સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 3.5-3

॥ શ્રીસૂત ઉવાચ ॥ ॥
પ્રસ્તુત્ય ચક્રતીર્થં તુ પુણ્યં પાપવિનાશનમ્ ॥
પુનરપ્યદ્ભુતં કિઞ્ચિત્પ્રબ્રવીમિ મુનીશ્વરાઃ

વિધૂમનામા હિ વસુર્દેવસ્ત્રી ચાપ્યલંબુષા ॥
બ્રહ્મશાપાન્મહાઘોરાત્પુરા પ્રાપ્તૌ મનુષ્યતામ્॥

ચક્રતીર્થે મહાપુણ્યે સ્નાત્વા શાપાદ્વિમોચિતૌ ॥
॥ ઋષય ઊચુઃ ॥ ॥
સૂતસૂત મહાપ્રાજ્ઞ પુરાણાર્થવિશારદ

પ્રાજ્ઞત્વાદ્વ્યાસશિષ્ય ત્વાદજ્ઞાતં તે ન કિંચન ॥
બ્રહ્મા કેનાપરાધેન સહાલંબુસયા વસુમ્

પુરા વિધૂમનામાનં શપ્તવાંશ્ચતુરાનનઃ ॥
બ્રહ્મશાપેન ઘોરેણ કયોસ્તૌ પુત્રતાં ગતૌ

શાપસ્યાન્તઃ કથમભૂદ્બ્રહ્મણા શપ્તયોસ્તયોઃ ॥
એતન્નઃ શ્રદ્દધાનાનાં વિસ્તરાદ્વક્તુમર્હસિ

॥ શ્રીસૂત ઉવાચ ॥ ॥
પુરા હિ ભગવાન્બ્રહ્મા સ્વયમ્ભૂશ્ચતુરાનનઃ ॥
સાવિત્ર્યા ચ સરસ્વત્યા પાર્શ્વયોઃ પ્રવિરાજિતઃ

સનાતનેન મુનિના સનકેન ચ ધીમતા ॥
સનત્કુમારનામ્ના ચ નારદેન મહાત્મના

સનન્દનાદિભિશ્ચાન્યૈઃ સેવ્યમાનો મુનીશ્વરૈઃ ॥
સુપર્વવૃન્દજુષ્ટેન સ્તૂયમાનો બિડૌજસા

આદિત્યાદિ ગ્રહૈશ્ચૈવ સ્તૂયમાનપદાંબુજઃ ॥
સિદ્ધૈઃ સાધ્યૈર્મરુદ્ભિશ્ચ કિંનરૈશ્ચ સમાવૃતઃ

ગણૈઃ કિંપુરુષાણાં ચ વસુભિશ્ચાષ્ટભિર્વૃતઃ ॥
ઉર્વશીપ્રમુખાનાં ચ સ્વર્વેશ્યાનાં મનોરમમ્

નૃત્યં વાદિત્રસહિતં વીક્ષ્યમાણો મુહુર્મુહુઃ ॥
ગોષ્ઠીં ચક્રે સભામધ્યે સત્યલોકે કદાચન

મેઘગર્જિતગમ્ભીરો જનાનાં નંદયન્મુહુઃ ॥
વીણાવેણુમૃદંગાનાં ધ્વનિસ્તત્ર વ્યસર્પત

ગંગાતરંગમાલાનાં શીકરસ્પર્શશીતલઃ ॥
પવમાનઃ સુખસ્પર્શો મન્દં મન્દં વવૌ તદા

પર્યાયેણ તદા સર્વા નનૃતુર્દેવયોષિતઃ ॥
નૃત્યશ્રમેણ ખિન્નાસુ વેશ્યાસ્વન્યાસુ સાદરમ્

અલંબુસા દેવનારી રૂપયૌ વનશાલિની ॥
મદયન્તી જનાન્સર્વાન્સભામધ્યે નનર્ત વૈ

તસ્મિન્નવસરે તસ્યા નૃત્યંત્યાઃ સંસદિ દ્વિજાઃ ॥
વસ્ત્રમાભ્યંતરં વાયુર્લીલયા સમુદક્ષિપત્

તત્ક્ષિપ્તે વસને સ્પષ્ટમૂરુમૂલમદૃશ્યત ॥
તથાભૂતાં તુ તાં દૃષ્ટ્વા સર્વે બ્રહ્માદયો હ્રિયા

સભામધ્યે સમાસીના નિમીલિત દૃશોઽભવન્ ॥
વિધૂમનામા તુ વસુઃ કામબાણપ્રપીડિતઃ

તામેવ બ્રહ્મભવને દૃષ્ટ્વાનિલહૃતાંશુકામ્ ॥
હર્ષસંફુલ્લનયનો હૃષ્ટરોમા તતોઽભવત્

અલંબુસાયાં તસ્યાં તુ જાતકામં વિલોક્ય તમ્ ॥
વસું વિધૂમનામાનં શશાપ ચતુરાનનઃ

યસ્માત્ત્વમીદૃશં કાર્યં વિધૂમ કૃતવાનસિ ॥
તસ્માદ્ધિ મર્ત્યલોકે ત્વં માનુષત્વમવાપ્સ્યસિ

ઇયં ચ દેવયોષિત્તે તત્ર ભાર્યા ભવિષ્યતિ ॥
એવં સ બ્રહ્મણા શપ્તો વિધૂમઃ ખિન્નમાનસઃ

પ્રસાદયામાસ વસુર્બ્રહ્માણં પ્રણિપત્ય તુ ॥
॥ વિધૂમ ઉવાચ ॥ ॥
અસ્ય શાપસ્ય ઘોરસ્ય ભગવન્ભક્તવત્સલ

નાહમર્હોઽસ્મિ દેવેશ રક્ષ માં કરુણાનિધે ॥
એવં પ્રસાદિતસ્તેન ભારતીપતિરવ્યયઃ

કૃપયા પરયા યુક્તો વિધૂમં પ્રાહ સાંત્વયન્ ॥
॥ બ્રહ્મોવાચ ॥ ॥
ત્વયિ શાપોઽપ્યયં દત્તો ન ચાસત્યં બ્રવીમ્યહમ્

તતોઽવધિં કલ્પયામિ શાપસ્યાસ્ય તવાધુના ॥
મર્ત્યભાવં સમાપન્નઃ સહાલંબુસયાઽનયા

તત્ર ભૂત્વા મહારાજઃ શાસયિત્વા ચિરં મહીમ્ ॥
પુત્રમપ્રતિમં ત્વસ્યાં જનયિત્વા મહીપતિમ્

અભિષિચ્ય ચ રાજ્યે તં રાજ્યરક્ષાવિચક્ષણમ્ ॥
એતચ્છાપસ્ય શાંત્યર્થં દક્ષિણસ્યોદધેસ્તટે ॥
ફુલ્લગ્રામસમીપસ્થે ચક્રતીર્થે મહત્તરે

અનયા ભાર્યયા સાર્દ્ધં યદા સ્નાનં કરિષ્યસિ ॥
તદા ત્વં માનુષં ભાવં જીર્ણત્વચમિવોરગઃ

વિસૃજ્ય ભાર્યયા સાર્દ્ધં સ્વં લોકં પ્રતિપત્સ્યસે ॥
ચક્રતીર્થે વિના સ્નાનં ન નશ્યેચ્છાપ ઈદૃશઃ

ઇતિ બ્રહ્મવચઃ શ્રુત્વા વિધૂમો નાતિહૃષ્ટવાન્ ॥
સ્વવેશ્મ પ્રાવિશત્તૂર્ણમામંત્ર્ય ચતુરાનનમ્

ચિંતયામાસ તત્રાસૌ મર્ત્યતાં યાસ્યતો મમ॥
કો વા પિતા ભવેદ્ભૂમૌ કા વા માતા ભવિષ્યતિ

બહુધેત્થં સમાલોચ્ય વિધૂમો નિશ્ચિકાય સઃ॥
કૌશાંબીનગરે રાજા શતાનીક ઇતિ શ્રુતઃ

અસ્તિ વીરો મહાભાગો ભાર્યા ચાપિ પતિવ્રતા ॥
તસ્ય વિષ્ણુમતીનામ વિષ્ણોઃ શ્રીરિવ વલ્લભા

તમેવ પિતરં કૃત્વા માતરં ચ વિધાય તામ્ ॥
સંભવિષ્યામિ ભૂલોકે સ્વકર્મપરિપાકતઃ

તતઃ સ માલ્યવન્તં ચ પુષ્પદંતં બલોત્કટમ્॥
ત્રીનાહૂયાત્મનો ભૃત્યાન્વૃત્તમેતન્ન્યવે દયત્

ભૃત્યાઃ શૃણુત ભદ્રં વો બ્રહ્મશાપાન્મહાભયાત્ ॥
જનિષ્યામિ શતાનીકાદ્વિષ્ણુમત્યામહં સુતઃ

ઇતિ શ્રુત્વા વચો ભૃત્યાસ્તસ્યા પ્રાણા બહિશ્ચરાઃ ॥
વાષ્પપૂર્ણમુખાઃ સર્વે વિધૂમં વાક્યમબ્રુવન્

॥ ભૃત્યા ઊચુઃ ॥ ॥
ત્વદ્વિયોગં વયં સર્વે ત્રયોઽપિ ન સહામહે ॥
તસ્માન્માનુષ ભાવત્વમસ્માભિઃ સહ યાસ્યસિ

શતાનીકસ્ય રાજર્ષેર્મંત્રી યોઽયં યુગન્ધરઃ ॥
સેનાનીર્વિપ્રતીકશ્ચ યોઽયં પ્રાગ્રસરો રણે

નર્મકર્મસુ હૃદ્વિપ્રો વલ્લભાખ્યો મહાંશ્ચ યઃ ॥
તેષાં પુત્રાસ્ત્રયોઽપ્યેતે ભવિષ્યામો ન સંશયઃ

શતાનીકસ્ય રાજર્ષેઃ પુત્રભાવં ગતસ્ય તે ॥
શુશ્રૂષાં સંવિધાસ્યામસ્તેષુ તેષુ ચ કર્મસુ ॥
તાનેવંવાદિનઃ સોઽયં વિધૂમો વાક્યમબ્રવીત્

॥ વિધૂમ ઉવાચ ॥ ॥
જાનેઽહં ભવતાં સ્નેહં તાદૃશં મય્ય નુત્તમમ્

તથાપિ કથયામ્યદ્ય તચ્છૃણુધ્વં હિતં વચઃ ॥
બ્રહ્મશાપેન ઘોરેણ સ્વેન દુષ્કર્મણા કૃતમ્

કુત્સિતં માનુષં ભાવમહમેકોઽનુવર્તયે ॥
વિહિતં ન હિ યુષ્માકમેતચ્છાપાનુવર્તનમ્

જુગુપ્સિતેઽતો માનુષ્યે મા કુરુધ્વં મનોઽધુના ॥
અતઃ શાપાવધિર્યાવન્મદ્વિયોગો વિષહ્યતામ્

ઇત્યુક્તવન્તં તે સર્વે માલ્યવત્પ્રમુખાસ્તદા ॥
ઊચુઃ પ્રણમ્ય શિરસા પ્રાર્થયંતઃ પુનઃપુનઃ

રક્ષિત્વા કૃપયા હ્યસ્માન્મા કુરુષ્વ ચ સાહસમ્ ॥
પરિત્યજસિ નઃ સર્વાન્ભક્તાનદ્ય નિરાગસઃ

ત્વદ્વિયોગાન્મહાઘોરાન્માનુષ્યમપિ કુત્સિતમ્ ॥
બહુ મન્યામહે દેવ તસ્માન્નસ્ત્રાહિ સાંપ્રતમ્

એવં સ યાચમાનાંસ્ત્રીનન્વમન્યત ભૃત્યકાન્ ॥
તૈસ્ત્રિભિઃ સહિતઃ સોઽયં કૌશાંબીં ગન્તુમૈચ્છત

એતસ્મિન્નેવ કાલે તુ સોમવંશવિવર્દ્ધનઃ ॥
અર્જુનાભિજને જાતો જનમેજયસંભવઃ

શતાનીકો મહીપાલઃ પૃથિવીમન્વપાલયત્ ॥
બુદ્ધિમાન્નીતિમાન્વાગ્મી પ્રજાપાલનતત્પરઃ

ચતુરંગબલોપેતો વિક્રમૈકધનો યુવા ॥
સ કૌશાંબીં મહારાજો નગરીમધ્યુવાસ વૈ

તસ્ય મન્ત્રરહસ્યજ્ઞો મન્ત્રી જાતો યુગંધરઃ ॥
સેનાનીર્વિપ્રતીકશ્ચ તસ્ય પ્રાગ્રસરો રણે

નર્મકર્મસુ તસ્યાસીદ્વલ્લભાખ્યઃ સખા દ્વિજઃ ॥
તસ્ય વિષ્ણુમતી નામ વિષ્ણોઃ શ્રીરિવ વલ્લભા

સ સર્વગુણસંપન્નઃ શતાનીકો મહામતિઃ ॥
પુત્રમાત્મસમં તસ્યાં ભાર્યાયાં નાન્વવિંદત

આત્માનમસુતં જ્ઞાત્વા સ ભૃશં પર્યતપ્યત ॥
સ યુગંધરમાહૂય મંત્રિણં મન્ત્રવિત્તમમ્

પુત્રલાભઃ કથં મે સ્યાદિતિ કાર્યમમન્ત્રયત્ ॥
યુગન્ધરો મહી પાલં પુત્રાલાભેન પીડિતમ્ ॥
હર્ષયન્વચસા સ્વેન વાક્યમેતદભાષત

॥ યુગન્ધર ઉવાચ ॥ ॥
અસ્તિ શાંડિલ્યનામા તુ મહર્ષિઃ સત્યવાક્છુચિઃ

શત્રુમિત્રસમો દાંતસ્તપઃસ્વાધ્યાયતત્પરઃ ॥
તમેવ મુનિમાસાદ્ય જ્વલંતમિવ પાવકમ્

પુત્રમાત્મસમં રાજન્પ્રાર્થયેથા વિનીતવત્ ॥
કૃપાવાન્સ મહર્ષિસ્તુ પુત્રં તે દાસ્યતિ ધ્રુવમ્

ઇતિ તદ્વચનં શ્રુત્વા હર્ષસંફુલ્લલોચનઃ ॥
મંત્રિણા તેન સંયુક્તસ્તસ્યાગાદાશ્રમં મુનેઃ

તમાશ્રમે સમાસીનં પ્રણનામ મહીપતિઃ ॥
શાંડિલ્યસ્તુ મહાતેજા રાજાનં પ્રાપ્તમાશ્રમમ્

દૃષ્ટ્વા પાદ્યાદિભિઃ પૂજ્ય સ્વાગતં વ્યાજહાર સઃ ॥
॥ શાંડિલ્ય ઉવાચ ॥ ॥
શતાનીક કિમર્થં ત્વમાશ્રમં પ્રાપ્તવાન્મમ

યત્કર્તવ્યમિદાનીં તે તદ્વદસ્વ કરોમ્યહમ્ ॥
મુનિમેવં વદંતં તં પ્રત્યવાદીદ્યુગંધરઃ

ભગવન્નેષ વૈ રાજા પુત્રાલાભેન કર્ષિતઃ ॥
ભવંતં શરણં પ્રાપ્તઃ સાંપ્રતં પુત્રકારણાત્

અસ્યાપુત્રત્વજં દુઃખં ત્વમપાકર્તુમર્હસિ ॥
ઇતિ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા શાંડિલ્યો મુનિસત્તમઃ

પુત્રલાભવરં તસ્મૈ પ્રતિજજ્ઞે નૃપાય વૈ ॥
સ રાજ્ઞો વરદઃ શ્રીમાન્કૌશાંબીમેત્ય સાદરમ્

પુત્રેષ્ટ્યા પુત્રકામસ્ય યાજકોઽભૂન્મહામુનિઃ ॥
તતો મુનિપ્રસાદેન રાજા દશરથોપમઃ

યજ્વા રામમિવ પ્રાપ સહસ્રાનીકમાત્મજમ્ ॥
એવં વિધૂમઃ સંજજ્ઞે શતાનીકાન્નૃપોત્તમાત્

અત્રાંતરે મંત્રિવરસ્સેનાનીસ્તુ મહીપતેઃ ॥
દ્વિજો નર્મવયસ્યશ્ચ પુત્રાન્પ્રાપુઃ કુલોચિતાન્

પુત્રો યુગંધરસ્યાસીન્માલ્યવાન્નામ ભૃત્યકઃ ॥
યૌગંધરાયણો નામ્ના મન્ત્રશાસ્ત્રેષુ કોવિદઃ ॥

વિપ્રતીકસ્ય તનયઃ પુષ્પદન્તો બભૂવ હ ॥
રુમણ્વાનિતિ વિખ્યાતઃ પરસૈન્યવિમર્દનઃ

વલ્લભસ્ય તદા જજ્ઞે તનયો વૈ બલોત્કટઃ ॥
વસંતક ઇતિ ખ્યાતો નર્મકર્મસુ કોવિદઃ

અથ તે વવૃધુઃ સર્વે રાજપુત્રપુરોગમાઃ ॥
પઞ્ચહાયનતાં તેષુ યાતેષુ તદનંતરમ્

અલંબુસાપિ સ્વર્વેશ્યા ભૂપતેઃ કૃતવર્મણઃ ॥
અયોધ્યાયાં મહાપુર્યાં કન્યા જાતા મૃગાવતી

એવં વિધૂમમુખ્યાસ્તે જજ્ઞિરે ક્ષિતિમણ્ડલે ॥
અત્રાંતરે મહાસત્ત્વો દુષ્ટસાનુચરો બલી

અહિદંષ્ટ્ર ઇતિ ખ્યાતો મહાદૈત્યો બલોત્કટઃ ॥
યુક્તઃ સ્થૂલશિરોનામા સહાયેન દુરાત્મના

રુરોધ દેવનગરં બબાધ વિબુધાનપિ ॥
વર્તમાને દિવિ મહાસમરે સુરરક્ષસામ્

આનિનાય શતાનીકં સહાયાર્થં પુરંદરઃ ॥
સ યૌવરાજ્યે તનયં વિધાય વિધિના નૃપઃ

પ્રતસ્થે રથમાસ્થાય યુદ્ધાય દિતિજૈઃ સહ ॥
નીતો માતલિનાભ્યેત્ય સાદરં સ ધનુર્ધરઃ

વિધાય પ્રેક્ષકાન્દેવાઞ્જઘાન દિતિજાન્રણે ॥
અથ દૈત્યાધિપઃ સોઽપિ નિહતઃ સમરે દિવિ

તતઃ શક્રસ્ય વચસા પરેતં નૃપપુંગવમ્ ॥
રથમારોપ્ય સહસા કૌશાંબીં માતલિર્યયૌ

નીત્વા મહીતલમસૌ તત્સુતાય ન્યવેદયત્ ॥
તતઃ સહસ્રાનીકોપિ વિલપ્ય વહુદુખિતઃ

મંત્રિભિઃ સહ સંભૂય પ્રેતકાર્યં ન્યવર્તયત્ ॥
મૃતં જ્ઞાત્વા પતિં રાજ્ઞી સહૈવાનુમમાર ચ

મહિષ્યા સહ સંપ્રાપ્તે ભૂપાલે કીર્તિશેષતામ્ ॥
ભેજે રાજ્યં શતાનીકતનયો મંત્રિણાં ગિરા

યુગન્ધરે વિપ્રતીકે વલ્લભે ચ મૃતે સતિ ॥
યૌગન્ધરાયણમુખાસ્તત્પુત્રાઃ સર્વ એવ હિ

શતાનીક સુતસ્યાસ્ય તત્તત્કાર્યમકુર્વત ॥
એવં સ પાલયામાસ મહીં રાજસુતો બલી

યાતે કાલે મહેન્દ્રેણ સનન્દનમહોત્સવે ॥
નિમંત્રિતસ્તત્કથિતાં ભાવિનીમશૃણોત્કથામ્

સ્વર્યોષિદ્બ્રહ્મણઃ શાપાદયોધ્યાયાયામલંબુસા ॥
જાતા મૃગાવતી કન્યા ભૂપતેઃ કૃતવર્મણઃ

વિધૂમ નામા ચ વસુસ્ત્વં નાકલલનાં પુરા ॥
તામેવ બ્રહ્મસદને દૃષ્ટ્વાનિલહૃતાંશુકામ્

તદૈવ માદનાક્રાંતઃ શાપાન્મર્ત્યત્વમાગતઃ ॥
સૈવ તે દયિતા રાજન્ભાવિની ન ચિરાત્સખે

યદા ત્વમાત્મનઃ પુત્રં રાજ્યે સંસ્થાપ્ય ભૂપતે ॥
મૃગાવત્યા સ્ત્રિયા સાર્દ્ધં દક્ષિણસ્યોદધેસ્તટે

ચક્રતીર્થે મહાપુણ્યે ફુલ્લગ્રામસમીપતઃ ॥
સ્નાનં કરિષ્યસિ તદા શાપાન્મુક્તો ભવિષ્યસિ

ઇતિ પ્રોવાચ ભગવન્સત્યલોકે પિતામહઃ ॥
ઇતીંદ્રવચનં શ્રુત્વા સહસ્રાનીકભૂપતિઃ

તથોદ્વાહકૃતોત્સાહઃ સમામંત્ર્ય શચીપતિમ્ ॥
કૌશાંબીં પ્રસ્થિતો હૃષ્ટઃ સ તિલોત્તમયા પથિ ॥

સ્મરન્કિમપિ તાં કાંતાં ભાષમાણામનન્યધીઃ ॥
ધ્યાયઞ્છતક્રતુવચો નાલુલોકે મહીપતિઃ

સા શશાપ નૃપં સુભ્રૂરનાદરતિર સ્કૃતા ॥
આહૂયમાનોપિ મયા સહસ્રાનીક ભૂપતે

મૃગાવતીં હૃદા ધ્યાયન્કિમર્થં મામુપેક્ષસે ॥
સૌભાગ્યમત્તા માનિન્યો ન સહંતેઽવધીર ણામ્

મામવજ્ઞાય યાં રાજન્હૃદા ધ્યાયસિ સાંપ્રતમ્ ॥
તયા ચતુર્દશસમા વિયુક્તસ્ત્વં ભવિષ્યસિ

ઇતિ શપ્તવતીં રાજા તામુ વાચ તિલોત્તમામ્॥
તામેવ યદિ લભ્યેયં તનુજાં કૃતવર્મણઃ

ચતુર્દશસમા દુઃખં સહિષ્યે તદ્વિયોગજમ્॥
ઇત્યુક્ત્વા તદ્ગતમના નૃપઃ પ્રાયા ન્નિજાં પુરીમ્

તતઃ કાલેન તનયા ભૂપતેઃ કૃતવર્મણઃ ॥
તમાસસાદ દયિતા સર્વસ્વં પુષ્પધન્વનઃ

મૃગાવતી સમાસાદ્ય વિલા સતરુવલ્લરીમ્॥
વિભ્રમાંભોધિલહરીં નનંદ મદનદ્યુતિઃ

સા તસ્માદ્ગર્ભમાધત્ત ભવાનીવેંદુશેખરાત્ ॥
પાંડિમ્ના શશિલેખેવ પીપૂષક્ષાલિતા બભૌ

સુન્દરી દૌર્હૃદવ્યક્તેરથ પૌરંદરીવ દિક્ ॥
રરાજ રાજમહિષી રજનીકરગર્ભિણી

સા દૌર્હૃદવશાદ્રાજ્ઞી યંયં કામમકામ યત્ ॥
સુદુર્લભમપિપ્રેમ્ણા તત્તત્સર્વં સમાહરત્

પત્યૌ સમીહિતકરે સા કદાચિન્મૃગાવતી ॥
સ્વેચ્છયા વૈ મતિં ચક્રે રક્તવાપીનિમજ્જને

અભિલાષં સવિજ્ઞાય મૃગાવત્યા મહીપતિઃ ॥
કૌસુમ્ભસલિલૈઃ પૂર્ણાં ક્ષણાદ્વાપીમકારયત્

તસ્મિન્રક્તજલે રાજ્ઞી સ્નાનં સાદરમાતનોત્॥
તતસ્તાં રક્તતોયાર્દ્રાં ફુલ્લકિંશુકસન્નિભામ્

રાજસ્ત્રીમામિષધિયા સુપર્ણકુલસંભવઃ॥
જહાર વિકટઃ પક્ષી મુગ્ધાં દગ્ધવિધેર્વશાત્॥

નીત્વા વિહાયસા દૂરં સ તામચલસન્નિભઃ॥
તત્યાજમોહવિવશામુદયાચલકંદરે

લબ્ધસંજ્ઞા શનૈઃ કંપવિલોલતનુવલ્લરી॥
દૃગ્ભ્યામુત્પલતુલ્યાભ્યાં મુહુરશ્રૂણ્યવર્તયત્

હા નાથ મંદભાગ્યાહં ત્વદ્વિયોગેનપીડિતા॥
કા ગતિઃ ક્વ નુ ગચ્છામિ દ્રક્ષ્યામિ ત્વન્મુખં કદા

ઇત્યુક્ત્વા ગજસિંહાનાં પુરોભૂદ્વધકાંક્ષિણી ॥
સા સર્વકેસરિગજૈસ્ત્યક્તા ન નિધનં ગતા

આપત્કાલે નૃણાં નૂનં મરણં નૈવ લભ્યતે॥
અતિદીનં સમાકર્ણ્ય તસ્યાઃ ક્રંદિતમુન્મુખાઃ

મૃગા નિષ્પંદગતયો ન તૃણાન્યપ્યભક્ષયન્॥
તતસ્તાં કરુણાસિંધુર્મુનિપુત્રસ્તથાસ્થિતામ્

રુદતીં કૃપયા રાજ્ઞીં સમાનીય સ્વમાશ્રમમ્ ॥
ન્યવેદયચ્ચ તાં રાજ્ઞીં ગુરવે જમદગ્નયે ॥
જમદગ્નિસ્તુ ધર્માત્મા તામાશ્વાસયદંતિકે

॥ જમદગ્નિરુવાચ ॥ ॥
તથા જાનીહિ માં ભદ્રે કૃતવર્મા યથા તવ

એવમાશ્વાસિતા તત્ર કૃપયા જમદગ્નિના ॥
ચક્રે તત્રૈવ સા વાસમાશ્રમે મુનિસંકુલે

।
તતસ્સ્વલ્પેન કાલેન વિશાખમિવ પાર્વતી ॥
અસૂત તનયં બાલા શૌર્યધૈર્યગુણાન્વિતમ્

સૂતિકાગૃહકૃત્યાનિ યાનિ કાર્યાણિ બંધુભિઃ ॥
ચક્રિરે માતૃવત્તાનિ મૃગાવત્યા મુનિસ્ત્રિયઃ

તં સુજાતં નૃપસુતં કાપિ વાગશરીરિણી ॥
ઉદયાચલજાતત્વાચ્ચકારોદયનાભિધમ્॥

આશ્રમે સ મુનીન્દ્રેણ કૃતચૂડાદિકવ્રતઃ ॥
જગ્રાહ સકલા વિદ્યા જમદગ્નેર્મહામુનેઃ

યુવા નૃપસુતઃ સોઽયં કદાચિન્મૃગયાપરઃ ॥
અપશ્યદેકં ભુજગં વ્યાધેન દૃઢસંયતમ્

ઉવાચ સ કૃપાયુક્તો વ્યાધ મુંચ ભુજંગમમ્ ॥
કિં કરિષ્યસ્યનેન ત્વં નૈનં હિંસિતુર્મહસિ

તમુવાચ તતો વ્યાધઃ સર્પેણાનેન પૂરુષ ॥
ધનધાન્યાદિકં લપ્સ્યે ગ્રામેષુ નગરેષુ ચ

અતોહં જીવિકામેનં નૈવ મોક્ષ્યે કથંચન ॥
ઇત્યુક્ત્વા પેટિકાયાં તં વબંધ શબરાધમઃ

બદ્ધમાલોક્ય ભુજગં શબરાય ધનાર્થિને ॥
અમોચયત્સ્વજનનીદત્તં દત્ત્વા સ કંકણમ્

મોચિતસ્તેન સર્પોઽસૌ નરો ભૂત્વા કૃતાંજલિઃ ॥
સખ્યં કૃત્વા ચ સહસા તં પાતાલં નિનાય વૈ

કિન્નરાખ્યેન નાગેન ધૃતરાષ્ટ્રસુતેન સઃ॥
પાતાલં પ્રાવિશત્તત્ર ન્યવસત્પૂજિતસ્સુખમ્

ધૃતરાષ્ટ્રસ્ય તનયાં ભગિનીં કિન્નરસ્ય ચ ॥
લલિતાખ્યાં ગુણોપેતાં પ્રિયાં ભેજે નૃપાત્મજઃ ॥

સા તસ્માજ્જનયામાસ પુત્રમપ્રતિમૌજસમ્ ॥
તતઃ સા લલિતા પ્રાહ ત્વરિતોદયનં પ્રતિ

॥ લલિતોવાચ ॥ ॥
અહં વિદ્યા ધરી પૂર્વં સુકર્ણી નામ નામતઃ ॥
શાપાત્સર્પત્વમાપ્તાસ્મિ શાપાંતો ગર્ભ એષ મે

તતોઽમું પ્રતિગૃહ્ણીષ્વ પુત્રમપ્રતિમૌજસમ્ ॥
તાંબૂલીં સ્રજમમ્લાનાં વીણાં ઘોષવતીમપિ

તથેતિ પ્રતિજગ્રાહ તત્સર્વં નૃપનંદનઃ.॥
પશ્યતાં સર્વસર્પાણાં સાપ્યગચ્છદ્વિહાયસમ્

તતઃ સોઽપિ ગૃહીત્વા તુ વીણાં માલાં ચ પુત્રકમ્ ॥
દુઃખિતામાત્મજનનીં દ્રષ્ટુકામસ્ત્વરાન્વિતઃ

શ્વશુરાદીનનુજ્ઞાપ્ય સહસા સ્વાશ્રમં યયૌ ॥
જનનીં શોકસંતપ્તામાશ્વસ્તાં જમદગ્નિના

સમેત્ય તોષયામાસ વૃત્તં ચાસ્યૈ ન્યવેદયત્ ॥
તદા પ્રહૃષ્ટહૃદયા સા બભૂવ મૃગાવતી

અત્રાંતરે સ શબરઃ કૌશાંબ્યાં વણિજં યયૌ ॥
સહસ્રાનીકનામાંકં વિક્રેતું મણિકંકણમ્

રાજમુદ્રાં સમાલોક્ય કંકણે સ વણિગ્વરઃ ॥
શબરેણ સમં ગત્વા સર્વં રાજ્ઞે ન્યવેદયત્

તતઃ સહસ્રાનીકોઽયં તત્પ્રાપ્ય મણિકંકણમ્ ॥
મૃગાવતીવિપ્રયોગવિષાગ્નિપરિપીડિતઃ

તદ્બાહુસંગપીયૂષ શીકરાસારશીતલમ્॥
કંકણં હૃદયે ન્યસ્ય વિલલાપ સુદુઃખિતઃ

ઉવાચ ચ કથં લબ્ધં કંકણં શબર ત્વયા ॥
સ ચૈવમુક્તસ્તત્પ્રાપ્તિ ક્રમં તસ્મૈ ન્યવેદયત્

શબરસ્ય વચઃ શ્રુત્વા સહસ્રાનીકભૂપતિઃ ॥
પ્રતસ્થે મંત્રિભિઃ સાર્દ્ધં પ્રિયાલોકનકૌતુકી

યત્રેંદુભાસ્ક રમુખા લભંતે સહસોદયમ્ ॥
તમેવ ગિરિમુદ્દિશ્ય સહસા સોઽભ્યગચ્છત

કિંચિન્માર્ગં સમુલ્લંઘ્ય તસ્થૌ વિશ્રાંતસૈનિકઃ ॥
તસ્મિન્વિનિદ્રે દયિતાસંગમધ્યાનતત્પરે

વસંતકો વિચિત્રાસ્તુ કથયામાસ વૈ કથાઃ ॥
તત્કથાશ્રવણેનૈવ તાં રાત્રિં સ નિનાય વૈ

તતઃ કાલેન કકુભં પ્રાપ્ય જંભારિપાલિતામ્ ॥
જમદગ્ન્યાશ્રમં ગત્વા નિર્વૈરહરિકુંજરમ્

તપસ્યંતં મુનિં દૃષ્ટ્વા શિરસા પ્રણનામ સઃ ॥
આશીર્વાદેન સ મુનિઃ પ્રતિજગ્રાહ તં નૃપમ્

વિધિવત્પૂજયામાસ પાદ્યાર્ઘ્યાચમનીયકૈઃ ॥
ઉવાચ ચ મહીપાલં ધર્માર્થસહિતં વચઃ

નરનાથ મૃગાવત્યાં જાતોઽયં તનયસ્તવ ॥
યશોનિધિર્મહાતેજા રામચંદ્ર ઇવાપરઃ

ભવિષ્યતિ દિશાં જેતા સિંહસંહનનો યુવા ॥
પૌત્ર એષ મહાભાગ તથા દ્યુદયનાત્મજઃ

ઇયં મૃગાવતી ભાર્યા પાતિ વ્રત્યપરાયણા ॥
તદેતાંસ્ત્રીન્મહારાજ પ્રતિગૃહ્ણીષ્વ મા ચિરમ્

ઉક્ત્વૈવં મુનિના દત્તાંસ્તાન્ગૃહીત્વા મહીપતિઃ ॥
પ્રિયાસહાયઃ સ્વપુરીં પ્રતસ્થે મંત્રિભિર્વૃતઃ

તતઃ પ્રવિશ્ય કૌશાંબીં નગરીં સ નૃપોત્તમઃ ॥
સ્મરઞ્છક્રસ્ય વચનં માનુષં જન્મ કુત્સયન્

મહીમુદયનાયૈવ દદૌ પુત્રાય ધીમતે ॥
તસ્મિન્નુદયને પુત્ર રાજ્યપાલનદક્ષિણે

રાજ્યભારં વિનિક્ષિપ્ય સ શાપવિનિવૃત્તયે॥
વસંતકરુમણ્વદ્ભ્યાં મૃગાવત્યા ચ ભાર્યયા

યૌગન્ધરાયણેનાપિ મંત્રિપુત્રેણ સંયુતઃ ॥
ચક્રતીર્થે મહાપુણ્યે દક્ષિણસ્યોદધેસ્તટે

સ્નાનં કર્તું યયૌ તૂર્ણં સર્વતીર્થોત્ત મોત્તમે ॥
વાહનૈર્વાતરંહોભિરચિરાલ્લવણોદધિમ્

સંપ્રાપ્ય ચક્રતીર્થં ચ સ્નાનં ચક્રુર્યથાવિધિ ॥
તેષુ ચ સ્નાતમાત્રેષુ ચક્રતીર્થે નૃપાદિષુ ॥

વિનષ્ટં તત્ક્ષણાદેવ માનુષ્યમતિકુત્સિતમ્ ॥
તતો વિધૂતપાપાસ્તે સ્વં રૂપં પ્રતિપેદિરે

દિવ્યાંબરધરાઃ સર્વે દિવ્યમાલ્યાનુલેપનાઃ ॥
વિમાનાનિ મહાર્હાણિ સમારુહ્ય વિભૂષિતાઃ

તત્તીર્થં બહુ મન્વાનાઃ સ્વશાપચ્છેદકારણમ્ ॥
પશ્યતાં સર્વલોકાનાં સ્વર્ગલોકં યયુસ્તદા ॥

તદાપ્રભૃતિ તે સર્વે જ્ઞાત્વા તત્તીર્થવૈભવમ્ ॥
પાવને ચક્રતીર્થેઽસ્મિન્સ્નાનં કુર્વંતિ સર્વદા

એવં પ્રભાવં તત્તીર્થં યે સમાગત્ય માનવાઃ ॥
સ્નાનં સકૃચ્ચ કુર્વંતિ તે સર્વે સ્વર્ગવાસિનઃ

એવં વઃ કથિતં વિપ્રા વિધૂમચરિતં મહત્ ॥
યઃ પઠેદિમમધ્યાયં શૃણુયાદ્વા સમાહિતઃ ॥
યં યં કામયતે કામં તં સર્વં શીઘ્રમાપ્નુયાત્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં તૃતીયેબ્રહ્મખણ્ડે સેતુમાહાત્મ્યે ચક્રતીર્થપ્રશંસાયામલંબુસાવિધૂમશાપવિમોચનંનામ પઞ્ચમોઽધ્યાયઃ

॥ છ ॥
તુલનીય - કથાસરિત્સાગરે ઉદયનસ્ય જન્મકથા