સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 3.23

॥ વ્યાસ ઉવાચ॥ ॥
અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ બ્રહ્મણા યત્કૃતં પુરા ॥
તત્સર્વં કથયામ્યદ્ય શૃણુષ્વૈકાગ્રમાનસઃ

દેવાનાં દાનવાનાં ચ વૈરાદ્યુદ્ધં બભૂવ હ ॥
તસ્મિન્યુદ્ધે મહાદુષ્ટે દેવાઃ સંક્લિષ્ટમાનસાઃ

બભૂવુસ્તત્ર સોદ્વેગા બ્રહ્માણં શરણં યયુઃ

॥ દેવા ઊચુઃ ॥ ॥
બ્રહ્મન્કેન પ્રકારેણ દૈત્યાનાં વધમેવ ચ ॥
કરોમ્યદ્ય ઉપાયં હિ કથ્યતાં શીઘ્રમેવ મે

॥ બ્રહ્મોવાચ ॥ ॥
મયા હિ શંકરેણૈવ વિષ્ણુના હિ તથા પુરા ॥
યમસ્ય તપસા તુષ્ટૈર્ધર્મારણ્યં વિનિર્મિતમ્

તત્ર યદ્દીયતે દાનં યજ્ઞં વા તપ ઉત્તમમ્ ॥
તત્સર્વં કોટિગુણિતં ભવેદિતિ ન સંશયઃ

પાપં વા યદિ વા પુણ્યં સર્વં કોટિ ગુણં ભવેત્ ॥
તસ્માદ્દૈત્યૈર્ન ધર્ષિતં કદાચિદપિ ભોઃ સુરાઃ

શ્રુત્વા તુ બ્રહ્મણો વાક્યં દેવાઃ સર્વે સવિસ્મયાઃ ॥
બ્રહ્માણં ત્વગ્રતઃ કૃત્વા ધર્માર ણ્યમુપાયયુઃ

સત્રં તત્ર સમારભ્ય સહસ્રાબ્દમનુત્તમમ્ ॥
વૃત્વાઽઽચાર્યં ચાંગિરસં માર્કંણ્ડેયં તથૈવ ચ

અત્રિં ચ કશ્યપં ચૈવ હોતા કૃત્વા મહામતિઃ ॥
જમદગ્નિં ગૌતમં ચ અધ્વર્યુત્વં ન્યવેદયન્

ભરદ્વાજં વસિષ્ઠં તુ પ્રત્યધ્વર્યુત્વમાદિશન્ ॥
નારદં ચૈવ વાલ્મીકિં નોદના યાકરોત્તદા

બ્રહ્માસને ચ બ્રહ્માણં સ્થાપયામાસુરાદરાત્ ॥
ક્રોશચતુષ્કમાત્રાં ચ વેદિં કૃત્વા સુરૈસ્તતઃ

દ્વિજાઃ સર્વે સમાહૂતા યજ્ઞસ્યાર્થે હિ જાપકાઃ ॥
ઋગ્યજુઃસામાથર્વાન્વૈ વેદાનુદ્ગિરયંતિ યે

ગણનાથં શંભુસુતં કાર્ત્તિકેયં તથૈવ ચ ॥
ઇન્દ્રં વજ્રધરં ચૈવ જયંતં ચન્દ્રસૂનુકમ્

ચત્વારો દ્વારપાલાશ્ચ દેવાઃ શૂરા વિનિર્મિતાઃ ॥
તતો રાક્ષોઘ્નમંત્રેણ હૂયતે હવ્યવાહનઃ

તિલાંશ્ચ યવમિશ્રાંશ્ચ મધ્વાજ્યેન ચ મિશ્રિતાન્ ॥
જુહુવુસ્તે તદા દેવા વેદમંત્રૈર્નરેશ્વર

આઘારાવાજ્યભાગૌ ચ હુત્વા ચૈવ તતઃ પરમ્ ॥
દ્રાક્ષેક્ષુપૂગનારિંગ જંબીરં બીજપૂરકમ્

ઉત્તરતો નાલિકેરં દાડિમં ચ યથાક્રમમ્ ॥
મધ્વાજ્યં પયસા યુક્તં કૃશરશર્કરાયુતમ્

તંડુલૈઃ શતપત્રૈશ્ચ યજ્ઞે વાચં નિયમ્ય ચ ॥
વિચિંત્ય ચ મહાભાગાઃ કૃત્વા યજ્ઞં સદક્ષિણમ્

ઉત્તમં ચ શુભં સ્તોમં કૃત્વા હર્ષમુપાયયુઃ ॥
અવારિતાન્નમદદન્દીનાંધકૃપણેષ્વપિ

બ્રાહ્મણેભ્યો વિશેષેણ દત્તમન્નં યથેપ્સિતમ્ ॥
પાયસં શર્કરાયુક્તં સાજ્યશાકસમન્વિતમ્

મંડકા વટકાઃ પૂપાસ્તથા વૈ વેષ્ટિકાઃ શુભાઃ ॥
સહસ્રમોદકાશ્ચાપિ ફેણિકા ઘુર્ઘુરાદયઃ

ઓદનશ્ચ તથા દાલી આઢકીસંભવા શુભા ॥
તથા વૈ મુદ્ગદાલી ચ પર્પટા વટિકા તથા

પ્રલેહ્યાનિ વિચિત્રાણિ યુક્તાસ્ત્ર્યૂષણસંચયૈઃ ॥
કુલ્માષા વેલ્લકાશ્ચૈવ કોમલા વાલકાઃ શુભાઃ

કર્કટિકાશ્ચાર્દ્રયુતા મરિચેન સમન્વિતાઃ ॥
એવંવિધાનિ ચાન્નાનિ શાકાનિ વિવિધાનિ ચ

ભોજયિત્વા દ્વિજાન્સર્વાન્ધર્મારણ્ય નિવાસિનઃ ॥
અષ્ટાદશસહસ્રાણિ સપુત્રાંશ્ચ તદા નૃપ

પ્રતિદિનં તદા દેવા ભોજયંતિ સ્મ વાડવાન્ ॥
એવં વર્ષસહસ્રં વૈ કૃત્વા યજ્ઞં તદામરાઃ

કૃત્વા દૈત્યવધં રાજન્નિર્ભયત્વમવાપ્નુયુઃ ॥
સ્વર્ગં જગ્મુસ્તે સહસા દેવાઃ સર્વે મરુદ્ગણાઃ

તથૈવાપ્સરસઃ સર્વા બ્રહ્મવિ ષ્ણુમહેશ્વરાઃ ॥
કૈલાસશિખરં રમ્યં વૈકુંઠં વિષ્ણુવલ્લભમ્

બ્રહ્મલોકં મહાપુણ્યં પ્રાપ્ય સર્વે દિવૌકસઃ ॥
પરં હર્ષમુપાજગ્મુઃ પ્રાપ્ય નંદનમુત્તમ્

સ્વેસ્વે સ્થાને સ્થિરીભૂત્વા તસ્થુઃ સર્વે હિ નિર્ભયાઃ

તતઃ કાલેન મહતા કૃતાખ્યયુગપર્યયે ॥
લોહાસુરો મદોન્મત્તો બ્રહ્મવેષધરઃ સદા

આગત્ય સર્વાન્વિપ્રાંશ્ચ ધર્ષયેદ્ધર્મવિત્તમાન્ ॥
શૂદ્રાંશ્ચ વણિજશ્ચૈવ દંડઘાતેન તાડયેત્

વિધ્વંસયેચ્ચ યજ્ઞાદીન્હોમદ્રવ્યાણિ ભક્ષયેત્ ॥
વેદિકા દીર્ઘિકા દૃષ્ટ્વા કશ્મલેન પ્રદૂષયેત્

મૂત્રોત્સર્ગપુરીષેણ દૂષયેત્પુણ્યભૂમિકાઃ ॥
ગહનેન તથા રાજન્સ્ત્રિયો દૂષયતે હિ સઃ

તતસ્તે વાડવાઃ સર્વે લોહાસુરભયાતુરાઃ ॥
પ્રનષ્ટાઃ સપરીવારા ગતાસ્તે વૈ દિશો દશ

વણિજસ્તે ભયોદ્વિગ્ના વિપ્રાનનુયયુર્નૃપ ॥
મહાભયેન સંભીતા દૂરં ગત્વા વિમૃશ્ય ચ

સહ શૂદ્રૈદ્વિજૈઃ સર્વ એકીભૂત્વા ગતાસ્તદા ॥
મુક્તારણ્યં પુણ્યતમં નિર્જનં હિ યયુશ્ચ તે

નિવાસં કારયામાસુર્નાતિદૂરે નરેશ્વર ॥
વજિઙ્નામ્ના હિ તદ્ગ્રામં વાસયામાસુરેવ તે

લોહાસુરભયાદ્રાજન્વિપ્ર નામ્ના વિનિર્મિતમ્ ॥
શંભુના વણિજા યસ્માત્તસ્માત્તન્નામધારણમ્

શંભુગ્રામમિતિ ખ્યાતં લોકે વિખ્યાતિમાગતમ્ ॥
અથ કેચિદ્ભયાન્નષ્ટા વણિજઃ પ્રથમં તદા

તે નાતિદૂરે ગત્વા વૈ મંડલં ચક્રુરુત્તમમ્ ॥
વિપ્રાગમનકાંક્ષાસ્તે તત્ર વાસમકલ્પયન્

મંડલેતિ ચ નામ્ના વૈ ગ્રામં કૃત્વા ન્યવીવસન્ ॥
વિપ્રસાર્થપરિભ્રષ્ટાઃ કેચિત્તુ વણિજસ્તદા

અન્યમાર્ગે ગતા યે વૈ લોહાસુરભયાર્દિતાઃ ॥
ધર્મારણ્યાન્નાતિ દૂરે ગત્વા ચિંતામુપાયયુઃ

કસ્મિન્માર્ગે વયં પ્રાપ્તાઃ કસ્મિન્પ્રાપ્તા દ્વિજાતયઃ ॥
ઇતિ ચિંતાં પરં પ્રાપ્તા વાસં તત્ર ત્વકારયન્

અન્યમાર્ગે ગતા યસ્માત્તસ્માત્તન્નામસંભવમ્ ॥
ગ્રામં નિવાસયામાસુરડાલંજમિતિ ક્ષિતૌ

યસ્મિન્ગ્રામે નિવાસી યો યત્સંજ્ઞશ્ચ વણિગ્ભવેત્ ॥
તસ્ય ગ્રામસ્ય તન્નામ હ્યભવત્પૃથિવીપતે

વણિજશ્ચ તથા વિપ્રા મોહં પ્રાપ્તા ભયાર્દિતાઃ ॥
તસ્માન્મોહેતિસંજ્ઞાસ્તે રાજન્સર્વે નિરબ્રુવન્ ॥

એવં પ્રનષણં નષ્ટાસ્તે ગતાશ્ચ દિશો દિશ ॥
ધર્મારણ્યે ન તિષ્ઠંતિ વાડવા વણિજોઽપિ વા

ઉદ્વસં હિ તદા જાતં ધર્મારણ્યં ચ દુર્લભમ્ ॥
ભૂષણં સર્વતીર્થાનાં કૃતં લોહાસુરેણ તત્

નષ્ટદ્વિજં નષ્ટતીર્થં સ્થાનં કૃત્વા હિ દાનવઃ ॥
પરાં મુદમવાપ્યૈવ જગામ સ્વાલયં તતઃ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં તૃતીયે બ્રહ્મખણ્ડે પૂર્વભાગે ધર્મારણ્યમાહાત્મ્યે જ્ઞાતિભેદવર્ણનંનામ ત્રયોવિંશો ઽધ્યાયઃ