાસ્તુ ભયં પ્રપેદિરે

અથ પૌરજનાઃ સર્વે પુરોદ્યાને નૃપાત્મજમ્ ॥
દૃષ્ટ્વા રાજ્ઞે દ્રુતં પ્રોચુર્લેભિરે ચ મહાધનમ્

આકર્ણ્ય પુત્રમાયાંતં રાજાનંદજલાપ્લુતઃ ॥
ન વ્યજાનાદિમં લોકં રાજ્ઞી ચ પરયા મુદા

અથ નાગરિકાઃ સર્વે મંત્રિવૃદ્ધાઃ પુરોધસઃ ॥
પ્રત્યુદ્ગમ્ય પરિષ્વજ્ય તમાનિન્યુર્નૃપાંતિ કમ્

અથોત્સવેન મહતા પ્રવિશ્ય નિજમંદિરમ્ ॥
રાજપુત્રઃ સ્વપિતરૌ વવંદે બાષ્પમુત્સૃજન્

તં પાદમૂલે પતિતં સ્વપુત્રં વિવેદ નાસૌ પૃથિવીપતિઃ ક્ષણમ્ ॥
પ્રબોધિતોઽમાત્યજનૈઃ કથંચિદુત્થાય ક્લિન્નેન હૃદાલિલિંગ

ક્રમેણ માતૄરભિવંદ્ય તાભિઃ પ્રવર્ધિતાશીઃ પ્રણયાકુ લાભિઃ ॥
આલિંગિતઃ પૌરજનાનશેષાન્સંભાવયામાસ સ રાજસૂનુઃ

તેષાં મધ્યે સમાસીનઃ સ્વવૃત્તાંતમશેષતઃ ॥
પિત્રે નિવેદયામાસ તક્ષકસ્ય ચ મિત્રતામ્

દત્તં ભુજંગરાજેન રત્નાદિધનસંચયમ્ ॥
દિવ્યં તદ્રાક્ષસાનીતં પિત્રે સર્વં ન્યવેદયત્

રાજપુત્રસ્ય ચરિતં દૃષ્ટ્વા શ્રુત્વા ચ વિહ્વલઃ ॥ ।
મેને સ્નુષાયાઃ સૌભાગ્યં મહેશારાધનાર્જિતમ્

સૌમાંગલ્યમયીં વાર્તામિમાં નિષધભૂપતિઃ॥
ચારૈર્નિવેદયામાસ ચિત્રવર્મમહીપતેઃ

શ્રુત્વાઽમૃતમયીં વાર્ત્તાં સ સમુત્થાય સંભ્રમાત્ ॥
તેભ્યો દત્ત્વા ધનં ભૂરિ નનર્તાનંદવિહ્વલઃ

અથાહૂય સ્વતનયાં પરિષ્વજ્યાશ્રુલોચનઃ ॥
ભૂષણૈર્ભૂષયામાસ ત્યક્તવૈધવ્યલક્ષણામ્

અથોત્સવો મહાનાસીદ્રાષ્ટ્રગ્રામપુરાદિષુ ॥
સીમંતિન્યાઃ શુભાચારં શશંસુઃ સર્વતો જનાઃ

ચિત્રવર્માથ નૃપતિઃ સમાહૂયેંદ્રસેનજમ્ ॥
પુનર્વિવાહવિધિના સુતાં તસ્મૈ ન્યવેદયત્

ચન્દ્રાંગદોઽપિ રત્નાદ્યૈરાનીતૈસ્તક્ષકાલયાત્ ॥
સ્વાં પત્નીં ભૂષયાં ચક્રે મર્ત્યાનામતિદુર્લભૈઃ

અંગરાગેણ દિવ્યેન તપ્તકાંચનશોભિના ॥
શુશુભે સા સુગંધેન દશયોજનગામિના

અમ્લાનમાલયા શશ્વત્પદ્મકિંજલ્કવર્ણયા ॥
કલ્પદ્રુમોત્થયા બાલા ભૂષિતા શુશુભે સતી

એવં ચંદ્રાંગદઃ પત્નીમવાપ્ય સમયે શુભે ॥
યયૌ સ્વનગરીં ભૂયઃ શ્વશુરેણાનુમોદિતઃ

ઇન્દ્રસેનોઽપિ રાજેંદ્રો રાજ્યે સ્થાપ્ય નિજાત્મજમ્ ॥
તપસા શિવમારાધ્ય લેભે સંયમિનાં ગતિમ્

દશવર્ષ સહસ્રાણિ સીમંતિન્યા સ્વભાર્યયા ॥
સાર્ધં ચન્દ્રાંગદો રાજા બુભુજે વિષયાન્બહૂન્

પ્રાસૂત તનયાનષ્ટૌ કન્યામેકાં વરાનનામ્ ॥
રેમે સીમંતિની ભર્ત્રા પૂજયતી મહેશ્વરમ્ ॥
દિનેદિને ચ સૌભાગ્યં પ્રાપ્તં ચૈવેન્દુવાસરાત્

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
વિચિત્રમિદમાખ્યાનં મયા સમનુવર્ણિતમ્ ॥
ભૂયોઽપિ વક્ષ્યે માહાત્મ્યં સોમવારવ્રતોદિતમ્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં બ્રહ્મોત્તરખણ્ડે સોમવારવ્રતવર્ણનંનામાષ્ટમોઽધ્યાયઃ