સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 3.16-2

॥ સૂત ઉવાચ । ॥
શૃણુધ્વં મુનયઃ શ્રેષ્ઠા વામદેવસ્ય ભાષિતમ્

॥ વામદેવ ઉવાચ ॥ ॥
પુરા મંદરશૈલેંદ્રે નાનાધાતુવિચિત્રિતે ॥
નાનાસત્વસમાકીર્ણે નાનાદ્રુમલતાકુલે

કાલાગ્નિરુદ્રો ભગવાન્કદાચિદ્વિશ્વવંદિતઃ ॥
સમાસસાદ ભૂતેશઃ સ્વેચ્છયા પરમેશ્વરઃ

સમંતાત્સમુપાતિષ્ઠન્રુદ્રાણાં શતકોટયઃ ॥
તેષાં મધ્યે સમાસીનો દેવદેવસ્ત્રિલોચનઃ

તત્રાગચ્છત્સુરશ્રષ્ઠો દેવૈઃ સહ પુરંદરઃ ॥
તથાગ્નિર્વરુણો વાયુર્યમો વૈવસ્વતસ્તથા

ગંધર્વાશ્ચિત્રસેનાદ્યાઃ ખેચરાઃ પન્નગાદયઃ ॥
વિદ્યાધરાઃ કિંપુરુષાઃ સિદ્ધાઃ સાધ્યાશ્ચ ગુહ્યકાઃ

બ્રહ્મર્ષયો વસિષ્ઠાદ્યા નારદાદ્યાઃ સુરર્ષયઃ ॥
પિતરશ્ચ મહાત્માનો દક્ષાદ્યાશ્ચ પ્રજેશ્વરાઃ

ઉર્વશ્યાદ્યાશ્ચાપ્સરસશ્ચંડિકાદ્યાશ્ચ માતરઃ ॥
આદિત્યા વસવો દસ્રૌ વિશ્વેદેવા મહૌજસઃ

અથાન્યે ભૂતપતયો લોકસંહરણે ક્ષમાઃ ॥
મહાકાલશ્ચ નંદી ચ તથા વૈ શંખપાલકૌ

વીરભદ્રો મહાતેજાઃ શંકુકર્ણો મહાબલઃ ॥
ઘંટાકર્ણશ્ચ દુર્ધર્ષો મણિભદ્રો વૃકોદરઃ

કુંડોદરશ્ચ વિકટાસ્તથા કુભોદરો બલી ॥
મંદોદરઃ કર્ણધારઃ કેતુર્ભૃંગીરિટિસ્તથા

ભૂતનાથાસ્તથાન્યે ચ મહાકાયા મહૌજસઃ ॥
કૃષ્ણવર્ણાસ્તથા શ્વેતાઃ કેચિન્મંડૂકસપ્રભાઃ

હરિતા ધૂસરા ધૂમ્રાઃ કર્બુરા પીતલોહિતાઃ॥
ચિત્રવર્ણા વિચિત્રાંગાશ્ચિત્રલીલા મદોત્કટાઃ

નાનાયુધોદ્યતકરા નાનાવાહનભૂષણાઃ ॥
કેચિદ્વ્યાઘ્રમુખાઃ કેચિત્સૂકરાસ્યા મૃગા નનાઃ

કેચિચ્ચ નક્રવદનાઃ સારમેયમુખાઃ પરે ॥
સૃગાલવદનાશ્ચાન્ય ઉષ્ટ્રાભવદનાઃ પરે

કેચિચ્છરભભેરુંડસિંહાશ્વોષ્ટ્રબકાનનાઃ ॥
એકવક્ત્રા દ્વિવક્ત્રાશ્ચ ત્રિમુખાશ્ચૈવ નિર્મુખાઃ

એકહસ્તાસ્ત્રિહસ્તાશ્ચ પંચહસ્તાસ્ત્વહસ્તકાઃ ॥
અપાદા બહુપાદાશ્ચ બહુકર્ણૈકકર્ણકાઃ

એકનેત્રાશ્ચતુર્નેત્રા દીર્ઘાઃ કેચન વામનાઃ ॥
સમંતાત્પરિવાર્યેશં ભૂતનાથમુપાસતે

અથાગચ્છન્મહાતેજા મુનીનાં પ્રવરઃ સુધીઃ ॥
સનત્કુમારો ધર્માત્મા તં દ્રષ્ટું જગદીશ્વરમ્

તં દેવદેવં વિશ્વેશં સૂર્યકોટિસમપ્રભમ્ ॥
મહાપ્રલયસંક્ષુબ્ધસપ્તાર્ણવઘનસ્વનમ્

સંવર્ત્તાગ્નિસમાટોપં જટામંડલશોભિતમ્ ॥
અક્ષીણભાલનયનં જ્વાલામ્લાનમુખત્વિષમ્

પ્રદીપ્તચૂડામણિના શશિખંડેન શોભિતમ્ ॥
તક્ષકં વામકર્ણેન દક્ષિણેન ચ વાસુકિમ્

બિભ્રાણં કુંડલયુગં નીલરત્નમહાહનુમ્ ॥
નીલગ્રીવં મહાબાહું નાગહારવિરાજિતમ્

ફણિરાજપરિભ્રાજત્કંક ણાંગદમુદ્રિકમ્ ॥
અનંતગુણસાહસ્રમણિરંજિતમેખલમ્

વ્યાઘ્રચર્મપરીધાનં ઘંટાદર્પણભૂષિતમ્ ॥
કર્કોટકમહાપદ્મધૃતરાષ્ટ્રધનંજયૈઃ

કૂજન્નૂપુરસંઘુષ્ટપાદપદ્મવિરાજિતમ્ ॥
પ્રાસતોમરખટ્વાઙ્ગશૂલટંકધનુર્ધરમ્

અપ્રધૃષ્યમનિર્દેશ્યમચિંત્યાકારમીશ્વરમ્ ॥
રત્નસિંહાસનારૂઢં પ્રણ નામ મહામુનિઃ

તં ભક્તિભારોચ્છ્વસિતાંતરાત્મા સંસ્તૂય વાગ્ભિઃ શ્રુતિસંમિતાભિઃ ॥
કૃતાંજલિઃ પ્રશ્રયનમ્રકંધરઃ પપ્રચ્છ ધર્માનખિલાઞ્છુ ભપ્રદાન્

યાન્યાનપૃચ્છત મુનિસ્તાંસ્તાન્ધર્માનશેષતઃ ॥
પ્રોવાચ ભગવાન્રુદ્રો ભૂયો મુનિરપૃચ્છત

॥ સનત્કુમાર ઉવાચ ॥ ॥
શ્રુતાસ્તે ભગવન્ધર્માસ્ત્વન્મુખાન્મુક્તિહેતવઃ ॥
યૈર્મુક્તપાપા મનુજાસ્તરિષ્યંતિ ભવાર્ણવમ્

અથાપરં વિભો ધર્મમલ્પાયાસં મહાફલમ્ ॥
બ્રૂહિ કારુણ્યતો મહ્યં સદ્યો મુક્તિપ્રદં નૃણામ્

અભ્યાસબહુલા ધર્માઃ શાસ્ત્રદૃષ્ટાઃ સહસ્રશઃ ॥
સમ્યક્સંસેવિતાઃ કાલાત્સિદ્ધિં યચ્છંતિ વા ન વા

અતો લોકહિતં ગુહ્યં ભુક્તિમુક્ત્યોશ્ચ સાધનમ્ ॥
ધર્મં વિજ્ઞાતુમિચ્છામિ ત્વત્પ્રસાદાન્મહેશ્વર

॥ શ્રીરુદ્ર ઉવાચ ॥ ॥
સર્વેષામપિ ધર્માણામુત્તમં શ્રુતિચોદિતમ્ ॥
રહસ્યં સર્વજંતૂનાં યત્ત્રિપુંડ્રસ્ય ધારણમ્

॥ સનત્કુમાર ઉવાચ॥ ॥
ત્રિપુંડ્રસ્ય વિધિં બ્રૂહિ ભગવઞ્જગતાં પતે ॥
તત્ત્વતો જ્ઞાતુમિચ્છામિ ત્વત્પ્રસાદાન્મહેશ્વર

કતિ સ્થાનાનિ કિં દ્રવ્યં કા શક્તિઃ કા ચ દેવતા ॥
કિં પ્રમાણં ચ કઃ કર્ત્તા કે મંત્રાસ્તસ્ય કિં ફલમ્

એતત્સર્વમશેષેણ ત્રિપુંડ્રસ્ય ચ લક્ષણમ્ ॥
બ્રૂહિ મે જગતાં નાથ લોકાનુગ્રહકામ્યયા

॥ શ્રીરુદ્ર ઉવાચ ॥ ॥
આગ્નેયમુચ્યતે ભસ્મ દગ્ધગોમયસંભવમ્ ॥
તદેવ દ્રવ્યમિત્યુક્તં ત્રિપુંડ્રસ્ય મહામુને

સદ્યોજાતાદિભિર્બ્રહ્મમયૈર્મંત્રૈશ્ચ પંચભિઃ॥
પરિગૃહ્યાગ્નિરિત્યાદિમંત્રૈર્ભસ્માભિમંત્રયેત્

માનસ્તોકેતિ સંમૃંજ્ય શિરો લિંપેચ્ચ ત્ર્યંબકમ્ ॥
ત્રિયાયુષાદિભિર્મંત્રૈર્લલાટે ચ ભુજદ્વયે ॥
સ્કંધે ચ લેપયેદ્ભસ્મ સજલં મંત્રભાવિતમ્

તિસ્રો રેખા ભવંત્યેષુ સ્થાનેષુ મુનિપુંગવ ॥
ભ્રુવોર્મધ્યં સમારભ્ય યાવદંતો ભ્રુવોર્ભવેત્

મધ્યમાનામિકાંગુલ્યોર્મધ્યે તુ પ્રતિલોમતઃ ॥
અંગુષ્ઠેન કૃતા રેખા ત્રિપુંડ્રસ્યાભિધીયતે

તિસૃણામપિ રેખાણાં પ્રત્યેકં નવ દેવતાઃ ॥
અકારો ગાર્હપત્યશ્ચ ઋગ્ભૂર્લોકો રજસ્તથા

આત્મા ચૈવ ક્રિયાશક્તિઃ પ્રાતઃ સવનમેવ ચ ॥
મહાદેવસ્તુ રેખાયાઃ પ્રથમાયાસ્તુ દેવતા

ઉકારો દક્ષિણાગ્નિશ્ચ નભઃ સત્ત્વં યજુસ્તથા ॥
મધ્યંદિનં ચ સવનમિચ્છાશક્ત્યંતરાત્મકૌ

મહેશ્વરશ્ચ રેખાયા દ્વિતીયાયાશ્ચ દેવતા ॥
મકારાહવનીયૌ ચ પરમાત્મા તમો દિવઃ

જ્ઞાનશક્તિઃ સામવેદસ્તૃતીયસવનં તથા ॥
શિવશ્ચેતિ તૃતીયાયા રેખાયાશ્ચાધિદેવતા

એતા નિત્યં નમસ્કૃત્ય ત્રિપુંડ્રં ધારયેત્સુધીઃ ॥
મહેશ્વરવ્રતમિદં સર્વવેદેષુ કીર્તિતમ્

મુક્તિકામૈર્નરૈઃ સેવ્યં પુનસ્તેષાં ન સંભવઃ ॥
ત્રિપુંડ્રં કુરુતે યસ્તુ ભસ્મના વિધિપૂર્વકમ્

બ્રહ્મચારી ગૃહસ્થો વા વનસ્થો યતિરેવ વા॥
મહાપાતકસંઘાતૈર્મુચ્યતે ચોપપાતકૈઃ

તથાન્યૈઃ ક્ષત્રવિટ્શૂદ્રસ્ત્રીગોહત્યા દિપાતકૈઃ॥
વીરહત્યાશ્વહત્યાભ્યાં મુચ્યતે નાત્ર સંશયઃ

અમંત્રેણાપિ યઃ કુર્યાદજ્ઞાત્વા મહિમોન્નતિમ્॥
ત્રિપુંડ્રં ભાલપટલે મુચ્યતે સર્વપાતકૈઃ

પરદ્રવ્યાપહરણં પરદારાભિમર્શનમ્॥
પરનિંદા પરક્ષેત્રહરણં પરપીડનમ્

સસ્યારામાદિહરણં ગૃહદાહાદિકર્મ ચ ॥
અસત્યવાદં પૈશુન્યં પારુષ્યં વેદવિક્ર યઃ॥
કૂટસાક્ષ્યં વ્રતત્યાગઃ કૈતવં નીચસેવનમ્

ગોભૂહિરણ્યમહિષી તિલકંબલવાસસામ્॥
અન્નધાન્યજલાદીનાં નીચેભ્યશ્ચ પરિગ્રહઃ

દાસી વેશ્યાભુજંગેષુ વૃષલીષુ નટીષુ ચ ॥
રજસ્વલાસુ કન્યાસુ વિધવાસુ ચ સંગમઃ

માંસચર્મરસાદીનાં લવણસ્ય ચ વિક્રયઃ ॥
એવમાદીન્ય સંખ્યાનિ પાપાનિ વિવિધાનિ ચ

સદ્ય એવ વિનશ્યંતિ ત્રિપુંડ્રસ્ય ચ ધારણાત્ ॥
શિવદ્રવ્યાપહરણં શિવનિંદા ચ કુત્રચિત્

નિંદા ચ શિવભક્તાનાં પ્રાયશ્ચિતૈર્ન શુદ્ધ્યતિ ॥
રુદ્રાક્ષા યસ્ય ગાત્રેષુ લલાટે ચ ત્રિપુંડ્રકમ્

સ ચાંડાલોઽપિ સંપૂજ્યઃ સર્વવર્ણોત્તમો ભવેત્ ॥
યાનિ તીર્થાનિ લોકેઽસ્મિન્ગંગાયાઃ સરિતશ્ચ યાઃ

સ્નાતો ભવતિ સર્વત્ર લલાટે યસ્ત્રિપુંડ્રધૃક્ ॥
સપ્તકોટિમહામંત્રાઃ પંચાક્ષરપુરઃસરાઃ ॥

તથાન્યે કોટિશો મંત્રાઃ શૈવાઃ કૈવલ્યહેતવઃ ॥
તે સર્વે યેન જપ્તાઃ સ્યુર્યો બિભર્તિ ત્રિપુંડ્રકમ્

સહસ્રં પૂર્વજાતાનાં સહસ્રં ચ જનિષ્યતામ્ ॥
સ્વવંશજાનાં મર્ત્યાનામુદ્ધરેદ્યસ્ત્રિપુંડ્રધૃક્

ઇહ ભુક્ત્વાખિલાન્ભોગાન્દીર્ઘાયુર્વ્યાધિવર્જિતઃ ॥
જીવિતાંતે ચ મરણં સુખનૈવં પ્રપદ્યતે

અષ્ટૈશ્વર્યગુણોપેતં પ્રાપ્ય દિવ્યં વપુઃ શુભમ્ ॥
દિવ્યં વિમાનમારુહ્ય દિવ્યસ્ત્રીશતસેવિતઃ

વિદ્યાધરાણાં સિદ્ધાનાં ગંધર્વાણાં મહૌજસામ્ ॥
ઇંદ્રાદિલોકપાલાનાં લોકેષુ ચ યથાક્રમમ્

ભુક્ત્વા ભોગાન્સુવિપુલાન્પ્રજેશાનાં પુરેષુ ચ ॥
બ્રહ્મણઃ પદમાસાદ્ય તત્ર કલ્પશતં રમેત્

વિષ્ણોર્લોકે ચ રમતે યાવદ્બ્રહ્મશતત્રયમ્

શિવલોકં તતઃ પ્રાપ્ય રમતે કાલમક્ષયમ્ ॥
શિવસાયુજ્યમાપ્નોતિ ન સ ભૂયોઽભિજાયતે

સર્વોપનિષદાં સારં સમાલોચ્ય મુહુર્મુહુઃ ॥
ઇદમેવ હિ નિર્ણીતં પરં શ્રેયસ્ત્રિપુંડ્રકમ્

એતત્ત્રિપુંડ્રમાહાત્મ્યં સમાસાત્કથિતં મયા ॥
રહસ્યં સર્વભૂતાનાં ગોપનીયમિદં ત્વયા

ઇત્યુક્ત્વા ભગવાન્રુદ્રસ્તત્રૈવાંતરધીયત ॥
સનત્કુમારોઽપિ મુનિર્જગામ બ્રહ્મણઃ પદમ્

તવાપિ ભસ્મસંપર્કાત્સંજાતા વિમલા મતિઃ ॥
ત્વમપિ શ્રદ્ધયા પુણ્યં ધારયસ્વ ત્રિપુંડ્રકમ્

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
ઇત્યુક્ત્વા વામદેવસ્તુ શિવયોગી મહાતપાઃ ॥
અભિમંત્ર્ય દદૌ ભસ્મ ઘોરાય બ્રહ્મરક્ષસે

તેનાસૌ ભાલપટલે ચક્રે તિર્ય ક્ત્રિપુંડ્રકમ્ ॥
બ્રહ્મરાક્ષસતાં સદ્યો જહૌ તસ્યાનુભાવતઃ

સ બભૌ સૂર્યસંકાશસ્તેજોમણ્ડલમંડિતઃ ॥
દિવ્યાવયરૂપૈશ્ચ દિવ્યમાલ્યાંબરો જ્જ્વલઃ

ભક્ત્યા પ્રદક્ષિણીકૃત્ય તં ગુરું શિવયોગિનમ્ ॥
દિવ્યં વિમાનમારુહ્ય પુણ્યલોકાઞ્જગામ સઃ

વામદેવો મહાયોગી દત્ત્વા તસ્મૈ પરાં ગતિમ્ ॥
ચચાર લોકે મૂઢાત્મા સાક્ષાદિવ શિવઃ સ્વયમ્

ય એતદ્ભસ્મમાહાત્મ્યં ત્રિપુંડ્રં શૃણુયાન્નરઃ ॥
શ્રાવયેદ્વા પઠેદ્વાપિ સ હિ યાતિ પરાં ગતિમ્

કથયતિ શિવકીર્તિં સંસૃતેર્મુક્તિહેતું પ્રણમતિ શિવયોગિધ્યેયમીશાંઘ્રિપદ્મમ્ ॥
રચયતિ શિવભક્તોદ્ભાસિ ભાલે ત્રિપુંડ્રં ન પુનરિહ જનન્યા ગર્ભવાસં ભજેત્સઃ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં તૃતીયે બ્રહ્મોત્તર ખણ્ડે ભસ્મમાહાત્મ્યકથનં નામ ષોડશોઽધ્યાયઃ