સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 3.23-2

॥ શ્રીસૂત ઉવાચ ॥ ॥
અગ્નિતીર્થાભિધે તીર્થે સર્વપાતકનાશને ॥
સ્નાનં કૃત્વા વિશુદ્ધાત્મા ચક્રતીર્થં તતો વ્રજેત્

યંયં કામં સમુદ્દિશ્ય ચક્રતીર્થે દ્વિજોત્તમાઃ ॥
સ્નાનં સમાચરેન્મર્ત્યસ્તંતં કામં સમશ્નુતે

પુરાહિર્બુધ્ન્યનામા તુ મહર્ષિઃ સંશિત વ્રતઃ ॥
સુદર્શનમુપાસ્તાસ્મિંસ્તપસ્વી ગંધમાદને

તપસ્યંતં મુનિં તત્ર રાક્ષસા ઘોરરૂપિણઃ ॥
અબાધંત સદા વિપ્રાસ્તપોવિઘ્નૈકતત્પરાઃ ॥

સુદર્શનં તદાગત્ય ભક્તરક્ષણવાંછયા ॥
યાતુધાનાન્બાધમાનાન્ન્યવધીર્લીલયા પુરા

તદાપ્રભૃતિ તચ્ચક્રં ભક્તપ્રાર્થનયા દ્વિજાઃ ॥
અહિર્બુધ્ન્યકૃતે તીર્થે સન્નિધાનં સદાઽકરોત્

તદાપ્રભૃતિ તત્તીર્થં ચક્રતીર્થમિતીર્યતે ॥
સુદર્શનપ્રસાદેન તત્ર તીર્થે નિમજ્જનાત્

રક્ષઃપિશાચા દિકૃતા પીડા નાસ્ત્યેવ કર્હિચિત્ ॥
સ્નાત્વાસ્મિન્પાવને તીર્થે છિન્નપાણિઃ પુરા રવિઃ ॥
સ હિરણ્યમયૌ પાણી લબ્ધવાંસ્તીર્થવૈભવાત્

॥
॥ ઋષય ઊચુઃ ॥ ॥
છિન્નપાણિઃ કથમભૂદાદિત્યઃ સૂતનંદન ॥
યથા ચ લબ્ધવાન્પાણી સૌવર્ણૌ તદ્વદસ્વ નઃ

॥ શ્રીસૂત ઉવાચ ॥
ઇંદ્રાદયઃ સુરાઃ પૂર્વં સંતતં દૈત્યપીડિતાઃ

કિં કુર્મ ઇતિ સંચિત્ય સંભૂય સમમંત્રયન્ ॥
બૃહસ્પતિં પુરસ્કૃત્ય મંત્રયિત્વા ચિરં સુરાઃ

તુરાસાહં પુરોધાય ધામ સ્વાયંભુવં યયુઃ ॥
તે બ્રહ્માણં સમાસાદ્ય દૃષ્ટ્વા સ્તુત્વા ચ ભક્તિતઃ

તતો વ્યજિજ્ઞપસ્તસ્મૈ સ્વેષામાગમકારણમ્ ॥ ॥
॥ સુરા ઊચુઃ ॥ ॥
ભગવન્ભારતીનાથ દૈત્યા હ્યસ્માન્બલોત્કટાઃ

બાધંતે સતતં દેવ તત્ર બ્રૂહિ પ્રતિક્રિયામ્ ॥
ઇત્યુક્તઃ સ સુરૈર્બ્રહ્મા તાનાહ કૃપયા વચઃ

॥ બ્રહ્મોવાચ ॥ ॥
મા ભૈષ્ટ યૂયં વિબુધાસ્તત્રોપાયં બ્રવીમ્યહમ્ ॥
માહેશ્વરં મહાયજ્ઞમસુરાણાં વિનાશનમ્ ॥

પ્રારભધ્વં સુરા યૂયં મુનિભિસ્તત્ત્વદર્શિભિઃ ॥
અયં ચ દૈવતૈઃ સર્વૈર્વિધિલોભં વિના કૃતઃ

માહેશ્વરો મહાયજ્ઞઃ ક્રિયતાં ગંધમાદને ॥
યદિ હ્યન્યત્ર તં યજ્ઞં કુર્યુસ્તદ્વિબુધર્ષભાઃ

યજ્ઞવિઘ્નં તદા કુર્યુર્દુરાત્માનઃ સુરદ્વિષઃ ॥
ક્રિયતે યદ્યયં યજ્ઞો ગંધમાદનપર્વતે

સુદર્શનપ્રસાદેન નૈવ વિઘ્નો ભવેત્તદા ॥
અહિર્બુધ્ન્યાભિધાનસ્ય મહર્ષેર્ગંધમાદને

અનુગ્રહાય તત્તીર્થે સન્નિધત્તે સુદર્શનમ્ ॥
અતઃ કુરુધ્વં ભો યૂયં તં યજ્ઞં ગંધમાદને

નાતિદૂરે ચક્રતીર્થાદસુરાણાં વિનાશકમ્ ॥
તતસ્તે બ્રહ્મવચસા સહસા ગંધમાદનમ્

બૃહસ્પતિં પુરસ્કૃત્ય જગ્મુર્યજ્ઞચિકીર્ષયા॥
તે પ્રણમ્ય મહાત્માનમહિર્બુધ્ન્યં મુનીશ્વરમ્

અકલ્પયન્યજ્ઞવાટન્નાતિદૂરે તદાશ્રમાત્ ॥
યજ્ઞકર્મસુ નિષ્ણાતૈઃ સહિતાસ્તે તપોધનૈઃ

ઇષ્ટિમારેભિરે દેવા અસુરાણાં વિનાશિનીમ્ ॥
તસ્મિન્કર્મણિ હોતાસીત્સ્વયમેવ બૃહસ્પતિઃ

બભૂવ મૈત્રાવરુણો જયંતઃ પાકશાસનિઃ ॥
અચ્છાવાકો બભૂવાત્ર વસૂનામષ્ટમો વસુઃ

ગ્રાવસ્તુદભવત્તત્ર શક્તિપુત્રઃ પરાશરઃ ॥
અષ્ટાવક્રો મહાતેજા અધ્વર્યુધુરમૂઢવાન્॥

તત્ર પ્રતિપ્રસ્થાતાભૂદ્વિશ્વામિત્રો મહામુનિઃ ॥
[હ્ત્ત્પ્:॥પુરનસ્તુદ્ય્.fરેએવર્.ચોમ્।પુર્_ઇન્દેx16।નેસ્હ્ત.હ્ત્મ્ નેષ્ટા ]બભૂવ વરુણ ઉન્નેતા ચ ધનેશ્વરઃ

બ્રહ્મા બભૂવ સવિતા યજ્ઞસ્યાર્ધધુરં વહન્ ॥
બભૂવ બ્રાહ્મણાચ્છંસી વસિષ્ઠો બ્રહ્મણોત્તમઃ

આગ્નીધ્રોઽભૂચ્છુનઃશેપઃ પોતા જાતશ્ચ પાવકઃ ॥
ઉદ્ગાતા વાયુરભવત્પ્રસ્તોતા ચ પરેતરાટ્ ॥

પ્રતિહર્તા તુ તત્રાસીદગસ્ત્યઃ કુંભસંભવઃ ॥
સુબ્રહ્મણ્યો મધુચ્છંદા વિશ્વામિત્રાત્મજો મહાન્

યજમાનઃ સ્વયમભૂદ્દેવરાજઃ પુરંદરઃ॥
ઉપદ્રષ્ટા બભૂવાત્ર વ્યાસપુત્રઃ શુકો મુનિઃ

તતસ્તે ઋત્વિજઃ સર્વે દેવરાજં પુરંદરમ્ ॥
વિધિવદ્દીક્ષયાંચક્રુસ્તત્ર માહેશ્વરે ક્રતૌ

પ્રાવર્તત મહાયજ્ઞ એવં વૈ ગંધમાદને ॥
સુદર્શનપ્રભાવેન દુઃસહેનાતિપીડિતાઃ

નાવિંદન્નસુરાસ્તત્ર રંધ્રં યજ્ઞે પ્રવર્તિતે ॥
એવન્નિરંતરાયોઽસૌ પ્રાવર્તત મહા ક્રતુઃ

ભક્ષયંશ્ચ હરિસ્તત્ર જજ્વાલ હુતવાહનઃ ॥
વિધિવત્કર્મજાલાનિ કૃત્વાધ્વર્યુરસંભ્રમાત્

મંત્રપૂતં પુરોડાશં જુહવામાસ પાવકે ॥
હુતશેષં પુરોડાશં વિભજ્યાધ્વર્યુરાદરાત્

ઋત્વિગ્ભ્યો હોતૃમુખ્યેભ્યઃ પ્રદદૌ પાપનાશનમ્ ॥
સવિત્રે બ્રહ્મણે ચૈકમત્યુગ્રતરતેજસમ્ ॥

દદૌ તત્ર પુરોડાશભાગં પ્રાશિત્રનામકમ્ ॥
પ્રતિજગ્રાહ પાણિભ્યાં પ્રાશિત્રં સવિતા તદા

સવિત્રા સ્પૃષ્ટમાત્રં સત્તત્પ્રાશિત્રં દુરાસદમ્ ॥
તસ્ય પાણી પ્રચિચ્છેદ પશ્યતાં સર્વઋત્વિજામ્

તતઃ સંછિન્નપાણિઃ સ પ્રાશિત્રેણોગ્રતેજસા ॥
કિમેતદિતિ સંત્રસ્તો વિષણ્ણવદનોઽભવત્

સવિતા ઋત્વિજઃ સર્વાન્સમાહૂયેદમબ્રવીત્ ॥
સવિતોવાચ ॥
પુરોડાશસ્ય ભાગોઽયં મમ પ્રાશિત્રનામકઃ

દત્તશ્ચિચ્છેદ મત્પાણી મિષત્સ્વેવ ભવત્સ્વપિ ॥
અતો ભવંતઃ સંભૂય સર્વ એવ હિ ઋત્વિજઃ

કલ્પયંતામિમૌ પાણી નોચેદ્યજ્ઞં નિહન્મ્યમુમ્ ॥
સવિતુર્વાક્યમાકર્ણ્ય તે સર્વે સમચિંતયન્

તત્ર મધ્યે મુનીંદ્રાણાં દેવાનાં ચૈવ સર્વશઃ ॥
અષ્ટાવક્રો મહાતેજા ઋત્વિજસ્તાનભાષત

॥ અષ્ટાવક્ર ઉવાચ ॥ ॥
શૃણુધ્વમૃત્વિજઃ સર્વે મમ વાક્યં સમાહિતાઃ ॥
મયિ જીવતિ વિપ્રેંદ્રા વિરિંચાનાં શતં ગતમ્

જાયંતે ચ મ્રિયંતે ચ ચતુરાનનકોટયઃ ॥
પશ્યન્નેવ ચ તાન્સર્વાનહં પ્રાણાનધારયમ્

તત્ર લોકેશ્વરાભિખ્યે વર્તમાને પ્રજાપતૌ ॥
વિપ્રો હરિહરોનામ નિવસઞ્છયામલાપુરે

વ્યાધેનારણ્યવાસેન કેલ્યર્થં લક્ષ્યવેધિના ॥
છિન્નપાદોઽભવદ્બાણૈર્લક્ષ્ય મધ્યં સમાગતઃ

સ ગંધમાદનં પ્રાપ્ય મુનિભિઃ પ્રેરિતસ્તદા ॥
સ્નાત્વા ચ મુનિતીર્થેઽસ્મિન્પ્રાપ્તવાંશ્ચરણૌ પુરા

તદા પુણ્યમિદં તીર્થં મુનિતીર્થમિતીરિતમ્ ॥
ઇદાનીં ચક્રતીર્થાખ્યં ચક્રનામ ત્વવિંદત

તદત્ર ક્રિયતાં સ્નાનં પ્રાશિત્રચ્છિન્નપાણિના ॥
મુનિતીર્થે સવિત્રાપિ યુષ્માકં યદિ રોચતે

ઋત્વિજઃ કથિતાસ્ત્વેવમષ્ટાવક્રમહર્ષિણા ॥
સવિતારમભાષંત સર્વ એવ પ્રહર્ષિતાઃ

સવિતઃ સ્નાહિ તીર્થેઽ સ્મિંસ્તવ પાણી ભવિષ્યતઃ ॥
અષ્ટાવક્રો યથા પ્રાહ તથા કુરુ સમાહિતઃ

તતઃ સ સવિતા ગત્વા ચક્રતીર્થં મહત્તરમ્ ॥
સસ્નૌ પાણ્યોરવાપ્ત્યર્થમિષ્ટદાયિનિ તત્ર સઃ

ઉત્તિષ્ઠન્નેવ સ તદા તત્ર સ્નાત્વા સભક્તિકમ્ ॥
યુક્તો હિરણ્મયાભ્યાં તુ પાણિભ્યાં સમદૃશ્યત

હિરણ્યપાણિં તં દૃષ્ટ્વા જહૃષુઃ સર્વઋત્વિજઃ ॥
તતઃ સમાપ્ય તં યજ્ઞં દૈત્યસંઘાન્વિજિત્ય ચ

ઇંદ્રાદયઃ સુરાઃ સર્વે સુખિતાઃ સ્વર્ગમાયયુઃ ॥
તસ્માદેતત્સમાગત્ય તીર્થં સર્વૈશ્ચ માનવૈઃ

સેવનીયં પ્રયત્નેન સ્વસ્વાભીષ્ટસ્ય સિદ્ધયે ॥
અંધૈશ્ચ કુણિભિર્મૂકૈર્બધિરૈઃ કુબ્જકૈરપિ

।
ખંજૈઃ પંગુભિરપ્યેતદંગહીનૈસ્તથાપરૈઃ ॥
સંછિન્નપાણિચરણૈઃ સંછિન્નાન્યાંગસંચયૈઃ

મનુષ્યૈશ્ચ તથાન્યૈશ્ચ વિકલાંગસ્ય પૂર્તયે ॥
સેવનીયમિદં તીર્થં સર્વાભીષ્ટપ્રદાયકમ્

એવં વઃ કથિતં વિપ્રાશ્ચક્રતીર્થસ્ય વૈભવમ્ ॥
યત્ર સ્નાત્વા પુરા છિન્નૌ પાણી પ્રાપ પ્રભાકરઃ

યઃ પઠેદિમમધ્યાયં શૃણુયાદ્વા સમાહિતઃ ॥
અંગાનિ વિકલાન્યસ્ય પૂર્ણાનિ સ્યુર્ન સંશયઃ

મોક્ષકામસ્ય મર્ત્યસ્ય મુક્તિઃ સ્યાન્નાત્ર સંશયઃ

।
ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં તૃતીયે બ્રહ્મખણ્ડે સેતુમાહાત્મ્યે ચક્રતીર્થપ્રશંસાયામાદિત્યહિરણ્મયપાણ્યવાપ્તિવર્ણનંનામ ત્રયોવિંશોઽધ્યાયઃ