स्कन्द पुराण · श्लोक 3.23-2

॥ श्रीसूत उवाच ॥ ॥
अग्नितीर्थाभिधे तीर्थे सर्वपातकनाशने ॥
स्नानं कृत्वा विशुद्धात्मा चक्रतीर्थं ततो व्रजेत्

यंयं कामं समुद्दिश्य चक्रतीर्थे द्विजोत्तमाः ॥
स्नानं समाचरेन्मर्त्यस्तंतं कामं समश्नुते

पुराहिर्बुध्न्यनामा तु महर्षिः संशित व्रतः ॥
सुदर्शनमुपास्तास्मिंस्तपस्वी गंधमादने

तपस्यंतं मुनिं तत्र राक्षसा घोररूपिणः ॥
अबाधंत सदा विप्रास्तपोविघ्नैकतत्पराः ॥

सुदर्शनं तदागत्य भक्तरक्षणवांछया ॥
यातुधानान्बाधमानान्न्यवधीर्लीलया पुरा

तदाप्रभृति तच्चक्रं भक्तप्रार्थनया द्विजाः ॥
अहिर्बुध्न्यकृते तीर्थे सन्निधानं सदाऽकरोत्

तदाप्रभृति तत्तीर्थं चक्रतीर्थमितीर्यते ॥
सुदर्शनप्रसादेन तत्र तीर्थे निमज्जनात्

रक्षःपिशाचा दिकृता पीडा नास्त्येव कर्हिचित् ॥
स्नात्वास्मिन्पावने तीर्थे छिन्नपाणिः पुरा रविः ॥
स हिरण्यमयौ पाणी लब्धवांस्तीर्थवैभवात्

॥
॥ ऋषय ऊचुः ॥ ॥
छिन्नपाणिः कथमभूदादित्यः सूतनंदन ॥
यथा च लब्धवान्पाणी सौवर्णौ तद्वदस्व नः

॥ श्रीसूत उवाच ॥
इंद्रादयः सुराः पूर्वं संततं दैत्यपीडिताः

किं कुर्म इति संचित्य संभूय सममंत्रयन् ॥
बृहस्पतिं पुरस्कृत्य मंत्रयित्वा चिरं सुराः

तुरासाहं पुरोधाय धाम स्वायंभुवं ययुः ॥
ते ब्रह्माणं समासाद्य दृष्ट्वा स्तुत्वा च भक्तितः

ततो व्यजिज्ञपस्तस्मै स्वेषामागमकारणम् ॥ ॥
॥ सुरा ऊचुः ॥ ॥
भगवन्भारतीनाथ दैत्या ह्यस्मान्बलोत्कटाः

बाधंते सततं देव तत्र ब्रूहि प्रतिक्रियाम् ॥
इत्युक्तः स सुरैर्ब्रह्मा तानाह कृपया वचः

॥ ब्रह्मोवाच ॥ ॥
मा भैष्ट यूयं विबुधास्तत्रोपायं ब्रवीम्यहम् ॥
माहेश्वरं महायज्ञमसुराणां विनाशनम् ॥

प्रारभध्वं सुरा यूयं मुनिभिस्तत्त्वदर्शिभिः ॥
अयं च दैवतैः सर्वैर्विधिलोभं विना कृतः

माहेश्वरो महायज्ञः क्रियतां गंधमादने ॥
यदि ह्यन्यत्र तं यज्ञं कुर्युस्तद्विबुधर्षभाः

यज्ञविघ्नं तदा कुर्युर्दुरात्मानः सुरद्विषः ॥
क्रियते यद्ययं यज्ञो गंधमादनपर्वते

सुदर्शनप्रसादेन नैव विघ्नो भवेत्तदा ॥
अहिर्बुध्न्याभिधानस्य महर्षेर्गंधमादने

अनुग्रहाय तत्तीर्थे सन्निधत्ते सुदर्शनम् ॥
अतः कुरुध्वं भो यूयं तं यज्ञं गंधमादने

नातिदूरे चक्रतीर्थादसुराणां विनाशकम् ॥
ततस्ते ब्रह्मवचसा सहसा गंधमादनम्

बृहस्पतिं पुरस्कृत्य जग्मुर्यज्ञचिकीर्षया॥
ते प्रणम्य महात्मानमहिर्बुध्न्यं मुनीश्वरम्

अकल्पयन्यज्ञवाटन्नातिदूरे तदाश्रमात् ॥
यज्ञकर्मसु निष्णातैः सहितास्ते तपोधनैः

इष्टिमारेभिरे देवा असुराणां विनाशिनीम् ॥
तस्मिन्कर्मणि होतासीत्स्वयमेव बृहस्पतिः

बभूव मैत्रावरुणो जयंतः पाकशासनिः ॥
अच्छावाको बभूवात्र वसूनामष्टमो वसुः

ग्रावस्तुदभवत्तत्र शक्तिपुत्रः पराशरः ॥
अष्टावक्रो महातेजा अध्वर्युधुरमूढवान्॥

तत्र प्रतिप्रस्थाताभूद्विश्वामित्रो महामुनिः ॥
[ह्त्त्प्:॥पुरनस्तुद्य्.fरेएवर्.चोम्।पुर्_इन्देx16।नेस्ह्त.ह्त्म् नेष्टा ]बभूव वरुण उन्नेता च धनेश्वरः

ब्रह्मा बभूव सविता यज्ञस्यार्धधुरं वहन् ॥
बभूव ब्राह्मणाच्छंसी वसिष्ठो ब्रह्मणोत्तमः

आग्नीध्रोऽभूच्छुनःशेपः पोता जातश्च पावकः ॥
उद्गाता वायुरभवत्प्रस्तोता च परेतराट् ॥

प्रतिहर्ता तु तत्रासीदगस्त्यः कुंभसंभवः ॥
सुब्रह्मण्यो मधुच्छंदा विश्वामित्रात्मजो महान्

यजमानः स्वयमभूद्देवराजः पुरंदरः॥
उपद्रष्टा बभूवात्र व्यासपुत्रः शुको मुनिः

ततस्ते ऋत्विजः सर्वे देवराजं पुरंदरम् ॥
विधिवद्दीक्षयांचक्रुस्तत्र माहेश्वरे क्रतौ

प्रावर्तत महायज्ञ एवं वै गंधमादने ॥
सुदर्शनप्रभावेन दुःसहेनातिपीडिताः

नाविंदन्नसुरास्तत्र रंध्रं यज्ञे प्रवर्तिते ॥
एवन्निरंतरायोऽसौ प्रावर्तत महा क्रतुः

भक्षयंश्च हरिस्तत्र जज्वाल हुतवाहनः ॥
विधिवत्कर्मजालानि कृत्वाध्वर्युरसंभ्रमात्

मंत्रपूतं पुरोडाशं जुहवामास पावके ॥
हुतशेषं पुरोडाशं विभज्याध्वर्युरादरात्

ऋत्विग्भ्यो होतृमुख्येभ्यः प्रददौ पापनाशनम् ॥
सवित्रे ब्रह्मणे चैकमत्युग्रतरतेजसम् ॥

ददौ तत्र पुरोडाशभागं प्राशित्रनामकम् ॥
प्रतिजग्राह पाणिभ्यां प्राशित्रं सविता तदा

सवित्रा स्पृष्टमात्रं सत्तत्प्राशित्रं दुरासदम् ॥
तस्य पाणी प्रचिच्छेद पश्यतां सर्वऋत्विजाम्

ततः संछिन्नपाणिः स प्राशित्रेणोग्रतेजसा ॥
किमेतदिति संत्रस्तो विषण्णवदनोऽभवत्

सविता ऋत्विजः सर्वान्समाहूयेदमब्रवीत् ॥
सवितोवाच ॥
पुरोडाशस्य भागोऽयं मम प्राशित्रनामकः

दत्तश्चिच्छेद मत्पाणी मिषत्स्वेव भवत्स्वपि ॥
अतो भवंतः संभूय सर्व एव हि ऋत्विजः

कल्पयंतामिमौ पाणी नोचेद्यज्ञं निहन्म्यमुम् ॥
सवितुर्वाक्यमाकर्ण्य ते सर्वे समचिंतयन्

तत्र मध्ये मुनींद्राणां देवानां चैव सर्वशः ॥
अष्टावक्रो महातेजा ऋत्विजस्तानभाषत

॥ अष्टावक्र उवाच ॥ ॥
शृणुध्वमृत्विजः सर्वे मम वाक्यं समाहिताः ॥
मयि जीवति विप्रेंद्रा विरिंचानां शतं गतम्

जायंते च म्रियंते च चतुराननकोटयः ॥
पश्यन्नेव च तान्सर्वानहं प्राणानधारयम्

तत्र लोकेश्वराभिख्ये वर्तमाने प्रजापतौ ॥
विप्रो हरिहरोनाम निवसञ्छयामलापुरे

व्याधेनारण्यवासेन केल्यर्थं लक्ष्यवेधिना ॥
छिन्नपादोऽभवद्बाणैर्लक्ष्य मध्यं समागतः

स गंधमादनं प्राप्य मुनिभिः प्रेरितस्तदा ॥
स्नात्वा च मुनितीर्थेऽस्मिन्प्राप्तवांश्चरणौ पुरा

तदा पुण्यमिदं तीर्थं मुनितीर्थमितीरितम् ॥
इदानीं चक्रतीर्थाख्यं चक्रनाम त्वविंदत

तदत्र क्रियतां स्नानं प्राशित्रच्छिन्नपाणिना ॥
मुनितीर्थे सवित्रापि युष्माकं यदि रोचते

ऋत्विजः कथितास्त्वेवमष्टावक्रमहर्षिणा ॥
सवितारमभाषंत सर्व एव प्रहर्षिताः

सवितः स्नाहि तीर्थेऽ स्मिंस्तव पाणी भविष्यतः ॥
अष्टावक्रो यथा प्राह तथा कुरु समाहितः

ततः स सविता गत्वा चक्रतीर्थं महत्तरम् ॥
सस्नौ पाण्योरवाप्त्यर्थमिष्टदायिनि तत्र सः

उत्तिष्ठन्नेव स तदा तत्र स्नात्वा सभक्तिकम् ॥
युक्तो हिरण्मयाभ्यां तु पाणिभ्यां समदृश्यत

हिरण्यपाणिं तं दृष्ट्वा जहृषुः सर्वऋत्विजः ॥
ततः समाप्य तं यज्ञं दैत्यसंघान्विजित्य च

इंद्रादयः सुराः सर्वे सुखिताः स्वर्गमाययुः ॥
तस्मादेतत्समागत्य तीर्थं सर्वैश्च मानवैः

सेवनीयं प्रयत्नेन स्वस्वाभीष्टस्य सिद्धये ॥
अंधैश्च कुणिभिर्मूकैर्बधिरैः कुब्जकैरपि

।
खंजैः पंगुभिरप्येतदंगहीनैस्तथापरैः ॥
संछिन्नपाणिचरणैः संछिन्नान्यांगसंचयैः

मनुष्यैश्च तथान्यैश्च विकलांगस्य पूर्तये ॥
सेवनीयमिदं तीर्थं सर्वाभीष्टप्रदायकम्

एवं वः कथितं विप्राश्चक्रतीर्थस्य वैभवम् ॥
यत्र स्नात्वा पुरा छिन्नौ पाणी प्राप प्रभाकरः

यः पठेदिममध्यायं शृणुयाद्वा समाहितः ॥
अंगानि विकलान्यस्य पूर्णानि स्युर्न संशयः

मोक्षकामस्य मर्त्यस्य मुक्तिः स्यान्नात्र संशयः

।
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां तृतीये ब्रह्मखण्डे सेतुमाहात्म्ये चक्रतीर्थप्रशंसायामादित्यहिरण्मयपाण्यवाप्तिवर्णनंनाम त्रयोविंशोऽध्यायः