સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 3.3-2

॥ રાજોવાચ ॥ ॥
કિં દૃષ્ટં ભવતા બ્રહ્મન્નાશ્ચર્યં પથિ કુત્ર વા ॥
તન્મમાખ્યાહિ યેનાહં કૃતકૃત્યત્વમાપ્નુયામ્

॥ ગૌતમ ઉવાચ ॥ ॥
ગોકર્ણાદહમાગચ્છન્ક્વાપિ દેશે વિશાંપતે ॥
જાતે મધ્યાહ્નસમયે લબ્ધ વાન્વિમલં સરઃ

તત્રોપસ્પૃશ્ય સલિલં વિનીય ચ પથિશ્રમમ્ ॥
સુસ્નિગ્ધશીતલચ્છાયં ન્યગ્રોધં સમુપાશ્રયમ્

અથાવિદૂરે ચાંડાલીં વૃદ્ધામંધાં કૃશાકૃતિમ્ ॥
શુષ્યન્મુખીં નિરાહારાં બહુરોગનિપીડિતામ્

કુષ્ઠવ્રણપરીતાંગીમુદ્યત્કૃમિકુલાકુલામ્ ॥
પૂયશોણિતસંસક્તજરત્પટલ સત્કટીમ્

મહાયક્ષ્મગલસ્થેન કંઠસંરોધવિહ્વલામ્ ॥
વિનષ્ટદંતામવ્યક્તાં વિલુઠંતીં મુહુર્મુહુઃ

ચંડાર્કકિરણસ્પૃષ્ટખરોષ્ણરજસાપ્લુતામ્॥
વિણ્મૂત્રપૂયદિગ્ધાંગીમસૃગ્ગંધદુરાસદામ્

કફરોગબહુશ્વાસશ્લથન્નાડીબહુવ્યથામ્ ॥
વિધ્વસ્તકેશાવયવામપશ્યં મરણોન્મુખીમ્

તાદૃગ્વ્યથાં ચ તાં વીક્ષ્ય કૃપયાહં પરિપ્લુતઃ ॥
પ્રતીક્ષન્મરણં તસ્યાઃ ક્ષણં તત્રૈવ સંસ્થિતઃ

અથાંતરિક્ષપદવીં સિંચંતમિવ રશ્મિભિઃ ॥
દિવ્યં વિમાનમાનીતમદ્રાક્ષં શિવકિંકરૈઃ

તસ્મિન્રવીંદુવહ્નીનાં તેજસામિવ પંજરે ॥
વિમાને સૂર્યસંકાશાનપશ્યં શિવકિંકરાન્

તે વૈ ત્રિશૂલખટ્વાંગટંકચર્માસિપાણયઃ ॥
ચંદ્રાર્ધભૂષણાઃ સાંદ્રચંદ્રકુંદોરુવર્ચસઃ

કિરીટકુંડલભ્રાજન્મહાહિવલયોજ્જ્વલાઃ ॥
શિવાનુગા મયા દૃષ્ટા શ્ચત્વારઃ શુભલક્ષણાઃ

તાનાપતત આલોક્ય વિમાનસ્થાન્સુવિસ્મિતઃ ॥
ઉપસૃત્યાંતિકે વેગાદપૃચ્છં ગગને સ્થિતાન્

નમોનમો વસ્ત્રિદશોત્તમેભ્યસ્ત્રિલોચનશ્રીચરણાનુગેભ્યઃ ॥
ત્રિલોકરક્ષાવિધિમાવહદ્ભ્યસ્ત્રિશૂલચર્માસિગદાધરેભ્યઃ

વિદિતા હિ મયા યૂયં મહેશ્વરપદા નુગાઃ ॥
ઇયં વો લોકરક્ષાર્થા ગતિરાહો વિનોદજા ॥ ।૬ ॥
ઉત સર્વજનાઘૌઘવિજયાય કૃતોદ્યમાઃ ॥
બ્રૂત કારુણ્યતો મહ્યં યસ્માદ્યૂયમિહાગતાઃ

॥ શિવદૂતા ઊચુઃ ॥ ॥
એષાગ્રે દૃશ્યતે વૃદ્ધા ચાંડાલી મરણોન્મુખી ॥
એતામાનેતુમાયાતાઃ સંદિષ્ટા પ્રભુણા વયમ્

ઇત્યુક્તે શિવદૂતૈસ્તૈરપૃચ્છં પુનરપ્યહમ્ ॥
વિસ્મયાવિષ્ટચિત્તસ્તાન્કૃતાંજલિરવસ્થિતઃ

અહો પાપીયસી ઘોરા ચાંડાલી કથમર્હતિ ॥
દિવ્યં વિમાનમારોઢું શુનીવાધ્વરમંડલમ્

આજન્મતોઽશુચિપ્રાયા પાપાં પાપા નુગામિનીમ્ ॥
કથમેનાં દુરાચારાં શિવલોકં નિનીષથ

અસ્યા નાસ્તિ શિવજ્ઞાનં નાસ્તિ ઘોરતરં તપઃ ॥
સત્યં નાસ્તિ દયા નાસ્તિ કથમેનાં નિનીષથ

પશુમાંસકૃતાહારા વારુણીપૂરિતોદરામ્ ॥
જીવહિંસારતાં નિત્યં કથમેનાં નિનીષથ

ન ચ પંચાક્ષરી જપ્તા ન કૃતં શિવપૂજનમ્॥
ન ધ્યાતો ભગવાઞ્છંભુઃ કથમેનાં નિનીષથ

નોપોષિતા શિવતિથિર્ન કૃતં શિવપૂજનમ્ ॥
ભૂતસૌહૃદં ન જાનાતિ ન ચ બિલ્વશિવાર્પણમ્॥
નેષ્ટાપૂર્તાદિકં વાપિ કથમેનાં નિનીષથ

ન ચ સ્નાતાનિ તીર્થાનિ ન દાનાનિ કૃતાનિ ચ ॥
ન ચ વ્રતાનિ ચીર્ણાનિ કથમેનાં નિનીષથ

ઈક્ષણે પરિહર્ત્તવ્યા કિમુ સંભાષણાદિષુ ॥
સત્સંગરહિતાં ચંડાં કથમેનાં નિનીષથ

જન્માંતરાર્જિતં કિંચિદસ્યાઃ સુકૃતમસ્તિ વા ॥
તત્કથં કુષ્ઠરોગણ કૃમિભિઃ પરિભૂયતે

અહો ઈશ્વરચર્યેયં દુર્વિભાવ્યા શરીરિણામ્ ॥
પાપાત્માનોઽપિ નીયંતે કારુણ્યાત્પરમં પદમ્

ઇત્યુક્તાસ્તે મયા દૂતા દેવદેવસ્ય શૂલિનઃ ॥
પ્રત્યૂચુર્મામથ પ્રીત્યા સર્વસંશયભેદિનઃ

॥ શિવદૂતા ઊચુઃ ॥ ॥
બ્રહ્મન્સુમહદાશ્ચર્યં શૃણુ કૌતૂહલં યદિ ॥
ઇમામુદ્દિશ્ય ચાંડાલીં યદુક્તં ભવતાધુના

આસીદિયં પૂર્વભવે કાચિદ્બ્રાહ્મણકન્યકા ॥
સુમિત્રાનામ સંપૂર્ણસોમબિમ્બસમાનના

ઉત્ફુલ્લમલ્લિકાદામસુકુમારાંગલક્ષણા ॥
કૈકેયદ્વિજમુખ્યસ્ય કસ્યચિત્તનયા સતી

તાં સર્વલક્ષણોપેતાં રતેર્મૂર્તિમિવાપરામ્॥
વર્દ્ધમાનાં પિતુર્ગેહે વીક્ષ્યાસન્વિસ્મિતા જનાઃ

દિનેદિને વર્ધમાના બંધુભિર્લાલિતા ભૃશમ્ ॥
સા શનૈર્યૌવનં ભેજે સ્મરસ્યેવ મહાધનુઃ

અથ સા બંધુવર્ગૈશ્ચ સમેતેન કુમારિકા ॥
પિત્રા પ્રદત્તા કસ્મૈચિદ્વિધિના દ્વિજસૂનવે

સા ભર્ત્તારમનુપ્રાપ્ય નવયૌવનશાલિની ॥
કંચિત્કાલં શુભાચારા રેમે બંધુભિરાવૃતા

અથ કાલવશાત્તસ્યાઃ પતિસ્તીવ્ર રુજાર્દિતઃ ॥
રૂપયૌવનકાંતોપિ પંચત્વમગમન્મુને

મૃતે ભર્ત્તરિ દુઃખેન વિદગ્ધહદયા સતી ॥
ઉવાસ કતિચિન્માસાન્સુશીલા વિજિતેં દ્રિયા

અથ યૌવનભારેણ જૃંભમાણેન નિત્યશઃ ॥
બભૂવ હૃદયં તસ્યાઃ કંદપર્પરિકંપિતમ્

સા ગુપ્તા બન્ધુવર્ગેણ શાસિતાપિ મહોત્તમૈઃ ॥
ન શશાક મનો રોદ્ધં મદનાકૃષ્ટમંગના

સા તીવ્રમન્મથાવિષ્ટા રૂપયૌવનશાલિની ॥
વિધવાપિ વિશેષેણ જારમાર્ગરતાભવત્

ન જ્ઞાતા કેનચિદપિ જારિણીતિ વિચક્ષણા ॥
જુગૂહાત્મદુરાચારં કંચિત્કાલમસત્તમા

તાં દોહદસમાક્રાંતાં ઘનનીલમુખસ્તનીમ્ ॥
કાલેન બંધુવર્ગોપિ બુબોધ વિટદૂષિતામ્

ઇતિ ભીતો મહાક્લેશાચ્ચિંતા લેભે દુરત્યયામ્ ॥
સ્ત્રિયઃ કામેન નશ્યંતિ બ્રાહ્મણા હીનસેવયા।

રાજાનો બ્રહ્મદંડેન યતયો ભોગસંગ્રહાત્॥
લીઢં શુના તથૈવાન્નં સુરયા વાર્પિતં પયઃ

રૂપં કુષ્ઠરુજાવિષ્ટં કુલં નશ્યતિ કુસ્ત્રિયા॥
ઇતિ સર્વે સમાલોચ્ય સમેતાઃ પતિસોદરાઃ

તત્યજુર્ગોત્રતો દૂરં ગૃહીત્વા સકચગ્રહમ્ ॥
સઘટોત્સર્ગમુત્સૃષ્ટા સા નારી સર્વબન્ધુભિઃ॥ ૪૮
વિચરંતી ચ શૂદ્રેણ રમમાણા રતિપ્રિયા ॥
સા યયૌ સ્ત્રી બહિર્યામા દૃષ્ટા શૂદ્રેણ કેનચિત્

સ તાં દૃષ્ટ્વા વરારોહાઁ પીનોન્નતપયોધરામ્ ॥
ગૃહં નિનાય સામ્ના ચ વિધવાં શૂદ્રનાયકઃ ॥
સા નારી તસ્ય મહિષી ભૂત્વા તેન દિવાનિશમ્

રમમાણા ક્વચિદ્દેશે ન્યવસદ્ગૃહવલ્લભા ॥
તત્ર સા પિશિતાહારા નિત્યમાપીતવારુણી

લેભે સુતં ચ શૂદ્રેણ રમમાણા રતિપ્રિયા ॥
કદાચિદ્ભર્ત્તરિ ક્વાપિ યાતે પીતસુરા તુ સા

ઇયેષ પિશિતાહારં મદિરામદવિહ્વલા ॥
અથ મેષેષુ બદ્ધેષુ ગોભિઃ સહ બહિર્વ્રજે

યયૌ કૃપાણમાદાય સા તમીંધે નિશામુખે ॥
અવિમૃશ્ય મદાવેશાન્મેષબુદ્ધ્યામિષપ્રિયા

એકં જઘાનં ગોવત્સં ક્રોશંતં નિશિ દુર્ભગા ॥
નિહતં ગૃહમાનીય જ્ઞાત્વા ગોવત્સમંગના

ભીતા શિવશિવેત્યાહ કેનચિત્પુણ્યકર્મણા ॥
સા મુહૂર્તમિતિ ધ્યાત્વા પિશિતાસવલાલસા

છિત્ત્વા તમેવ ગોવત્સં ચકારાહારમીપ્સિતમ્ ॥
ગોવત્સાર્ધશરીરેણ કૃતાહારાથ સા પુનઃ

તદર્ધદેહં નિક્ષિપ્ય બહિશ્ચુક્રોશ કૈતવાત્ ॥
અહો વ્યાઘ્રેણ ભગ્નોઽયં જગ્ધો ગોવત્સકો વ્રજે

ઇતિ તસ્યાઃ સમાક્રંદઃ સર્વગેહેષુ શુશ્રુવે ।
અથ સર્વે શૂદ્રજનાઃ સમાગમ્યાંતિકે સ્થિતાઃ

હતં ગોવત્સમાલોક્ય વ્યાઘ્રેણેતિ શુચં યયુઃ ॥
ગતેષુ તેષુ સર્વેષુ વ્યુષ્ટાયાં ચ તતો નિશિ

તદ્ભર્તા ગૃહમાગત્ય દૃષ્ટવાન્ગૃહવિડ્વરમ્ ।
એવં બહુતિથે કાલે ગતે સા શૂદ્વવલ્લભા ॥ ૬૧ ।
કાલસ્ય વશમાપન્ના જગામ યમમંદિરમ્ ।
યમોપિ ધર્મમાલોક્ય તસ્યાઃ કર્મ ચ પૌર્વિકમ્

નિર્વત્ર્ય નિરયાવાસાઞ્ચક્રે ચંડાલજાતિકામ્ ॥
સાપિ ભ્રષ્ટા યમપુરાચ્ચાંડાલીગર્ભમાશ્રિતા

તતો બભૂવ જાત્યંધા પ્રશાંતાંગારમેચકા ॥
તત્પિતા કોપિ ચાંડાલો દેશે કુત્રચિદાસ્થિતઃ

તાં તાદૃશીમપિ સુતાં કૃપયા પર્યપોષયત્ ॥
અભોજ્યેન કદન્નેન શુના લીઢેન પૂતિના

અપેયૈશ્ચ રસૈર્માત્રા પોષિતા સા દિનેદિને ॥
જાત્યંધા સાપિ કાલેન બાલ્યે કુષ્ઠરુજાર્દિતા

ઊઢા ન કેનચિદ્વાપિ ચાંડાલેનાતિદુર્ભગા ॥
અતીતબાલ્યે સા કાલે વિધ્વસ્તપિતૃમાતૃકા

દુર્ભગેતિ પરિત્યક્તા બંધુભિશ્ચ સહોદરૈઃ ॥
તતઃ ક્ષુધાર્દિતા દીના શોચન્તી વિગતેક્ષણા

ગૃહીતયષ્ટિઃ કૃચ્છ્રેણ સંચચાલ સલોષ્ટિકા ॥
પત્તનેષ્વપિ સર્વેષુ યાચમાના દિનેદિને

ચાંડાલોચ્છિષ્ટપિંડેન જઠરાગ્નિમતર્પયત્॥
એવં કૃચ્છ્રેણ મહતા નીત્વા સુબહુલં વયઃ

જરયા ગ્રસ્તસર્વાંગી દુઃખમાપ દુરત્યયમ્ ॥
નિરન્નપાનવસના સા કદાચિન્મહાજનાન્

આયાસ્યંત્યાં શિવતિથૌ ગચ્છતો બુબુધેઽધ્વગાન્॥
તસ્યાં તુ દેવયાત્રાયાં દેશદેશાંતયાયિનામ્

વિપ્રાણાં સાગ્નિહોત્રાણાં સસ્ત્રીકાણાં મહાત્મનામ્॥
રાજ્ઞાં ચ સાવરોધાનાં સહસ્તિરથવાજિનામ્

સપરીવારઘોષાણાં યાનચ્છત્રાદિશોભિનામ્ ॥
તથાન્યેષાં ચ વિટ્શૂદ્રસંકીર્ણાનાં સહસ્રશઃ

હસતાં ગાયતાં ક્વાપિ નૃત્યતામથ ધાવતામ્ ॥
જિઘ્રતાં પિબતાં કામાદ્ગચ્છતાં પ્રતિગર્જતામ્

।
સંપ્રયાણે મનુષ્યાણાં સંભ્રમઃ સુમહાનભૂત્ ॥
ઇતિ સર્વેષુ ગચ્છત્સુ ગોકર્ણં શિવમંદિરમ્

પશ્યંતિ દિવિજાઃ સર્વે વિમાનસ્થાઃ સકૌતુકાઃ ॥
અથેયમપિ ચાંડાલી વસનાશનતૃષ્ણયા

મહાજનાન્યાચયિતું ચચાલ ચ શનૈઃશનૈઃ ॥
કરાવલંબેનાન્યસ્યાઃ પ્રાગ્જન્માર્જિતકર્મણા ॥
દિનૈઃ કતિપયૈર્યાતી ગોકર્ણં ક્ષેત્રમાયયૌ

તતો વિદૂરે માર્ગસ્ય નિષણ્ણા વિવૃતાંજલિઃ ॥
યાચમાના મુહુઃ પાંથાન્બભાષે કૃપણં વચઃ

પ્રાગ્જન્માર્જિતપાપૌઘૈઃ પીડિતાયાશ્ચિરં મમ ॥
આહારમાત્રદાનેન દયાં કુરુત ભો જનાઃ

ત્રાતારઃ પરમાર્તાનાં દાતારઃ પરમાશિષામ્ ॥
કર્તારો બહુપુણ્યાનાં દયાં કુરુત ભો જનાઃ ॥ ર૧ ॥
વસનાશનહીનાયાં સ્વપિતાયાં મહીતલે ॥
મહાપાંસુનિમગ્નાયાં દયાં કુરુત ભો જનાઃ

મહાશીતાતપાર્ત્તાયાં પીડિતાયાં મહારુજા ॥
અન્ધાયાં મયિ વૃદ્ધાયાં દયાં કુરુત ભો જનાઃ

ચિરોપવાસદીપ્તાયાં જઠરાગ્નિવિવર્ધનૈઃ ॥
સંદહ્યમાનસર્વાંગ્યાં દયાં કુરુત ભો જનાઃ

અનુપાર્જિતપુણ્યાયાં જન્માંતરશતેષ્વપિ ॥
પાપાયાં મંદભાગ્યાયાં દયાં કુરુત ભો જનાઃ

એવમભ્યર્થયંત્યાસ્તુ ચાંડાલ્યાઃ પ્રસૃતેંઽજલૌ ॥
એકઃ પુણ્યતમઃ પાંથઃ પ્રાક્ષિપદ્બિલ્વમંજરીમ્

તામંચલૌ નિપતિતાં સા વિમૃશ્ય પુનઃ પુનઃ ॥
અભક્ષ્યેત્યેવ મત્વાથ દૂરે પ્રાક્ષિપદાતુરા

તસ્યાઃ કરેણ નિર્મુક્તા રાત્રૌ સા બિલ્વમંજરી ॥
પપાત કસ્યચિદ્દિષ્ટ્યા શિવલિંગસ્ય મસ્તકે

સૈવં શિવચતુર્દશ્યાં રાત્રૌ પાંથજનાન્મુહુઃ ॥
યાચમાનાપિ યત્કિંચિન્ન લેભે દૈવયોગતઃ

તત્રોષિતાનયા રાત્રિર્ભદ્રકાલ્યાસ્તુ પૃષ્ઠતઃ ॥
કિંચિદુત્તરતઃ સ્થાનં તદર્ધેનાતિદૂરતઃ

તતઃ પ્રભાતે ભ્રષ્ટાશા શોકેન મહતાપ્લુતા ॥
શનૈર્નિવવૃતે દીના સ્વદેશાયૈવ કેવલા

શ્રાંતા ચિરોપવાસેન નિપતન્તી પદેપદે ॥
ક્રંદંતી વહુરોગાર્તા વેપમાના ભૃશાતુરા

દહ્યમાનાર્કતાપેન નગ્નદેહા સયષ્ટિકા॥
અતીત્યૈતાવતીં ભૂમિં નિપપાત વિચેતના

અથ વિશ્વેશ્વરઃ શંભુઃ કરુણામૃતવારિધિઃ॥
એનામાનયતેત્ત્યસ્માન્યુયુજે સવિમાનકાન્

એષા પ્રવૃત્તિશ્ચાંડાલ્યાસ્તવેહ પરિકીર્ત્તિતા॥
તથા સંદર્શિતા શંભોઃ કૃપણેષુ કૃપાલુતા॥
કર્મણઃ પરિપાકોત્થાં ગતિં પશ્ય મહામતે ॥
અધમાપિ પરં સ્થાનમારોહતિ નિરામયમ્

યદેતયા પૂર્વભવે નાન્નદાનાદિકં કૃતમ્ ॥
ક્ષુત્પિપાસાદિભિઃ ક્લેશૈસ્તસ્માદિહ નિપીડ્યતે

યદેષા મદવેગાંધા ચક્રે પાપં મહોલ્બણમ્॥
કર્મણા તેન જાત્યંધા બભૂવાત્રૈવ જન્મનિ

અપિ વિજ્ઞાય ગોવત્સં યદેષાઽભક્ષયત્પુરા ॥
કર્મણા તેન ચાંડાલી બભૂવેહ વિગર્હિતા

યદેષાર્યપથં હિત્વા જારમાર્ગરતા પુરા ॥
તેન પાપેન કેનાપિ દુર્વૃત્તા દુર્ભગાપિ વા ॥

યદાશ્લિષ્ય મદાવિષ્ટા જારેણ વિધવા પુરા ॥
તેન પાપેન મહતા બહુકુષ્ઠવ્રણાન્વિતા

કામાર્ત્તા યદિયં સ્વૈરં શૂદ્રેણ રમિતા પુરા ॥
મહાસૃક્પૂયકૃમિભિઃ પીડ્યતે તેન પાપ્મના

સુવ્રતાનિ ન ચીર્ણાનિ નેષ્ટાપૂતાર્દિકં કૃતમ્ ॥
સર્વભોગવિહીનેયં દૂયતે તેન પાપ્મના ॥

યદેતયા પૂર્વભવે સુરા પીતા વિમૂઢયા ॥
મહાયક્ષ્માર્તિહૃચ્છૂલૈઃ પીડ્યતે તેન પાપ્મના

અત્રૈવ સર્વમર્ત્યેષુ પાપચિહ્નાનિ કૃત્સ્નશઃ ॥
લક્ષ્યતે મુનિશાર્દૂલ સવિવેકૈર્મહાત્મભિઃ

અત્ર યે બહુરોગાર્ત્તા યે પુત્રધનવર્જિતાઃ

યે ચ દુર્લક્ષણક્લિષ્ટા યાચકા વિગતહ્રિયઃ ॥
વાસોન્નપાનશયનભૂષણાભ્યંજનાદિભિઃ

હીના વિરૂપા નિર્વિદ્યા વિકલાંગાઃ કુભોજનાઃ ॥
યે દુર્ભાગ્યા નિંદિતાશ્ચ યે ચાન્યે પરસેવકાઃ ॥

એતે પૂર્વભવે સર્વે સુમહત્પાપકારિણઃ ॥
એવં વિમૃશ્ય યત્નેન દૃષ્ટ્વા લોકજનસ્થિતિમ્

બુધો ન કુરુતે પાપં યદિ કુર્યાત્સ આત્મહા ॥
દેહોઽયં માનુષો જંતોર્બહુકર્મૈકભાજનમ્

સદા સત્કર્મ સેવેત દુષ્કર્મ સતતં ત્યજેત્ ॥
પુણ્યં સુખાર્થી કુર્વીત દુઃખાર્થી પાપમાચરેત્ ॥

દ્વયોરેકતરે લોકે ગૃહીતે કુશલો જનઃ ॥
ઇમં માનુષમાશ્રિત્ય દેહં પરમદુર્લભમ્

ય આત્મહિતવાન્કશ્ચિદ્દેવમેકં સમાશ્રયેત્ ॥
અથ પાપાનિ સર્વાણિ કુર્વન્નપિ સદા નરઃ

શિવમેકમતિર્ધ્યાયેત્સ સંતરતિ પાતકમ્ ॥
મૃતા પૂર્વભવે ત્વેષા યદા પ્રાપ્તા યમાલયે

તદા વિતર્કઃ સુમહાનાસીદ્યમસભાસદામ્ ॥
યદ્યપિ બ્રાહ્મણી ત્વેષા સત્કુલાચારદૂષિતા

અતોઽસ્માભિરિહાનીતા નિરયં યાતુ વા ન વા ॥
અનયા સાધિતો બાલ્યે પુણ્યલેશોઽસ્તિ વા ન વા

અથાપિ સુવિમૃશ્યૈવં ધાર્યો દંડોઽત્ર નાન્યથા ॥
બહુજન્મસહસ્રેષુ કૃતપુણ્યવિપાકતઃ॥

નૃણાં બ્રહ્મકુલે જન્મ લભ્યતે હિ કથંચન ॥
અતોસ્યાઃ પૂર્વપૂર્વેષુ કૃતાઘં નાસ્તિ જન્મસુ

અન્યથા સત્કુલે જન્મ કથમેષા પ્રપદ્યતે॥
અત્રૈવ જન્મન્યનયા કૃતમંહો દુરત્યયમ્

અથાપિ નરકાવાસં પ્રાયશો નેયમર્હતિ ॥
કિંતુ ગોવત્સકં હત્વા વિમૃશ્યાગતસાધ્વસા

એષા શિવશિવેત્યાહ પ્રાગ્જન્માર્જિતકર્મણા ॥
યદેષા પાપવિચ્છિત્ત્યૈ સકૃદપ્યુરુમંગલમ્

શિવનામ વદેદ્ભક્ત્યા તર્હિ ગચ્છેત્પરં પદમ્ ॥
એકજન્મકૃતસ્યાસ્ય દારુણસ્યાપિ યત્ફલમ્

ક્રમેણાનુભવત્વેષા ભૂત્વા ચાંડાલજાતિકા ॥
અસ્માદન્યતમઃ કો વા નરકોઽસ્તિ નૃણા મિહ

અનેકક્લેશસંઘાતૈર્યન્મુહુઃ પરિપીડનમ્ ॥
દુષ્કુલે જન્મ દારિદ્ર્યં મહાવ્યાધિર્વિમૂઢતા

એકૈક એવ નરકઃ સર્વે વા ચાથ કિં પુનઃ ॥
પ્રાગ્જન્મપુણ્યભારેણ યન્નામ વિવશાઽબ્રવીત્

તેનૈષાન્યભવે ભૂરિ પુણ્યમંતે કરિષ્યતિ ॥
તેન પુણ્યેન મહતા નિસ્તીર્યાઘૌઘયા તનાઃ

નીતા તત્પુરુષૈરંતે પ્રયાસ્યતિ પરં પદમ્ ॥
એતાદૃશાનાં મર્ત્યાનાં શાસ્તારો ન વયં ક્વચિત્ ॥
વિચાર્ય સ્વયમેવેશો યદ્યુક્તં તત્કરોતુ સઃ

એવં વૈવસ્વતપુરે સર્વૈર્યમપુરોગમૈઃ ॥
વિમૃશ્ય ચિત્રગુપ્તાદ્યૈરિયં મુક્તાઽપતદ્ભુવિ

આદૌ યદેષા શિવનામ નારી પ્રમાદતો વાપ્ય સતી જગાદ ॥
તેનેહ ભૂયઃ સુકૃતેન શંભોર્બિલ્વાંકુરારાધનપુણ્યમાપ

શ્રીગોકર્ણે શિવતિથાવુપોષ્ય શિવમસ્તકે ॥
કૃત્વા જાગરણં હ્યેષા ચક્રે બિલ્વાર્પણં નિશિ

અકામતઃ કૃતસ્યાસ્ય પુણ્યસ્યૈવ ચ યત્ફલમ્ ॥
અદ્યૈવ ભોક્ષ્યતે સેયં પશ્યતસ્તવ નો મૃષા

॥
॥ ગૌતમ ઉવાચ ॥ ॥
ઇત્યુક્ત્વા શિવદૂતાસ્તે તસ્યાશ્ચાંડાલયોનિતઃ ॥
જીવલેશં સમાકૃષ્ય યુયુજુર્દિવ્યતેજસા

તાં દિવ્યદેહસંક્રાંતાં તેજોરાશિસમુજ્જ્વલામ્॥
વિમાને સ્થાપયામાસુઃ પ્રીતાસ્તે શિવકિંકરાઃ

અથ સા પરમોદારરૂપલાવણ્યશાલિની ॥
દિવ્યભૂષણદીપ્તાંગી દિવ્યાંબરવિધારિણી

દેહેન દિવ્યગંધેન દિવ્યતેજોવિકાશિના ॥
દિવ્યમાલ્યાવતંસેન વિરરાજ વિમાનગા

રત્નચ્છત્રપતાકાદ્યૈર્ગીતવાદિત્રનિસ્વનૈઃ ॥
મધ્યે સા શિવદૂતાનાં મોદમાના વરાનના

અનુભૂતાનિ જન્માનિ સ્મૃત્વાસ્મૃત્વા પુનઃપુનઃ ॥
ભીતા ત્રસ્તા દૃઢા શ્ચર્યં દૃષ્ટ્વા સ્વપ્નમિવોત્થિતા

કાહં કેઽમી મહાસિદ્ધાઃ કોયં લોકો મનોરમઃ ॥
ક્વ ગતં મે વપુઃ કષ્ટં ચંડચાંડાલગોત્રજમ્

અહો સુમહદાશ્ચર્યં દૃષ્ટં માયાવિલાસજમ્ ॥
યન્મે ભવસહસ્રેષુ ભ્રાતંભ્રાંતં પુનઃપુનઃ

અહો ઈશ્વરપૂજાયા માહાત્મ્યં વિસ્મયાવહમ્ ॥
પત્રમાત્રેણ સંતુષ્ટો યો દદાતિ નિજં પદમ્

ઇતિ તાં જાતનિર્વેદાં સ્મરન્તીં ભગવત્પદમ્ ॥
દિવ્યં વિમાનમારોપ્ય તે મહેશ્વરકિંકરાઃ ॥

આલોકયત્સુ સર્વેષુ લોકેશેષુ સવિસ્મયમ્ ॥
આમંત્ર્ય તામથાનિન્યુઃ પરમેશ્વરસન્નિધિમ્

રાજન્સુમહદાશ્ચર્યમાખ્યાતં ગિરિજા પતેઃ ॥
માહાત્મ્યં ભક્તિલેશસ્ય સર્વાઘૌઘવિનાશનમ્

॥ રાજોવાચ ॥ ॥
ભગવન્પરમેશસ્ય કીદૃશો લોક ઉત્તમઃ ॥
તસ્ય મે લક્ષણં બ્રૂહિ યદ્યસ્તિ મયિ તે દયા

॥ ગૌતમ ઉવાચ ॥ ॥
બ્રહ્માદિસુરનાથાનાં લોકેષ્વપિ સુદુર્લભઃ ॥
ય આનંદઃ સદા યત્ર સ લોકઃ પારમેશ્વરઃ

સર્વાતિગમનં યત્ર જ્યોતિર્યત્ર પ્રતિષ્ઠિતમ્ ॥
ક્વાપિ નાસ્તિ તમોયોગઃ સ લોકઃ પારમેશ્વરઃ

ગુણવૃત્તિ વિનિસ્તીર્ય સંપ્રાપ્તા યત્ર યોગિનઃ ॥
ન પતેયુઃ પુનઃ સર્વે સ લોકઃ પારમેશ્વરઃ

યત્ર વાસં ન કુર્વંતિ ક્રોધલોભમદાદયઃ ॥
યત્રાવસ્થા ન જન્માદ્યાઃ સ લોકઃ પારમેશ્વરઃ

સર્વેષાં નિગમાનાં ચ યદેકં ક્ષેત્રમુચ્યતે ॥
યસ્માન્નાસ્તિ પરં વિત્તં તત્પદં પારમેશ્વરમ્

પ્રત્યાહારાસન ધ્યાનપ્રાણસંયમનાદિભિઃ ॥
યત્ર યોગપથૈઃ પ્રાપ્તું યતતે યોગિનઃ સદા

યત્ર દેવઃ સદાનંદનિર્મલજ્ઞાનરૂપયા ॥
અસ્તિ દેવ્યા સહ ક્રીડઞ્સ લોકઃ પારમેશ્વરઃ

જન્માનેકસહસ્રેષુ સંભૃતૈઃ પુણ્યરાશિભિઃ ॥
આરૂઢાઃ પુરુષા નાર્યઃ ક્રીડન્તે યત્ર સંગતાઃ

તેજો રાશૌ સમાલીના દુર્વિભાવ્યે મનોરમે ॥
અહોરાત્રાદિસંસ્થાનં ન વિંદંતિ કદાચન

સ લોકઃ પરમેશસ્ય દુર્લભો હિ કુયોગિનઃ ॥
એતદ્ભક્તિ સુપૂર્ણા યે તૈરેવ પ્રતિપદ્યતે

યે તત્કથાશ્રવણકીર્તનજાતહર્ષા યે સર્વભૂતસુહૃદઃ પ્રશમૈકનિષ્ઠાઃ ॥
સંસારચક્રમતિવાહ્ય નિરસ્તમોહાસ્તે શાંકરં પદમવાપ્ય સુખં રમન્તે

તથા ત્વમપિ રાજેંદ્ર ગોકર્ણં ગિરિશાલયમ્ ॥
ગત્વા પ્રશમિતાઘૌઘઃ કૃતકૃત્યત્વમાપ્નુહિ

તત્ર સર્વેષુ કાલેષુ સ્નાત્વાભ્યર્ચ્ય મહાબલમ્ ॥
કૃત્વા શિવચતુર્દશ્યામુપવાસં સમાહિતઃ

કૃત્વા જાગરણં રાત્રૌ બિલ્વૈરભ્યર્ચ્ય શંકરમ્ ॥
સર્વપાપવિનિર્મુક્તઃ શિવલોકમવાપ્સ્યસિ

એષ તે વિમલો રાજન્નુપદેશો મયા કૃતઃ ॥
સ્વસ્તિ તેઽસ્તુ ગમિષ્યામિ મિથિલાધિપતેઃ પુરીમ્

ઇત્યામન્ત્ર્ય મુનિઃ પ્રીત્યા ગૌતમો મિથિલાં યયૌ ॥
સોઽપિ હૃષ્ટમના રાજા ગોકર્ણં પ્રત્યપદ્યત

તત્ર દૃષ્ટ્વા મહાદેવં સ્નાત્વાભ્યર્ચ્ય મહાબલમ્ ॥
નિર્ધૂતાશેષપાપૌઘો લેભે શમ્ભોઃ પરં પદમ્

ય ઇમાં શૃણુયાન્નિત્યં કથાં શૈવીં મનોહરામ્ ॥
શ્રાવયેદ્વા જનો ભક્ત્યા સ યાતિ પરમાં ગતિમ્

શ્રદ્દધાનઃ સકૃદ્વાપિ ય ઇમાં શૃણુયાત્કથામ્ ॥
ત્રિઃસપ્તકુલજૈઃ સાર્ધં શિવલોકમવાપ્નુયાત્

ઇતિ કથિતમશેષં શ્રેયસામાદિબીજં ભવશતદુરિતઘ્નં ધ્વસ્તમોહાંધકારમ્ ॥
ચરિતમમરગેયં મન્મથારેરુદારં સતતમપિ નિષેવ્યં સ્વસ્તિમદ્ભિશ્ચ લોકૈઃ ॥

ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં તૃતીયે બ્રહ્મોત્તરખણ્ડે શિવચતુર્દશીગોકર્ણમાહાત્મ્યવર્ણનંનામ તૃતીયોઽધ્યાયઃ ॥