સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 3.3

વ્યાસ ઉવાચ ॥ ॥
શ્રૂયતાં નૃપશાર્દૂલ કથાં પૌરાણિકીં શુભામ્ ॥
યાં શ્રુત્વા સર્વપાપેભ્યો મુચ્યતે નાત્ર સંશયઃ

એકદા ધર્મરાજો વૈ તપસ્તેપે સુદુષ્કરમ્ ॥
બ્રહ્મવિષ્ણુમહેશાદ્યૈર્જલવર્ષાંતપાદિષાટ્

આદૌ ત્રેતાયુગે રાજન્વર્ષાણામયુતત્રયમ્ ॥
મધ્યેવનં તપસ્યંતમશોકતરુમૂલગમ્

શુષ્કસ્નાયુપિનદ્ધાસ્થિસંચયં નિશ્ચલાકૃતિમ્ ॥
વલ્મીકકીટિકાકોટિશોષિતાશેષશોણિતમ્

નિર્માંસકીકસચયં સ્ફટિકોપલનિશ્ચલમ્ ॥
શંખકુદેંદુતહિનમહાશંખલસચ્છ્રિયમ્

સત્ત્વાવલંબિતપ્રાણમાયુઃશેષેણ રક્ષિતમ્ ॥
નિશ્વાસોચ્છ્વાસ પવનવૃત્તિસૂચિતજીવિતમ્

નિમેષોન્મેષસંચારપશુનીકૃતજન્તુકમ્ ॥
પિશંગિતસ્ફુરદ્રશ્મિનેત્રદીપિતદિઙ્મુખમ્

તત્તપોગ્નિશિખાદાવ ચુંબિતમ્લાનકાનનમ્ ॥
તચ્છાંત્યુદસુધાવર્ષસંસિક્તાખિલભૂરુહમ

સાક્ષાત્તપસ્યંતમિવ તપો ધૃત્વા નરાકૃતિમ્ ॥
નિરાકૃતિં નિરાકાશં કૃત્વા ભક્તિં ચ કાંચનમ્

કુરંગશાવૈર્ગણશો ભ્રમદ્ભિઃ પરિવારિતમ્ ॥
નિનાદભીષણાસ્યૈશ્ચ વનજૈઃ પરિરક્ષિતમ્

એતાદૃશં મહાભીમં દૃષ્ટ્વા દેવાઃ સવાસવાઃ ॥
ધ્યાયંતં ચ મહાદેવં સર્વેષાં ચાભયપ્રદમ્

બ્રહ્માદ્યા દૈવતા સર્વે કૈલાસં પ્રતિ જગ્મિરે ॥
પારિજાતતરુચ્છાયામાસીનં ચ સહોમયા

નદિર્ભૃંગિર્મહાકાલસ્તથાન્યે ચ મહાગણાઃ ॥
સ્કન્દસ્વામી ચ ભગવાન્ગણપશ્ચ તથૈવ ચ ॥
તત્ર દેવાઃ સબ્રહ્માદ્યાઃ સ્વસ્વસ્થાનેષુ તસ્થિરે

॥ બ્રહ્મોવાચ ॥ ॥
નમોસ્ત્વનંતરૂપાય નીલશ્ચ નમોઽસ્તુ તે ॥
અવિજ્ઞાતસ્વરૂપાય કૈવલ્યાયામૃતાય ચ

નાંતં દેવા વિજાનંતિ યસ્ય તસ્મૈ નમોનમઃ ॥
યં ન વાચઃ પ્રશંસંતિ નમસ્તસ્મૈ ચિદાત્મને

યોગિનો યં હૃદઃ કોશે પ્રણિધાનેન નિશ્ચલાઃ ॥
જ્યોતીરૂપં પ્રપશ્યતિ તસ્મૈ શ્રીબ્રહ્મણે નમઃ

કાલાત્પરાય કાલાય સ્વેચ્છયા પુરુષાય ચ ॥
ગુણત્રયસ્વરૂપાય નમઃ પ્રકૃતિરૂપિણે

વિષ્ણવે સત્ત્વરૂપાય રજોરૂપાય વેધસે ॥
તમોરૂપાય રુદ્રાય સ્થિતિસર્ગાંતકારિણે

નમો બુદ્ધિસ્વરૂપાય ત્રિધાહંકારરૂપિણે ॥
પંચતન્માત્રરૂપાય નમઃ પ્રકૃતિરૂપિણે

નમો નમઃ સ્વરૂપાય પંચબુદ્ધીંદ્રિયાત્મને ॥
ક્ષિત્યાદિપંચરૂપાય નમસ્તે વિષયાત્મને

નમો બ્રહ્માંડરૂપાય તદંતર્વર્તિને નમઃ ॥
અર્વાચીનપરાચીનવિશ્વરૂપાય તે નમઃ

અનિત્યનિત્યરૂપાય સદસત્પતયે નમઃ ॥
નમસ્તે ભક્તકૃપયા સ્વેચ્છાવિ ષ્કૃતવિગ્રહ

તવ નિશ્વસિતં વેદાસ્તવ વેદોઽખિલં જગત્ ॥
વિશ્વાભૂતાનિ તે પાદઃ શિરો દ્યૌઃ સમવર્તત

નાભ્યા આસીદંતરિક્ષં લોમાનિ ચ વનસ્પતિઃ ॥
ચંદ્રમા મનસો જાતશ્ચક્ષોઃ સૂર્યસ્તવ પ્રભો

ત્વમેવ સર્વં ત્વયિ દેવ સર્વં સર્વસ્તુતિ સ્તવ્ય ઇહ ત્વમેવ ॥
ઈશ ત્વયા વાસ્યમિદં હિ સર્વં નમોઽસ્તુ ભૂયોઽપિ નમો નમસ્તે

ઇતિ સ્તુત્વા મહાદેવં નિપેતુર્દંડવત્ક્ષિતૌ ॥
પ્રત્યુવાચ તદા શંભુર્વરદોઽસ્મિ કિમિચ્છતિ

॥ મહાદેવ ઉવાચ ॥ ॥
કથં વ્યગ્રાઃ સુરાઃ સર્વે બૃહસ્પતિપુરોગમાઃ ॥
તત્સમાચક્ષ્વ માં બ્રહ્મન્ભવતાં દુઃખકારણમ્

॥ બ્રહ્મોવાચ ॥ ॥
નીલકંઠ મહાદેવ દુઃખનાશાભયપ્રદ ॥
શૃણુ ત્વં દુઃખમસ્માકં ભવતો યદ્વદામ્યહમ્

ધર્મરાજોઽપિ ધર્માત્મા તપસ્તેપે સુદુઃસહમ્ ॥
ન જાનેઽસૌ કિમિચ્છતિ દેવાનાં પદમુત્તમમ્

તેન ત્રસ્તાસ્તત્તપસા સર્વ ઇંદ્રપુરોગમાઃ ॥
ભવતોંઘ્રૌ ચિરેણૈવ મનસ્તેન સમર્પિતમ્ ॥
તમુત્થાપય દેવેશ કિમિચ્છતિ સ ધર્મરાટ્

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
ભવતાં નાસ્તિ નુ ભયં ધર્માત્સત્યં બ્રવીમ્યહમ્

તત ઉત્થાય તે સર્વે દેવાઃ સહ દિવૌકસઃ ॥
રુદ્રં પ્રદક્ષિણીકૃત્ય નમસ્કૃત્વા પુનઃપુનઃ

ઇન્દ્રેણ સહિતાઃ સર્વે કૈલાત્પુનરાગતાઃ ॥
સ્વસ્વસ્થાને તદા શીઘ્રં ગતાઃ સર્વે દિવૌકસઃ

ઇન્દ્રોઽપિ વૈ સુધર્માયાં ગતવાન્પ્રભુરીશ્વરઃ ॥
ન નિદ્રાં લબ્ધવાંસ્તત્ર ન સુખં ન ચ નિર્વૃતિમ્

મનસા ચિંતયામાસ વિઘ્નં મે સમુપસ્થિતમ્ ॥
અવાપ મહતીં ચિતાં તદા દેવઃ શચીપતિઃ

મમ સ્થાનં પરાહર્તું સ્તપસ્તેપે સુદુશ્ચરમ્ ॥
સર્વાન્દેવાન્સમાહૂય ઇદં વચનમબ્રવીત્

॥
॥ ઇન્દ્ર ઉવાચ ॥ ॥
શૃણ્વંતુ દેવતાઃ સર્વા મમ દુઃખસ્ય કારણમ્ ॥
દુઃખેન મમ યલ્લબ્ધં તત્કિં વા પ્રાર્થયેદ્યમઃ ॥
બૃહસ્પતિઃ સમાલોક્ય સર્વાન્દે વાનથાબ્રવીત્

બૃહસ્પતિરુવાચ ॥ ॥
તપસે નાસ્તિ સામર્થ્યં વિઘ્નં કર્તું દિવૌકસઃ ॥
ઉર્વશ્યાદ્યા સમાહૂય સંપ્રેષ્યંતાં ચ તત્ર વૈ

તાસામાકારણાર્થાય પ્રતિદ્વારં પ્રતસ્થિવાન્॥
સ ગત્વા તાઃ સમાદાય સભાયાં શીઘ્રમાયયૌ

આગતાસ્તા હરિઃ પ્રાહ મહત્કાર્યમુપસ્થિતમ્ ॥
ગચ્છન્તુ ત્વરિતાઃ સર્વા ધર્મારણ્યં પ્રતિ દ્રુતમ્

યત્ર વૈ ધર્મરાજોસૌ તપશ્ચક્રે સુદુષ્કરમ્ ॥
હાસ્યભાવકટાક્ષૈશ્ચ ગીતનૃત્યાદિભિસ્તથા

તં લોભયધ્વં યમિનં તપઃસ્થાનાચ્ચ્યુતિર્ભવેત્ ॥
દેવસ્ય વચનં શ્રુત્વા તથા અપ્સરસાં ગણાઃ

મિથઃ સંરેભિરે કર્તું વિચાર્ય ચ પરસ્પરમ્॥
ધર્મારણ્યં પ્રતસ્થેસાવુર્વશી સ્વર્વરાંગના

તુષ્ટુવુઃ પુષ્પવર્ષાશ્ચ સસૃજુસ્તચ્છિરસ્યમી ॥
તતસ્તુ દેવૈર્વિપ્રૈશ્ચ સ્તૂયમાનઃ સમંતતઃ

નિર્યયૌ પરમપ્રીત્યા વનં પરમપાવનમ્ ॥
બિલ્વાર્કખદિરાકીર્ણં કપિત્થધવસંકુલમ્

ન સૂર્યો ભાતિ તત્રૈવ મહાંધકાર સંયુતમ્॥
નિર્જનં નિર્મનુષ્યં ચ બહુયોજનમાયતમ્

મૃગૈઃ સિંહૈર્વૃતં ઘોરેરન્યૈશ્ચાપિ વનેચરૈઃ ॥
પુષ્પિતૈઃ પાદપૈઃ કીર્ણં સુમનોહરશાદ્વલમ્ ॥

વિપુલં મધુરાનાદૈર્નાદિતં વિહગૈસ્તથા ॥
પુંસ્કોકિલનિનાદાઢ્યં ઝિલ્લીકગણનાદિતમ્

પ્રવૃદ્ધવિકટૈર્વૃક્ષૈઃ સુખચ્છાયૈઃ સમાવૃતમ્ ॥ ।
વૃક્ષૈરાચ્છાદિતતલં લક્ષ્મ્યા પરમયા યુતમ્

નાપુષ્પઃ પાદપઃ કશ્ચિન્નાફલો નાપિ કંટકી ॥
ષટ્પદૈરપ્યનાકીર્ણં નાસ્મિન્વૈ કાનનેભવેત્

વિહંગૈર્નાદિતં પુષ્પૈરલંકૃતમતીવ હિ ॥
સર્વર્તુકુસમૈર્વૃક્ષૈઃ સુખચ્છાયૈઃ સમાવૃતમ્

મારુતાકલિતાસ્તત્ર દ્રુમાઃ કુસુમશાખિનઃ ॥
પુષ્પવૃષ્ટિં વિચિત્રાં તુ વિસૃજંતિ ચ પાદપાઃ

દિવસ્પૃશોઽથ સંપુષ્ટાઃ પક્ષિભિર્મધુરસ્વનૈઃ ॥
વિરેજુઃ પાદપાસ્તત્ર સુગન્ધકુસુમૈર્વૃતાઃ

તિષ્ઠંતિ ચ પ્રવાલેષુ પુષ્પભારાવનાદિષુ ॥
રુવંતિ મધુરાલાપાઃ ષટ્પદા મધુલિપ્સવઃ

તત્ર પ્રદેશાંશ્ચ બહૂનામોદાંકુરમંડિતાન્ ॥
લતાગૃહ પરિક્ષિપ્તાન્મનસઃ પ્રીતિવર્દ્ધનાન્

સંપશ્યંતી મહાતેજા બભૂવ મુદિતા તદા ॥
પરસ્પરાશ્લિષ્ટશાખૈઃ પાદપૈઃ કુસમાચિતૈઃ

અશોભત વનં તત્તુ મહેંદ્રધ્વજસન્નિભૈઃ ॥
સુખશીતસુગન્ધી ચ પુષ્પરેણુવહોઽનિલઃ

એવંગુણસમાયુક્તં દદર્શ સા વનં તદા ॥
તદા સૂર્યોદ્ભવાં તત્ર પવિત્રાં પરિશોભિતામ્

આશ્રમપ્રવરં તત્ર દદર્શ ચ મનોરમમ્ ॥
પતિભિર્વાલખિલ્યૈશ્ચ વૃતં મુનિગણા વૃતમ્

અગ્ન્યગારૈશ્ચ બહુભિર્વૃક્ષશાખાવલંબિતૈઃ ॥
ધૂગમ્રપાનકણૈસ્તત્ર દિગ્વાસોયતિભિસ્તથા

પાલ્યા વન્યા મૃગાસ્તત્ર સૌમ્યા ભૂયો બભૂવિરે ॥
માર્જારા મૂષકૈસ્તત્ર સર્પૈશ્ચ નકુલાસ્તથા

મૃગશાવૈસ્તથા સિંહાઃ સત્ત્વરૂપા બભૂવિરે ॥
પરસ્પરં ચિક્રીડુસ્તે યથા ચૈવ સહોદરાઃ ॥
દૂરાદ્દદર્શ ચ વનં તત્ર દેવોઽબ્રવીત્તદા

॥ ઇન્દ્ર ઉવાચ ॥ ॥
અયં ચ ખલુ ધર્મરાડ્ તપસ્તુગ્રેવતિષ્ઠતે ॥
મમ રાજ્યાભિકાંક્ષોઽસાવતોર્થે યત્યતામિહ

તપોવિઘ્નં પ્રકુર્વંતુ મમાજ્ઞા તત્ર ગમ્યતામ્॥
ઇન્દ્રસ્ય વચનં શ્રુત્વા ઉર્વશી ચ તિલોત્તમા

સુકેશી મંજુઘોષા ચ ઘૃતાચી મેનકા તથા ॥
વિશ્વાચી ચૈવ રંભા ચ પ્રમ્લોચા ચારુભાષિણી

પૂર્વચિત્તિઃ સુરૂપા ચ અનુમ્લોચા યશસ્વિની ॥
એતાશ્ચાન્યાશ્ચ બહુશસ્તત્ર સંસ્થા વ્યચિંતયન્

પરસ્પરં વિલોક્યૈવ શંકમાના ભયેન હિ ॥
યમશ્ચૈવ તથા શક્ર ઉભૌ વાયતનં હિ વઃ ॥॥

એવં વિચાર્ય બહુધા વર્દ્ધની નામ ભારત ॥
સર્વાસામપ્સરસાં શ્રેષ્ઠા સર્વાભરણભૂષિતા

ઉવાચૈવોર્વશી તત્ર કિં ખિદ્યસિ શુભાનને॥
દેવાનાં કાર્યસિદ્ધ્યર્થં માયારૂપબલેન ચ ॥
વર્ણધર્મો યથા ભૂયાત્કરિષ્યે પાકશાસન

॥ ઇન્દ્ર ઉવાચ ॥ ॥
સાધુસાધુ મહાભાગે વર્દ્ધની નામ સુવ્રતા ॥
શીઘ્રં ગચ્છ સ્વયં ભદ્રે કુરુ કાર્યં કૃશોદરિ

ધીરાણામવને શક્તા નાન્યા સુભ્રુ ત્વયા વિના ॥
વર્દ્ધની ચ તથેત્યુક્ત્વા ગતા યત્ર સ ધર્મરાટ્

મહતા ભૂષણેનૈવ રૂપં કૃત્વા મનોરમમ્ ॥
કુંકુમૈઃ કજ્જલૈર્વસ્ત્રૈર્ભૂષણૈશ્ચૈવ ભૂષિતા

કુસુમં ચ તથા વસ્ત્રં કિંકિણીકટિરાજિતા ॥
ઝણત્કારૈસ્તથા કષ્ટૈર્ભૂષિતા ચ પદદ્વયે

નાનાભૂષણભૂષાઢ્યા નાનાચંદનચર્ચિતા ॥
નાનાકુસુમ માલાઢ્યા દુકૂલેનાવૃતા શુભા

પ્રગૃહ્ય વીણાં સંશુદ્ધાં કરે સર્વાંગસુન્દરી ॥
નર્તનં ત્રિવિધં તત્ર ચક્રે લોકમનોરમમ્

તારસ્વરેણ મધુરૈર્વંશનાદેન મિશ્રિતમ્

મૂર્ચ્છનાતાલસંયુક્તં તંત્રીલયસમન્વિતમ્ ॥
ક્ષણેન સહસા દેવો ધર્મરાજો જિતાત્મવાન્ ॥
વિમનાઃ સ તદા જાતો ધર્મરાજો નૃપાત્મજઃ

॥ યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ॥ ॥
આશ્ચર્યં પરમં બ્રહ્મઞ્જાતં મે બ્રહ્મસત્તમ ॥
કથં બ્રહ્મોપપન્નસ્ય તપશ્છેદો બભૂવ હ

ધર્મે ધરા ચ નાકશ્ચ ધર્મે પાતાલમેવ ચ ॥
ધર્મે ચંદ્રાર્કમાપશ્ચ ધર્મે ચ પવનોઽનલઃ

ધર્મે ચૈવાખિલં વિશ્વં સ ધર્મો વ્યગ્રતાં કથમ્ ॥
ગતઃ સ્વામિંસ્તદ્વૈયગ્ર્યં તથ્યં કથય સુવ્રત

॥ વ્યાસ ઉવાચ ॥ ॥
પતનં સાહસાનાં ચ નરકસ્યૈવ કારણમ્ ॥
યોનિકુણ્ડમિદં સૃષ્ટં કુંભીપાકસમં ભુવિ

નેત્રરજ્જ્વા દૃઢં બદ્ધ્વા ધર્ષયંતિ મનસ્વિનઃ॥
કુચરૂપૈર્મહાદંડૈસ્તાડ્યમાનમચેતસમ્

કૃત્વા વૈ પાતયંત્યાશુ નરકં નૃપસત્તમ ॥
મોહનં સર્વભૂતાનાં નારી ચૈવં વિનિર્મિતા

તાવદ્ધંત મનઃસ્થૈર્યં શ્રુતં સત્યમનાકુલમ્ ॥
યાવન્મત્તાંગનાગ્રે ન વાગુરેવ સુચેતસા મ્ ।

।
તાવત્તપોભિવૃદ્ધિસ્તુ તાવદ્દાનં દયા દમઃ॥
તાવત્સ્વાધ્યાયવૃત્તં ચ તાવચ્છૌચં ધૃતં વ્રતમ્

યાવત્ત્રસ્તમૃગીદૃષ્ટિં ચપલાં ન વિલોકયેત્॥
તાવન્માતા પિતા તાવદ્ધાતા તાવત્સસુહૃજ્જનઃ

તાવલ્લજ્જા ભયં તાવત્સ્વાચારસ્તાવદેવ હિ ॥
જ્ઞાનમૌદાર્યમૈશ્વર્યં તાવદેવ હિ ભાસતે ॥
યાવન્મત્તાંગનાપાશૈઃ પાતિતો નૈવ બન્ધનૈઃ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં તૃતીયે બ્રહ્મખણ્ડે ધર્મારણ્યમાહાત્મ્યે ઇન્દ્રભ યકથનંનામ તૃતીયોઽધ્યાયઃ