સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 3.8-3

॥ ઋષય ઊચુઃ ॥ ॥
ભગવન્સૂતસર્વજ્ઞ કૃષ્ણદ્વૈપાયનપ્રિય ॥
ત્વન્મુખાદ્વૈ કથાઃ શ્રુત્વા શ્રોત્રકામૃતવર્ષિણીઃ

તૃપ્તિર્ન જાયતેઽસ્માકં ત્વદ્વચોમૃતપાયિનામ્ ॥
અતઃ શુશ્રૂષમાણાનાં ભૂયો બ્રૂહિ કથાઃ શુભાઃ

વેતાલવરદંનામ ચક્રતીર્થસ્ય દક્ષિણે ॥
તીર્થમસ્તિ મહાપુણ્યમિત્યવાદીદ્ભવાન્પુરા

વેતાલવરદાભિખ્યા તીર્થસ્યાસ્યાગતા કથમ્ ॥
કિંપ્રભાવં ચ તત્તીર્થમેતન્નો વક્તુમર્હસિ

॥ શ્રીસૂત ઉવાચ ॥ ॥
સાધુપૃષ્ટં હિ યુષ્માભિરતિગુહ્યં મુનીશ્વરાઃ ॥
શૃણુધ્વં મનસા સાર્દ્ધં બ્રવીમ્યત્યદ્ભુતાં કથામ્

પામરા અપિ મોદન્તે યાં વૈ શ્રુત્વા કથાં શુભામ્ ॥
કથા ચેયં મહાપુણ્યા પુરા કૈલાસપર્વતે

કેલિકાલેષુ પાવત્યૈ શંભુના કથિતા દ્વિજાઃ ॥
તાં બ્રવીમિ કથામેનામત્યદ્ભુતતરાં હિ વઃ

પુરા હિ ગાલવોનામ મહર્ષિઃ સત્યવાક્છુચિઃ ॥
ચિંતયાનઃ પરં બ્રહ્મ તપસ્તેપે નિજાશ્રમે॥

તસ્ય કન્યા મહાભાગા રૂપયૌવનશાલિની ॥
નામ્ના કાંતિમતી બાલા વ્યચરત્પિતુરંતિકે

આહરંતી ચ પુષ્પાણિ બલ્યર્થં તસ્ય વૈ મુનેઃ ॥
વેદિસંમાર્જનાદીનિ સમિદાહરણાનિ ચ

કુર્વતી પિતરં બાલા સમ્યક્પરિચચાર હ ॥
કદાચિત્સા તુ વલ્યર્થં પુષ્પાણ્યાહર્તુમુદ્યતા ॥

તસ્મિન્વને કાંતિમતી સુદૂરમગમત્તદા ॥
તત્ર પુષ્પાણિ રમ્યાણિ સમાહૃત્ય ચ પેટકે

તૂર્ણં નિવવૃતે બાલા પિતૃશુશ્રૂષણે રતા ॥
નિવર્તમાનાં તાં કન્યાં વિદ્યાધરકુમારકૌ

સુદર્શનસુકર્ણાખ્યૌ વિમાનસ્થૌ દદર્શતુઃ ॥
તાં દૃષ્ટ્વા ગાલવસુતાં રૂપયૌવનશાલિનીમ્

કામસ્ય પત્નીં લલિતાં રતિં મૂર્તિમતીમિવ ॥
સુદર્શનાભિધો જ્યેષ્ઠો વિદ્યાધરકુમારકઃ

હર્ષસંફુલ્લનયનશ્ચકમે કામમોહિતઃ ॥
પૂર્ણચન્દ્રાનનાં તાં વૈ વીક્ષમાણો મુહુર્મુહુઃ

તયા રિરંસુકામોઽસૌ વિમાનાગ્રાદવાતરત્ ॥
તામુપેત્ય મુનેઃ કન્યામિત્યુવાચ સુદર્શનઃ

॥
॥ સુદર્શન ઉવાચ ॥ ॥
કાસિ ભદ્રે સુતા કસ્ય રૂપયૌવનશાલિની ॥
રૂપમપ્રતિમં હ્યેતદાહ્લાદયતિ મે મનઃ

ત્વાં દૃષ્ટ્વા રતિસંકાશાં બાધતે માં મનોભવઃ ॥
સુકણ્ઠનામધેયસ્ય વિદ્યાધરપતેરહમ્

આત્મજો રૂપસંપન્નો નામ્ના ચૈવ સુદર્શનઃ ॥
પ્રતિગૃહ્ણીષ્વ માં ભદ્રે રક્ષ માં કરુણાદૃશા

ભર્તારં માં સમાસાદ્ય સર્વાન્ભોગાનવાપ્સ્યસિ ॥
ઇત્યાકર્ણ્ય વચસ્તસ્ય વિદ્યાધરસુતસ્ય સા

તદા કાંતિમતી વાક્યં ધર્મયુક્તમભાષત ॥
સુદર્શન મહાભાગ વિદ્યાધરપતેઃ સુત

આત્મજાં માં વિજાનીહિ ગાલવસ્ય મહાત્મનઃ ॥
કન્યા ચાહમનૂઢાસ્મિ પિતૃશુ શ્રૂષણે રતા

બલ્યર્થં હિ પિતુશ્ચાહં પુષ્પાણ્યાહર્તુમાગતા ॥
આહરંત્યાશ્ચ પુષ્પાણિ યામ એકો ન્યવર્તત

મદ્વિલંબેન સ મુનિર્દેવ તાર્ચનતત્પરઃ ॥
કોપં વિધાસ્યતે નૂનં તપસ્વી મુનિપુંગવઃ

તચ્છીઘ્રમદ્ય ગચ્છામિ પુષ્પાણ્યપ્યાહૃતાનિ મે ॥
કન્યાશ્ચ પિતુરાધીના ન સ્વતન્ત્રાઃ કદાચન

યદિ મામિચ્છતિ ભવાન્પિતરં મમ યાચય ॥
ઇતિ વિદ્યાધરસુતમુક્ત્વા કાંતિમતી તદા

પિતુરાશંકિતા તૂર્ણમા શ્રમં ગન્તુમુદ્યતા ॥
ગચ્છન્તીં તાં સમાલોક્ય વિદ્યાધરકુમારકઃ

તૂર્ણં જગ્રાહ કેશેષુ ધાવિત્વા મદનાર્દિતઃ ॥
અભ્યેત્ય નિજકેશેષુ ગૃહ્ણન્તે તં વિલોક્ય સા

ઉચ્ચૈશ્ચક્રંદ સહસા કુરરીવ મુનેઃ સુતા ॥
અસ્માદ્વિદ્યાધરસુતાજ્જનક ત્રાહિ માં વિભો

બલાદ્ગૃહ્ણાતિ દુષ્ટાત્મા વિદ્યાધરસુતોઽદ્ય મામ્ ॥
ઇત્થમુચ્ચૈઃ પ્રચુક્રોશ સ્વાશ્રમાન્નાતિદૂરતઃ

તદાક્રંદિતમાકર્ણ્ય ગન્ધમાદનવાસિનઃ ॥
મુનયસ્તુ પુરસ્કૃત્ય ગાલવં મુનિપુંગવમ્

કિમેતદિતિ વિજ્ઞાતું તં દેશં તૂર્ણમાયયુઃ ॥
તં દેશં તુ સમાગત્ય સર્વે તે ઋષિપુંગવાઃ

વિદ્યાધરગૃહીતાં તાં દદૃશુર્મુ નિકન્યકામ્ ॥
વિદ્યાધરસુતં ચાન્યમંતિકે સમુપસ્થિતમ્

એતદ્દૃષ્ટ્વા મહાયોગી ગાલવો મુનિપુંગવઃ ॥
ગતઃ કોપવશં કિંચિદ્દુરાપ્માનં શશાપ તમ્

કૃતવાનીદૃશં કાર્યં યત્ત્વં વિદ્યાધરાધમ ॥
તદ્યાહિ માનુષીં યોનિં સ્વસ્ય દુષ્કર્મણઃ ફલમ્

સંપ્રાપ્ય માનુષં જન્મ બહુદુઃખસમાકુલમ્ ॥
અચિરેણ તુ કાલેન તસ્મિન્નેવ તુ જન્મનિ

મનુષ્યૈરપિ નિંદ્યં તદ્વેતાલત્વં પ્રયાસ્યસિ ॥
માંસાનિ શોણિતં ચૈવ સર્વદા ભક્ષયિષ્યસિ

વેતાલા રાક્ષસપ્રાયા બલાદ્ગૃહ્ણન્તિ યોષિતઃ ॥
તસ્માત્ત્વં માનુષો ભૂત્વા વેતાલત્વમવાપ્સ્યસિ ॥ ૩૯?॥
તવ દુષ્કર્મણો યોઽસાવનુમંતા કનિષ્ઠકઃ ॥
સુકર્ણ ઇતિ વિખ્યાતો ભવિતા સોપિ માનુષઃ

કિંતુ સાક્ષાન્ન કૃતવાન્યતોઽસાવીદૃશીં ક્રિયામ્॥
તન્માનુષત્વ મેવાસ્ય વેતાલત્વં તુ નો ભવેત્

વિજ્ઞપ્તિકૌતુકાભિખ્યં યદા વિદ્યાધરાધિપમ્ ॥
દ્રક્ષ્યતેઽસૌ કનિષ્ઠસ્તે તદા શાપાદ્વિમોક્ષ્યતે

ઈદૃશસ્યતુ યઃ કર્તા મહાપાપસ્ય કર્મણઃ ॥
સ ત્વં સંપ્રાપ્ય માનુષ્યં તસ્મિન્નેવ તુ જન્મનિ

વેતાલજન્મ સંપ્રાપ્ય ચિરં લોકે ચરિષ્યસિ ॥
ઇત્યુક્ત્વા ગાલવઃ કન્યાં ગૃહીત્વા મુનિભિઃ સહ

વિદ્યાધરસુતૌ શપ્ત્વા સ્વાશ્રમં પ્રતિ નિર્યયૌ ॥
તતસ્તસ્મિન્મહાભાગે નિર્યાતે મુનિપુંગવે ॥

સુદર્શનસુકર્ણાખ્યૌ વિદ્યાધરપતેઃ સુતૌ॥
મુનિશાપેન દુઃખાર્તૌ ચિંતયામાસતુર્ભૃશમ્

કર્તવ્યં તૌ વિનિશ્ચિત્ય સુદર્શનસુકર્ણકૌ ॥
ગોવિંદસ્વામિનામાનં યમુનાતટવાસિનમ્

બ્રાહ્મણં શીલસંપન્નં પિતૃત્વે પરિકલ્પ્ય તૌ ॥
પરિત્યજ્ય સ્વકં રૂપમજાયેતાં તદા ત્મજૌ

વિજયાશોકદત્તાખ્યૌ તસ્ય પુત્રૌબભૂવતુઃ ॥
સુતો વિજયદત્તાખ્યો જ્યેષ્ઠો જજ્ઞે સુદર્શનઃ

અશોકદત્તનામા તુ સુકર્ણશ્ચ કનિષ્ઠકઃ ॥
વિજયાશોકદત્તૌ તુ ક્રમાદ્યૌવનમાપતુઃ

એતસ્મિન્નેવ કાલેતુ યમુનાયાસ્તટે શુભે ॥
અનાવૃષ્ટ્યા તુ દુર્ભિક્ષમભૂદ્દ્વાદશવાર્ષિ કમ્

ગોવિંદસ્વામિનામા તુ બ્રાહ્મણો વેદપારગઃ ॥
દુર્ભિક્ષોપહતાં દૃષ્ટ્વા તદાનીં સ નિજાં પુરીમ્

પ્રયયૌ કાશનિગરં સપુત્રઃ સહ ભાર્યયા ॥
સ પ્રયાગં સમાસાદ્ય દ્વં દૃષ્ટ્વા મહાવટમ્

કપાલમાલાભરણં સોઽપશ્યદ્યતિનં પુરઃ ॥
ગોવિંદસ્વામિનામા તુ નમશ્ચક્રે સ તં મુનિમ્

સપુત્રસ્ય સભાર્યસ્ય સોઽવાદીદાશિષો મુનિઃ ॥
ઇદં ચ વચનં પ્રાહ ગોવિંદસ્વામિનં પ્રતિ

જ્યેષ્ઠેનાનેન પુત્રેણ સાંપ્રતં બ્રાહ્મણોત્તમ ॥
ક્ષિપ્રં વિજયદત્તેન વિયોગસ્તે ભવિષ્યતિ

ઇતિ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા ગોવિંદસ્વામિનામકઃ ॥
સૂર્યે ચાસ્તં ગતે તત્ર સાંધ્યં કર્મ સમાપ્ય ચ

સભાર્યઃ સસુતો વિપ્રઃ સુદૂરાધ્વસમાકુલઃ ॥
ઉવાસ તસ્યાં શર્વર્ય્યાં શૂન્યે વૈ દેવતાલયે

તદા ત્વશોકદત્તશ્ચ બ્રાહ્મણી ચ સમાકુલૌ ॥
વસ્ત્રેણાસ્તીર્ય પૃથિવીં રાત્રૌ નિદ્રાં સમાપતુઃ

તતો વિજયદત્તસ્તુ દૂરમાર્ગવિલંઘનાત્ ॥
બભૂવાત્યંતમલસો ભૃશં શીતજ્વરાર્દિતઃ

ગોવિંદસ્વામિના પિત્રા શીતવબાધાનિવૃત્તયે ॥
ગાઢમાલિંગ્યમાનોઽપિ શીતબાધાં ન સોઽત્યજત્

બાધતેઽત્યર્થમધુના તાત માં શીતલો જ્વરઃ ॥
એતદ્બાધાનિવૃત્ત્યર્થં વહ્નિમાનય મા ચિરમ્

ઇતિ પુત્રવચઃ શ્રુત્વા સર્વત્રાગ્નિં ગવેષયન્ ॥
અલબ્ધવહ્નિઃ પ્રોવાચ પુન રભ્યેત્ય પુત્રકમ્

ન વહ્નિં પુત્ર વિંદામિ માર્ગમાણોઽપિ સર્વશઃ ॥
રાત્રિમધ્યે તુ સંપ્રાપ્તે દ્વારેષુ પિહિતેષુ ચ

નિદ્રાપરવશાઃ પૌરા નૈવ દાસ્યંતિ પાવકમ્ ॥
ઇત્થં વિજયદત્તોઽસાવુક્તઃ પિત્રા જ્વરાતુરઃ

યયાચે વહ્નિમેવાસૌ પિતરં દીનયા ગિરા ॥
શીતજ્વરસમુદ્ભૂતશીતબાધાપ્રપીડિતમ્

હિમશીકરવાન્વાયુર્દ્વિગુણં બાધતેઽદ્ય મામ્ ॥
વહ્નિર્ન લબ્ધ ઇતિ વૈ મિથ્યૈવોક્તં પિતસ્ત્વયા

દૂરાદેષ પુરોભાગે જ્વાલામાલાસમાકુલઃ ॥
શિખાભિર્લેલિહાનોભ્રં દૃશ્યતે પશ્ય પાવકઃ

તં વહ્નિમાનય ક્ષિપ્રં તાત શીતનિવૃત્તયે ॥
ઇત્યુક્તવન્તં તં પુત્રં સ પિતા પ્રત્યભાષત

નાનૃતં વચ્મિ પુત્રાદ્ય સત્યમેવ બ્રવીમ્યહમ્ ॥
વહ્નિમાન્યોઽયમુદ્દેશો દૂરાદેવ વિલોક્યતે

પિતૃકાનનદેશં તં પુત્ર જાનીહિ સાંપ્રતમ્ ॥
યદ્યેષોભ્રંલિહજ્વાલઃ પુરસ્તાજ્જ્વલતેઽનલઃ

પુત્ર વિત્રાસજનકં તં જાનીહિ ચિતાનલમ્ ॥
અમંગલો ન સેવ્યોઽયં ચિતાગ્નિઃ સ્પર્શદૂષિતઃ

તસ્ય ચાયુઃક્ષયં યાતિ સેવતે યશ્ચિતાનલમ્ ॥
તસ્માત્તવાયુર્હાનિર્મા ભૂયાદિતિ મયા સુત

અમંગલસ્તથા સ્પૃશ્યો નાનીતોઽયં ચિતાનલઃ ॥
ઇત્યુક્તવંતં પિતરં સ દીનઃ પ્રત્યભાષત

અયં શવાનલો વા સ્યાદધ્વરાનલ એવ વા ॥
સર્વથાનીયતામેષ નોચેન્મે મરણં ભવેત્

પુત્રસ્નેહાભિભૂતોઽથ સમાહર્તું ચિતાનલમ્ ॥
ગોવિંદસ્વામિનામા તુ શ્મશાનં શીઘ્રમભ્યગાત્

ગોવિંદસ્વામિનિ ગતે સમાહર્તું ચિતાનલમ્॥
તૂર્ણં વિજયદત્તોઽપિ તદા ગચ્છંતમન્વયાત્

સંપ્રાપ્ય તાપનિકટં વિકીર્ણાસ્થિ ચિતાનલમ્ ॥
આલિંગન્નિવ સોદ્વેગં શનૈર્નિર્વૃતિમાપ્તવાન્

અથાવાદીત્સ પિતરં તદિદં પરિવર્તુલમ્ ॥
અતિદીપ્તં વિભાત્યગ્નૌ કિં રક્તાંબુજસન્નિભમ્

ઇતિ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા પુત્રસ્ય બ્રાહ્મણોત્તમઃ ॥
નિપુણં તં નિરૂપ્યૈતદ્વચનં પુનરબ્રવીત્

॥ ગોવિંદસ્વામ્યુવાચ ॥ ॥
એતત્કપાલમનલજ્વાલાવલયવર્તુલમ્ ॥
વસાકીકસમાંસાઢ્યમેતદ્રક્તાંબુજોપમમ્

દ્વિજસ્ય સૂનુઃ શ્રુત્વેતિ કાષ્ઠાગ્રેણ જઘાન તત્ ॥
યેન તત્સ્ફુટનોદ્ગીર્ણવસાસિક્તમુખોઽભવત્

કપાલઘટ્ટનાદ્રક્તં યત્સંસક્તં મુખે તદા ॥
જિહ્વયા લેલિહાનોઽસૌ મુહુસ્તદ્રક્તમા સ્વદત્

આસ્વાદ્યૈવં સમાદાય તત્કપાલં સમાકુલઃ ॥
પીત્વા વસાં મહાકાયો બભૂવાતિભયંકરઃ

સદ્યો વેતા લતાં પ્રાપ તીક્ષ્ણદંષ્ટ્રસ્તદા નિશિ ॥
તસ્યાટ્ટહાસઘોષેણ દિશશ્ચ પ્રદિશસ્તદા

દ્યૌરતરિક્ષં ભૂમિશ્ચ સ્ફુટિતા ઇવ સર્વશઃ ॥
તસ્મિન્વેગાત્સમાકૃષ્ય પિતરં હન્તુમુદ્યતે

મા કૃથાઃ સાહસમિતિ પ્રાદુરાસીદ્વચો દિવિ ॥
સ દિવ્યાં ગિરમાકર્ણ્ય વેતાલોઽતિભયંકરઃ

પિતરં તં પરિત્યજ્ય મહાવેગસમન્વિતઃ ॥
તૂર્ણમાકાશમાવિશ્ય પ્રયયાવસ્ખલદ્ગતિઃ

સ ગત્વા દૂરમધ્વાનં વેતાલૈઃ સહ સંગતઃ ॥
તમાગતં સમાલોક્ય વેતોલાસ્સર્વ એવ તે

કપાલસ્ફોટનાદેષ વેતાલત્વં યદાપ્તવાન્ ॥
કપાલસ્ફોટનામાનમાહ્વયાંચક્રિરે તતઃ

તતઃ કપાલસ્ફોટો ઽસૌ વેતાલૈઃ સર્વતો વૃતઃ॥
નરાસ્થિભૂષણાખ્યસ્ય સદ્યો વેતાલભૂપતેઃ

અન્તિકં સહસા પ્રાપ મહાબલસમન્વિતઃ॥
નરાસ્થિભૂષણશ્ચૈનં સેનાપ તિમકલ્પયત્

તં કદાચિત્તુ ગન્ધર્વશ્ચિત્રસેનાભિધો બલી ॥
નરાસ્થિભૂષણં સંખ્યે ન્યવધીત્સોઽપિ સંસ્થિતઃ

નરાસ્થિભૂષણે તસ્મિ ન્ગન્ધર્વેણ હતે યુધિ ॥
તદા કપાલસ્ફોટોઽસૌ તત્પદં સમવાપ્તવાન્

વિદ્યાધરેન્દ્રસ્ય સુતઃ સુદર્શનો મનુષ્યતાં વૈ પ્રથમં સ ગત્વા ॥
વેતાલતાં પ્રાપ્ય મહર્ષિશાપાત્ક્રમાચ્ચ વેતાલપતિર્બભૂવ

॥
ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં તૃતીયે બ્રહ્મખણ્ડે સેતુ માહાત્મ્યે વેતાલવરદતીર્થપ્રશંસાયાં સુદર્શનવેતાલત્વપ્રાપ્તિવર્ણનં નામાષ્ટમોઽધ્યાયઃ