સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 3.5-2

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
શિવો ગુરુઃ શિવો દેવઃ શિવો બંધુઃ શરીરિણામ્ ॥
શિવ આત્મા શિવો જીવઃશિવાદન્યન્ન કિઞ્ચન

।
શિવમુદ્દિશ્ય યત્કિંચિદ્દત્તં જપ્તં હુતં કૃતમ્ ॥
તદનંતફલં પ્રોક્તં સર્વાગમવિનિશ્ચિતમ્

ભક્ત્યા નિવેદિતં શંભોઃ પત્રં પુષ્પં ફલં જલમ્ ॥
અલ્પાદલ્પતરં વાપિ તદાનંત્યાય કલ્પતે

વિહાય સકલાન્ધર્માન્સકલાગમનિશ્ચિતાન્ ॥
શિવમેકં ભજેદ્યસ્તુ મુચ્યતે સર્વબન્ધનાત્

યા પ્રીતિરાત્મનઃ પુત્રે યા કલત્રે ધનેપિ સા ॥
કૃતા ચેચ્છિવપૂજાયાં ત્રાયતીતિ કિમદ્ભુતમ્

તસ્માત્કેચિન્મહાત્માનઃ સકલાન્વિષયાસવાન્ ॥
ત્યજંતિ શિવપૂજાર્થે સ્વદેહમપિ દુસ્ત્યજમ્

સા જિહ્વા યા શિવં સ્તૌતિ તન્મનો ધ્યાયતે શિવમ્ ॥
તૌ કર્ણૌ તત્કથાલોલૌ તૌ હસ્તૌ તસ્ય પૂજકૌ

તે નેત્રે પશ્યતઃ પૂજાં તચ્છિરઃ પ્રણતં શિવે ॥
તૌ પાદૌ યૌ શિવક્ષેત્રં ભક્ત્યા પર્યટતઃ સદા

યસ્યેન્દ્રિયાણિ સર્વાણિ વર્તંતે શિવકર્મસુ ॥
સ નિસ્તરતિ સંસારં ભુક્તિં મુક્તિં ચ વિંદતિ

શિવભક્તિયુતો મર્ત્યશ્ચાંડાલઃ પુલ્કસોપિ ચ ॥
નારી નરો વા ષંઢો વા સદ્યો મુચ્યેત સંસૃતેઃ

કિં કુલેન કિમાચારૈઃ કિંશીલેન ગુણેન વા ॥
ભક્તિલેશયુતઃ શંભોઃ સ વંદ્યઃ સર્વદેહિનામ્

ઉજ્જયિન્યામભૂદ્રાજા ચન્દ્રસેનસમાહ્વયઃ ॥
જાતો માનવરૂપેણ દ્વિતીય ઇવ વાસવઃ

તસ્મિન્પુરે મહાકાલં વસંતં પરમેશ્વરમ્ ॥
સંપૂજયત્યસૌ ભક્ત્યા ચન્દ્રસેનો નૃપોત્તમઃ

તસ્યાભવત્સખા રાજ્ઞઃ શિવપારિષદાગ્રણીઃ ॥
મણિભદ્રો જિતાભદ્રઃ સર્વલોકનમસ્કૃતઃ

તસ્યૈ કદા મહીભર્તુઃ પ્રસન્નઃ શંકરાનુગઃ ॥
ચિન્તામણિં દદૌ દિવ્યં મણિભદ્રો મહામતિઃ

સ મણિઃ કૌસ્તુભ ઇવ દ્યોતમાનોર્કસન્નિભઃ ॥
દૃષ્ટઃ શ્રુતો વા ધ્યાતો વા નૃણાં યચ્છતિ ચિંતિતમ્

તસ્ય કાંતિલવસ્પૃષ્ટં કાંસ્યં તામ્રમયસ્ત્રપુ ॥
પાષાણાદિકમન્યદ્વા સદ્યો ભવતિ કાંચનમ્ ॥

સ તં ચિન્તામણિં કંઠે બિભ્રદ્રાજાસનં ગતઃ ॥
રરાજ રાજા દેવાનાં મધ્યે ભાનુરિવ સ્વયમ્

સદા ચિન્તામણિગ્રીવં તં શ્રુત્વા રાજસત્તમમ્ ॥
પ્રવૃદ્ધતર્ષા રાજાનઃ સર્વે ક્ષુબ્ધહૃદોઽભવન્

સ્નેહાત્કેચિદયાચંત ધાર્ષ્ટ્યાત્કેચન દુર્મદાઃ ॥
દૈવલબ્ધમજાનંતો મણિં મત્સરિણો નૃપાઃ।૩.૩.૫.૨૦॥
સર્વેષાં ભૂભૃતાં યાઞ્ચા યદા વ્યર્થીકૃતામુના॥
રાજાનઃ સર્વદેશાનાં સંરંભં ચક્રિરે તદા

સૌરાષ્ટ્રાઃ કૈકયાઃ શાલ્વાઃ કલિંગશકમદ્રકાઃ ॥
પાંચાલાવંતિસૌવીરા માગધા મત્સ્યસૃંજયાઃ

એતે ચાન્યે ચ રાજાનઃ સહાશ્વરથકુમજરાઃ ॥
ચન્દ્રસેનં મૃધે જેતુમુદ્યમં ચક્રુરોજસા

તે તુ સર્વે સુસંરબ્ધાઃ કંપયંતો વસુન્ધરામ્ ॥
ઉજ્જયિન્યાશ્ચતુર્દ્વારં રુરુધુર્બહુસૈનિકાઃ

સંરુધ્યમાનો સ્વપુરીં દૃષ્ટ્વા રાજભિરુદ્ધતૈઃ ॥
ચંદ્રસેનો મહાકાલં તમેવ શરણં યયૌ

નિર્વિકલ્પો નિરાહારઃ સ રાજા દૃઢનિશ્ચયઃ ॥
અર્ચયામાસ ગૌરીશં દિવા નક્ત મનન્યધીઃ

એતસ્મિન્નંતરે ગોપી કાચિત્તત્પુરવાસિની ॥
એકપુત્રા ભર્તૃહીના તત્રૈવાસીચ્ચિરંતના

સા પંચહાયનં બાલં વહંતી ગત ભર્તૃકા ॥
રાજ્ઞા કૃતાં મહાપૂજાં દદર્શ ગિરિજાપતેઃ

સા દૃષ્ટ્વા સર્વમાશ્ચર્યં શિવપૂજામહોદયમ્ ॥
પ્રણિપત્ય સ્વશિબિરં પુનરેવાભ્યપદ્યત ॥

એતત્સર્વમશેષેણ સ દૃષ્ટ્વા બલ્લવીસુતઃ ॥
કુતૂહલેન વિદધે શિવપૂજાં વિરક્તિદામ્

આનીય હૃદ્યં પાષાણં શૂન્યે તુ શિબિરોત્તમે ॥
નાતિદૂરે સ્વશિબિરાચ્છિવલિંગમકલ્પયત્

યાનિ કાનિ ચ પુષ્પાણિ હસ્તલભ્યાનિ ચાત્મનઃ ॥
આનીય સ્નાપ્ય તલ્લિંગં પૂજયામાસ ભક્તિતઃ

ગંધાલંકારવાસાંસિ ધૂપદીપાક્ષતાદિકમ્ ॥
વિધાય કૃત્રિમૈર્દિવ્યૈર્નૈવેદ્યં ચાપ્યકલ્પયત્

ભૂયોભૂયઃ સમભ્યર્ચ્ય પત્રૈઃ પુષ્પૈર્મનોરમૈઃ ॥
નૃત્યં ચ વિવિધં કૃત્વા પ્રણનામ પુનઃપુનઃ

એવં પૂજાં પ્રકુર્વાણં શિવસ્યાનન્યમાનસમ્ ॥
સા પુત્રં પ્રણયાદ્ગોપી ભોજનાય સમા હ્વયત્

માત્રાહૂતોપિ બહુશઃ સ પૂજાસક્તમાનસઃ ॥
બાલોપિ ભોજનં નચ્છત્તદા માતા સ્વયં યયૌ

તં વિલોક્ય શિવસ્યાગ્રે નિષણ્ણં મી લિતેક્ષણમ્॥
ચકર્ષ પાણિં સંગૃહ્ય કોપેન સમતાડયત્

આકૃષ્ટસ્તાડિતો વાપિ નાગચ્છત્સ્વસુતો યદા ॥
તાં પૂજાં નાશયામાસ ક્ષિપ્ત્વા લિંગં વિદૂરતઃ

હાહેતિ રુદમાનં તં નિર્ભર્ત્સ્ય સ્વસુતં તદા ॥
પુનર્વિવેશ સ્વગૃહં ગોપી રોષસમન્વિતા

માત્રા વિનાશિતાં પૂજાં દૃષ્ટ્વા દેવસ્ય શૂલિનઃ ॥
દેવદેવેતિ ચુક્રોશ નિપપાત સ બાલકઃ

પ્રનષ્ટસંજ્ઞઃ સહસા બાષ્પપૂરપરિપ્લુતઃ ॥
લબ્ધસંજ્ઞો મુહૂર્તેન ચક્ષુષી ઉદમીલયત્॥

તતો મણિસ્તંભવિરાજમાનં હિરણ્મયદ્વારકપાટતોરણમ્ ॥
મહાર્હનીલામલવજ્રવેદિકં તદેવ જાતં શિબિરં શિવાલયમ્

સંતપ્તહેમ કલશૈર્બહુભિર્વિચિત્રૈઃ પ્રોદ્ભાસિતસ્ફટિકસૌધતલાભિરામમ્ ॥
રમ્યં ચ તચ્છિવપુરં વરપીઠમધ્યે લિંગં ચ રત્નસહિતં સ દદર્શ બાલઃ

સ દૃષ્ટ્વા સહસોત્થાય ભીતવિસ્મિતમાનસઃ ॥
નિમગ્ન ઇવ સંતોષાત્પરમાનંદસાગરે

વિજ્ઞાય શિવપૂજાયા માહાત્મ્યં તત્પ્રભાવતઃ ॥
નનામ દંડવદ્ભૂમૌ સ્વમાતુરઘશાંતયે

દેવ ક્ષમસ્વ દુરિતં મમ માતુરુમાપતે ॥
મૂઢાયાસ્ત્વામજાનંત્યાઃ પ્રસન્નો ભવ શંકર

યદ્યસ્તિ મયિ યત્કિંચિત્પુણ્યં ત્વદ્ભક્તિસંભવમ્ ॥
તેનાપિ શિવ મે માતા તવ કારુણ્યમાપ્નુયાત્

ઇતિ પ્રસાદ્ય ગિરિશં ભૂયોભૂયઃ પ્રણમ્ય ચ ॥
સૂર્યે ચાસ્તં ગતે બાલો નિર્જગામ શિવાલયાત્

અથાપશ્યત્સ્વશિબિરં પુરંદરપુરોપમમ્ ॥
સદ્યો હિરણ્મયીભૂતં વિચિત્રવિભવોજ્જ્વલમ્

સોંતઃ પ્રવિશ્ય ભવનં મોદમાનો નિશામુખે ॥
મહામણિગણાકીર્ણં હેમરાશિસમુજ્જ્વલમ્

તત્રાપશ્યત્સ્વજનનીં સ્મરંતીમકુતોભયામ્ ॥
મહાર્હરત્ન પર્યંકે સિતશય્યામધિશ્રિતામ્

રત્નાલંકારદીપ્તાંગીં દિવ્યાંબરવિરાજિનીમ્ ॥
દિવ્યલક્ષણસંપન્નાં સાક્ષાત્સુરવધૂમિવ

જવેનોત્થાપયામાસ સંભ્રમોત્ફુલ્લલોચનઃ ॥
અંબ જાગૃહિ ભદ્રં તે પશ્યેદં મહદદ્ભુતમ્

ઇતિ પ્રબોધિતા ગોપી સ્વપુત્રેણ મહાત્મના ॥
તતોઽપશ્યત્સ્વજનની સ્મયન્તી મુકુટોજ્જ્વલા

સસંભ્રમં સમુત્થાય તત્સર્વં પ્રત્યવેક્ષત ॥
અપૂર્વમિવ ચાત્માનમપૂર્વમિવ બાલકમ્

અપૂર્વં ચ સ્વસદનં દૃષ્ટ્વા સીત્સુખવિહ્વલા ॥
શ્રુત્વા પુત્રમુખાત્સર્વં પ્રસાદં ગિરિજાપતેઃ

રાજ્ઞે વિજ્ઞાપયામાસ યો ભજત્યનિશં શિવમ્ ॥
સ રાજા સહસાગત્ય સમાપ્ત નિયમો નિશિ

દદર્શ ગોપિકાસૂનોઃ પ્રભાવં શિવતોષજમ્ ॥
હિરણ્મયં શિવસ્થાનં લિંગં મણિમયં તથા

ગોપવધ્વાશ્ચ સદનં માણિ ક્યવરકોજ્જ્વલમ્॥
દૃષ્ટ્વા મહીપતિઃ સર્વં સામાત્યઃ સપુરોહિતઃ

મુહૂર્તં વિસ્મિતધૃતિઃ પરમાનંદનિર્ભરઃ ॥
પ્રેમ્ણા વાષ્પજલં મુંચન્પરિરેભે તમ ર્ભકમ્

એવમત્યદ્ભુતાકારાચ્છિવમાહાત્મ્યકીર્ત્તનાત્ ॥
પૌરાણાં સંભ્રમાચ્ચૈવ સા રાત્રિઃ ક્ષણતામગાત્

અથ પ્રભાતે યુદ્ધાય પુરં સંરુધ્ય સંસ્થિતાઃ ॥
રાજાનશ્ચારવક્ત્રેભ્યઃ શુશ્રુવુઃ પરમાદ્ભુતમ્

તે ત્યક્તવૈરાઃ સહસા રાજાનશ્ચકિતા ભૃશમ્ ॥
ન્યસ્તશસ્ત્રા નિવિવિશુશ્ચંદ્રસેનાનુમોદિતાઃ

તાં પ્રવિશ્ય પુરીં રમ્યાં મહાકાલં પ્રણમ્ય ચ ॥
તદ્ગોપવનિતાગેહમાજગ્મુઃ સર્વભૂભૃતઃ

તે તત્ર ચંદ્રસેનેન પ્રત્યુદ્ગમ્યાભિ પૂજિતાઃ ॥
મહાર્હવિષ્ટરગતાઃ પ્રીત્યાનંદન્સુવિસ્મિતાઃ

ગોપસૂનોઃ પ્રસાદાય પ્રાદુર્ભૂતં શિવાલયમ્ ॥
લિંગં ચ વીક્ષ્ય સુમહચ્છિવે ચક્રુઃ પરાં મતિમ્

તસ્મૈ ગોપકુમારાય પ્રીતાસ્તે સર્વભૂભુજઃ ॥
વાસોહિરણ્યરત્નાનિ ગોમહિષ્યાદિકં ધનમ્

ગજાનશ્વાન્રથાન્રૌક્માઞ્છત્ર યાનપરિચ્છદાન્ ॥
દાસાન્દાસીરનેકાશ્ચ દદુઃ શિવકૃપાર્થિનઃ

યેયે સર્વેષુ દેશેષુ ગોપાસ્તિષ્ઠંતિ ભૂરિશઃ ॥
તેષાં તમેવ રાજાનં ચક્રિરે સર્વ પાર્થિવાઃ

અથાસ્મિન્નંતરે સર્વૈસ્ત્રિદશૈરભિપૂજિતઃ ॥
પ્રાદુર્બભૂવ તેજસ્વી હનૂમાન્વાનરેશ્વરઃ

તસ્યાભિગમનાદેવ રાજાનો જાતસંભ્રમાઃ ॥
પ્રત્યુત્થાય નમશ્ચક્રુર્ભક્તિનમ્રાત્મમૂર્ત્તયઃ

તેષાં મધ્યે સમાસીનઃ પૂજિતઃ પ્લવગેશ્વરઃ ॥
ગોપાત્મજં સમાશ્લિષ્ય રાજ્ઞો વીક્ષ્યેદમવવીત્ ॥

સર્વે શૃણુત ભદ્રં વો રાજાનો યે ચ દેહિનઃ ॥
શિવપૂજામૃતે નાન્યા ગતિરસ્તિ શરીરિણામ

એષ ગોપસુતો દિષ્ટ્યા પ્રદોષે મંદવા સરે ॥
અમંત્રેણાપિ સંપૂજ્ય શિવં શિવમવાપ્તવાન્

મંદવારે પ્રદોષોઽયં દુર્લભઃ સર્વદેહિનામ્ ॥
તત્રાપિ દુર્લભતરઃ કૃષ્ણપક્ષે સમાગતે ॥

એષ પુણ્યતમો લોકે ગોપાનાં કીર્તિવર્ધનઃ ॥
અસ્ય વંશેઽષ્ટમો ભાવી નંદોનામ મહાયશાઃ ॥
પ્રાપ્સ્યતે તસ્ય પુત્રત્વં કૃષ્ણો નારા યણઃ સ્વયમ્

અદ્યપ્રભૃતિ લોકેસ્મિન્નેષ ગોપાલનંદનઃ ॥
નામ્ના શ્રીકર ઇત્યુચ્ચૈર્લોકે ખ્યાતિં ગમિષ્યતિ

॥ સૂત ઉવાચ ॥
એવમુક્ત્વાંજનીસૂનુસ્તસ્મૈ ગોપકસૂનવે ॥
ઉપદિશ્ય શિવાચારં તત્રૈવાંતરધીયત

તે ચ સર્વે મહીપાલાઃ સંહૃષ્ટાઃ પ્રતિપૂજિતાઃ ॥
ચન્દ્રસેનં સમામંત્ર્ય પ્રતિજગ્મુર્યથાગતમ્

શ્રીકરોઽપિ મહાતેજા ઉપદિષ્ટો હનૂમતા ॥
બ્રાહ્મણૈઃ સહ ધર્મજ્ઞૈશ્ચક્રે શમ્ભોઃ સમર્હણમ્

કાલેન શ્રીકરઃ સોઽપિ ચંદ્રસેનશ્ચ ભૂપતિઃ ॥
સમારાધ્ય શિવં ભક્ત્યા પ્રાપતુઃ પરમં પદમ્

ઇદં રહસ્યં પરમં પવિત્રં યશસ્કરં પુણ્યમહર્દ્ધિવર્ધનમ્ ॥
આખ્યાનમાખ્યાતમઘૌઘનાશનં ગૌરીશપાદાંબુજભક્તિવર્ધનમ્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં તૃતીયે બ્રહ્મોત્તર ખણ્ડે ગોપકુમારચરિતવર્ણનં નામ પઞ્ચમોઽધ્યાયઃ