સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 3.8

॥ યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ॥ ॥
ધર્મારણ્યકથાં પુણ્યાં શ્રુત્વા તૃપ્તિર્ન મે વિભો ॥
યદાયદા કથયસિ તદા પ્રોત્સહતે મનઃ ॥
અતઃ પરં કિમભવત્પરં કૌતૂહલં હિ મે

॥ વ્યાસ ઉવાચ ॥ ॥
શૃણુ પાર્થ મહાપુણ્યાં કથાં સ્કંદપુરાણજામ્ ॥
સ્થાણુનોક્તાં ચ સ્કંદાય ધર્મારણ્યોદ્ભવાં શુભામ્

સર્વતીર્થસ્ય ફલદાં સર્વોપદ્રવનાશિનીમ્ ॥
કૈલાસશિખરાસીનં દેવદેવં જગદ્ગુરુમ્ ॥
પંચવક્ત્રં દશભુજં ત્રિનેત્રં શૂલપાણિનમ્

કપાલખટવાંગકરં નાગયજ્ઞોપવીતિનમ્ ॥
ગણૈઃ પરિવૃતં તત્ર સુરાસુરનમસ્કૃતમ્

નાનારૂપગુણૈર્ગીતં નારદપ્રમુખૈર્યુતમ્ ॥
ગંધર્વૈશ્ચાપ્સરોભિશ્ચ સેવિતં તમુમાપતિમ્॥
તત્રસ્થં ચ મહાદેવં પ્રણિપત્યાબ્રવીત્સુતઃ

॥ સ્કંદ ઉવાચ ॥ ॥
સ્વામિન્નિંદ્રાદયો દેવા બ્રહ્માદ્યાશ્ચૈવ સર્વશઃ ॥
તવ દ્વારે સમાયાતાન્ત્વદ્દર્શનૈકલાલસાઃ ॥
કિમાજ્ઞાપયસે દેવ કરવાણિ તવાગ્રતઃ

॥ વ્યાસ ઉવાચ ॥
સ્કંદસ્ય વચનં શ્રુત્વા આસનાદુત્થિતો હરઃ ॥
વૃષભં ન સમારૂઢો ગંતુકામોઽભવત્તદા

ગતુકામં શિવં દૃષ્ટ્વા સ્કંદો વાક્યમથાબ્રવીત્ ॥

॥ સ્કંદ ઉવાચ ॥ ॥
કિં કાર્યં દેવ દેવાનાં યત્ત્વમાહૂયસે ત્વરમ્ ॥
વૃષં ત્યક્ત્વા કૃપાસિંધો કૃપાસ્તિ યદિ મે વદ

દેવદાનવ યુદ્ધં વા કિં કાર્યં વા મહત્તરમ્

॥ શિવ ઉવાચ ॥ ॥
શૃણુષ્વૈકાગ્રમનસા યેનાહં વ્યગ્રચેતસઃ ॥
અસ્તિ સ્થાનં મહાપુણ્યં ધર્મ્મારણ્યં ચ ભૂતલે

તત્રાપિ ગંતુકામોઽહં દેવૈઃ સહ ષડાનનઃ

॥ સ્કંદ ઉવાચ ॥ ॥
તત્ર ગત્વા મહાદેવ કિં કરિષ્યસિ સાંપ્રતમ્ ॥
તન્મે બ્રૂહિ જગન્નાથ કૃત્યં સર્વમશેષતઃ

॥ શિવ ઉવાચ ॥ ॥
શ્રૂયતાં વચનં પુત્ર મનસોલ્હાદકારણમ્ ॥
આદિતઃ સર્વ્વવૃત્તાનાં સૃષ્ટિ સ્થિતિકરં મહત્

પરંતુ પ્રલયે જાતે સર્વતસ્તમસા વૃતમ્॥
આસીદેકં તદા બ્રહ્મ નિર્ગુણં બીજમવ્યયમ્

નિર્મિતં વૈ ગુણૈરાદૌ મહ દ્દ્રવ્યં પ્રચક્ષ્યતે

મહાકલ્પે ચ સંપ્રાપ્તે ચરાચરે ક્ષયં ગતે ॥
જલરૂપી જગન્નાથો રમમાણસ્તુ લીલયા

ચિરકાલે ગતે સોપિ પૃથિવ્યાદિસુતત્ત્વકૈઃ ॥
વૃક્ષમુત્પાદયામાસાયુતશાખામનોરમમ્

ફલૈર્વિશાલૈરાકીર્ણં સ્કંધકાંડાદિશોભિતમ્ ॥
ફલૌઘાઢ્યો જટાયુક્તો ન્યગ્રો ધો વિટપો મહાન્

બાલભાવં તતઃ કૃત્વા વાસુદેવો જનાર્દ્દનઃ ॥
શેતેઽસૌ વટપત્રેષુ વિશ્વં નિર્માતુમુત્સુકઃ

સનાભિકમલે વિષ્ણો ર્જાતો બ્રહ્મા હિ લોકકૃત્ ॥
સર્વં જલમયં પશ્યન્નાનાકારમરૂપકમ્

તં દૃષ્ટ્વા સહસોદ્વેગાદ્બ્રહ્મા લોકપિતામહઃ ॥
ઇદમાહ તદા પુત્ર કિં કરો મીતિ નિશ્ચિતમ્

ખે જજાન તતો વાણી દેવાત્સા ચાશરીરિણી ॥
તપસ્તપ વિધે ધાતર્યથા મે દર્શનં ભવેત્

તચ્છ્રુત્વા વચનં તત્ર બ્રહ્મા લોકપિતામહઃ ॥
પ્રાતપ્યત તપો ઘોરં પરમં દુષ્કરં મહત્

પ્રહસન્સ તદા બાલરૂપેણ કમલાપતિઃ ॥
ઉવાચ મધુરાં વાચં કૃપાલુર્બાલ લીલયા

॥ શ્રીવિષ્ણુરુવાચ ॥ ॥
પુત્ર ત્વં વિધિના ચાદ્ય કુરુ બ્રહ્માંડગોલકે ॥
પાતાલં ભૂતલં ચૈવ સિંધુસાગરકાનનમ્

વૃક્ષાશ્ચ ગિરયો દ્વિપદાઃ પશવસ્તથા ॥
પક્ષિણશ્ચૈવ ગંધર્વાઃ સિદ્ધા યક્ષાશ્ચ રાક્ષસાઃ

શ્વાપદાદ્યાશ્ચ યે જીવાશ્ચતુરાશીતિયોનયઃ ॥
ઉદ્ભિજ્જાઃ સ્વેદજાશ્ચૈવ જરાયુજાસ્તથાંડજાઃ

એકવિંશતિલક્ષાણિ એકૈકસ્ય ચ યોનયઃ ॥
કુરુ ત્વં સકલં ચાશુ ઇત્યુક્ત્વાંતરધીયત ॥
બ્રહ્મણા નિર્મિતં સર્વં બ્રહ્માંડં ચ યથોદિતમ્

યસ્મિન્પિતામહો જજ્ઞે પ્રભુરેકઃ પ્રજાપતિઃ ॥
સ્થાણુઃ સુરગુરુર્ભાનુઃ પ્રચેતાઃ પરમેષ્ઠિનઃ

યથા દક્ષો દક્ષપુત્રા સ્તથા સપ્તર્ષયશ્ચ યે ॥
તતઃ પ્રજાનાં પતયઃ પ્રાભવન્નેકવિંશતિઃ

પુરુષશ્ચાપ્રમેયશ્ચ એવં વંશ્યર્ષયો વિદુઃ ॥
વિશ્વેદેવાસ્તથાદિત્યા વસવ શ્ચાશ્વિનાવપિ

યક્ષાઃ પિશાચાઃ સાધ્યાશ્ચ પિતરો ગુહ્યકાસ્તથા ॥
તતઃ પ્રસૂતા વિદ્વાંસો હ્યષ્ટૌ બ્રહ્મર્ષયોઽમલાઃ

રાજર્ષયશ્ચ બહવઃ સર્વે સમુદિતા ગુણૈઃ ॥
દ્યૌરાપઃ પૃથિવી વાયુરંતરિક્ષં દિશસ્તથા

સંવત્સરાર્તવો માસાઃ પક્ષાહોરાત્રયઃ ક્રમાત્ ॥
કલાકાષ્ઠામુહૂર્તાદિ નિમે ષાદિ લવાસ્તથા

ગ્રહચક્રં સનક્ષત્રં યુગા મન્વન્તરાદયઃ ॥
યચ્ચાન્યદપિ તત્સર્વં સંભૂતં લોકસાક્ષિકમ્

યદિદં દૃશ્યતે ચક્રં કિંચિ ત્સ્થાવરજંગમમ્॥
પુનઃ સંક્ષિપ્યતે પુત્ર જગત્પ્રાપ્તે યુગક્ષયે

યથર્તાવૃતુલિંગાનિ નામરૂપાણિ પર્યયે ॥
દૃશ્યન્તે તાનિ તાન્યેવ તથા વત્સ યુગાદિકમ્

॥ શિવ ઉવાચ ॥ ॥
અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ કથાં પૌરાણિકીં શુભામ્ ॥
બ્રહ્મણશ્ચ તથા પુત્ર વંશસ્યૈવાનુકીર્તનમ્

બ્રહ્મણો માનસાઃ પુત્રા વિદિતાઃ ષણ્મહર્ષયઃ ॥
મરીચિરત્ર્યંગિરસૌ પુલસ્ત્યઃ પુલહઃ ક્રતુઃ

મરીચેઃ કશ્યપઃ પુત્રઃ કશ્યપાચ્ચરમાઃ પ્રજાઃ ॥
પ્રજજ્ઞિરે મહાભાગા દક્ષકન્યાસ્ત્રયોદશ

અદિતિર્દિતિર્દનુઃ કાલા દનાયુઃ સિંહિકા તથા ॥
ક્રોધા પ્રોવા વસિષ્ઠા ચ વિનતા કપિલા તથા

કણ્ડૂશ્ચૈવ સુનેત્રા ચ કશ્યપાય દદૌ તદા ॥
અદિત્યાં દ્વાદશાદિત્યાઃ સંજાતા હિ શુભાનનાઃ

સૂર્યાદ્વૈ ધર્મરાડ્ જજ્ઞે તે નેદં નિર્મિતં પુરા ॥
ધર્મેણ નિર્મિતં દૃષ્ટ્વા ધર્મારણ્યમનુત્તમમ્ ॥
ધર્મારણ્યમિતિ પ્રોક્તં યન્મયા સ્કન્દ પુણ્યદમ્

॥ સ્કન્દ ઉવાચ ॥ ॥।
ધર્મારણ્યસ્ય ચાખ્યાનં પરમં પાવનં તથા ॥
શ્રોતુમિચ્છામિ તત્સર્વં કથયસ્વ મહેશ્વર

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
ઇન્દ્રાદ્યાઃ સકલા દેવા અન્વયુર્બ્રહ્મણા સહ ॥
અહં વૈ તત્ર યાસ્યામિ ક્ષેત્રં પાપનિષૂદનમ્

॥ સ્કન્દ ઉવાચ ॥ ॥
અહમપ્યાગમિષ્યામિ તં દ્રષ્ટું શશિશે ખર

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
તતઃ સ્કન્દસ્તથા રુદ્રઃ સૂર્યશ્ચૈવાનિલોઽનલઃ ॥
સિદ્ધાશ્ચૈવ સગન્ધર્વાસ્તથૈવાપ્સરસઃ શુભાઃ

પિશાચા ગુહ્યકાઃ સર્વ ઇન્દ્રો વરુણ એવ ચ ॥
નાગાઃ સર્વાઃ સમાજગ્મુઃ શુક્રો વાચસ્પતિસ્તથા

ગ્રહાઃ સર્વે સનક્ષત્રા વસવોઽષ્ટૌ ધ્રુવા દયઃ ॥
અંતરિક્ષચરાઃ સર્વે યે ચાન્યે નગવાસિનઃ

બ્રહ્માદયઃ સુરાઃ સર્વે વૈકુણ્ઠં પરયા મુદા ॥
મન્ત્રણાર્થં તદા બ્રહ્મા વિષ્ણવેઽમિતતે જસે

ગત્વા તસ્મિંશ્ચ વૈકુણ્ઠે બ્રહ્મા લોકપિતામહઃ ॥
ધ્યાત્વા મુહૂર્તમાચષ્ટ વિષ્ણું પ્રતિ સુહર્ષિતઃ

॥ બ્રહ્મોવાચ ॥ ॥
કૃષ્ણ કૃષ્ણ મહાબાહો કૃપાલો પરમેશ્વર ॥
સ્રષ્ટા ત્વં ચૈવ હર્તા ત્વં ત્વમેવ જગતઃ પિતા

નમસ્તે વિષ્ણવે સૌમ્ય નમસ્તે ગરુડધ્વજ ॥
નમસ્તે કમ લાકાંત નમસ્તેબ્રહ્મરૂપિણે

નમસ્તે મત્સ્યરૂપાય વિશ્વરૂપાય વૈ નમઃ ॥
નમસ્તે દૈત્યનાશાય ભક્તાનામભયાય ચ

કંસઘ્નાય નમસ્તેસ્તુ બલદૈત્યજિતે નમઃ ॥
બ્રહ્મણૈવં સ્તુતશ્ચાસીત્પ્રત્યક્ષોઽસૌ જનાર્દ્દનઃ

પીતાંબરો ઘનશ્યામો નાગારિકૃતવાહનઃ ॥
ચતુર્ભુજો મહા તેજાઃ શંખચક્રગદાધરઃ

સ્તૂયમાનઃ સુરૈઃ સર્વૈઃ સ દેવોઽમિતવિક્રમઃ ॥
વિદ્યાધરૈસ્તથા નાગૈઃ સ્તૂયમાનશ્ચ સર્વશઃ

ઉત્તસ્થૌ સ તદા દેવો ભાસ્કરામિતદીપ્તિમાન્ ॥
કોટિરત્નપ્રભાભાસ્વન્મુકુટાદિવિભૂષિતઃ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં તૃતીયે બ્રહ્મખણ્ડે પૂર્વભાગે ધર્મારણ્યમાહાત્મ્યે વિષ્ણુસમાગમોનામાષ્ટમોઽધ્યાયઃ