સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 3.16-3

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
કુંડે હનુમતઃ સ્નાત્વા સ્વયં રુદ્રેણ સેવિતે ॥
અગસ્તિતીર્થં વિપ્રેંદ્રાસ્તતો ગચ્છેત્સમાહિતઃ

એતદ્વિનિર્મિતં તીર્થં સાક્ષાદ્વૈ કુમ્ભયોનિના ॥
પ્રવર્તમાને કલહે પુરા વૈ મેરુવિંધ્યયોઃ

નિરુદ્ધભુવનાભોગો વવૃધે વિંધ્યપર્વતઃ ॥
તદા પ્રાણિષુ સર્વેષુ નિરુચ્છ્વાસેષુ દેવતાઃ

કૈલાસં પર્વતં ગત્વા શંભવે તદ્વ્યજિજ્ઞપન્॥
તદા સ પાર્વતીપાણિગ્રહણોત્સુકકૌતુકી

પ્રેષયિત્વા વસિષ્ઠાદીન્પાર્વતીં યાચિતું મુનીન્॥
કુંભજ ત્વં નિગૃહ્ણીષ્વ વિંધ્યાદ્રિમિતિ સોઽન્વશાત્

તતઃ સ કુમ્ભજઃ પ્રાહ ભગવંતં પિનાકિનમ્ ॥
ઉદ્વાહવેષં તે દેવ ન દ્રક્ષ્યેહં કથં વિભો

ઇતિ વિજ્ઞાપિતઃ શંભુઃ પુનઃ કુંભજમબ્રવીત્॥
કુંભજોદ્વાહવેષં તે પાર્વત્યા સહિતો હ્યહમ્

વેદારણ્યે મહાપુણ્યે દર્શયિષ્યામ્યસંશયઃ ॥
તદ્ગચ્છ શીઘ્રં વિંધ્યાદ્રિં નિગ્રહીતું મુનીશ્વર

એવમુક્તસ્તતોગસ્ત્યો વિન્ધ્યાદ્રિં સ નિગૃહ્ય ચ ॥
પાદાક્રમણમાત્રેણ સમીકુર્વન્મહીતલમ્

ચરિત્વા દક્ષિ ણાન્દેશાન્ગન્ધમાદનમન્વગાત્ ॥
સ વિદિત્વા મહર્ષિસ્તુ ગન્ધમાદનવૈભવમ્

તત્ર તીર્થં મહાપુણ્યં સ્વનામ્ના નિર્મમે મુનિઃ ॥
લોપામુદ્રાસખસ્તત્ર વર્તતેઽદ્યાપિ કુંભજઃ

તત્ર સ્નાત્વા ચ પીત્વા ચ ન ભૂયો જન્મભાગ્ભવેત્ ॥
ઇહ લોકે ત્રિકાલેપિ તત્તીર્થસદૃશં દ્વિજાઃ ॥

તીર્થં ન વિદ્યતે પુણ્યં ભુક્તિમુક્તિફલપ્રદમ્ ॥
સર્વાભીષ્ટપ્રદં નૃણાં યત્તીર્થસ્નાનવૈભવાત્

સુદીર્ઘતમસઃ પુત્રઃ કક્ષીવાન્નામ નામતઃ ॥
લેભે મનોરમાં નામ સ્વનયસ્ય સુતાં પ્રિયામ્

કક્ષીવતઃ કથા સેયં પુણ્યાપાપવિનાશિની ॥
તાં કથાં વઃ પ્રવક્ષ્યામિ તચ્છૃણુધ્વં મુનીશ્વરાઃ ।

અસ્તિ દીર્ઘતમા નામ મુનિઃ પરમધાર્મિકઃ ॥
તસ્ય પુત્રઃ સમભવત્કક્ષીવાનિતિ વિશ્રુતઃ

ઉપનીતઃ સ કક્ષીવાન્બ્રહ્મચારી જિતેં દ્રિયઃ ॥
વેદાભ્યાસાય સ ગુરોઃ કુલે વાસમકલ્પયત્

ઉદંકસ્ય ગુરોર્ગેહે વસન્દીર્ઘતમઃસુતઃ ॥
સોઽધ્યેષ્ટ ચતુરો વેદાન્સાંગાઞ્છાસ્ત્રાણિ ષટ્ તથા

ઇતિહાસપુરાણાનિ તથોપનિષદોઽપિચ ॥
ઉષિત્વા ષષ્ટિવર્ષાણિ કક્ષીવાન્ગુરુસન્નિધૌ

પ્રયાસ્યન્સ્વગૃહં વિપ્રા ગુરવે દક્ષિ ણામદાત્ ॥
ઉવાચ વૈ ગુરુર્વિદ્વાન્કક્ષીવાન્બ્રહ્મવિત્તમઃ

॥ કક્ષીવાનુવાચ ॥ ॥
અહં ગૃહં પ્રયાસ્યામિ કુર્વનુજ્ઞાં મહામુને ॥
અવલોક્ય કૃપાદૃષ્ટ્યા માં રક્ષોદંક સાંપ્રતમ્ ॥
ઉદંકસ્ત્વેવ મુદિતઃ કક્ષીવંતમથાબ્રવીત્

॥ ઉદંક ઉવાચ ॥
અનુજાનામિ કક્ષીવન્ગચ્છ ત્વં સ્વગૃહં પ્રતિ

ઉદ્વાહાર્થમુપાયં તે વત્સ વક્ષ્યામિ તચ્છૃણુ ॥
રામસેતું પ્રયાહિ ત્વં ગંધમાદનપર્વતમ્

તત્રાગસ્ત્યકૃતં તીર્થં સર્વાભીષ્ટપ્રદા યકમ્ ॥
ભુક્તિમુક્તિપ્રદં પુંસાં સર્વપાપનિબર્હણમ્

વિદ્યતે સ્નાહિ તત્ર ત્વં સર્વમંગલસાધને ॥
ત્રિવર્ષં વસ તત્ર ત્વં નિયમાચારસંયુતઃ

વર્ષેષુ ત્રિષુ યાતેષુ ચતુર્થે વત્સરે તતઃ ॥
નિર્ગમિષ્યતિ માતંગઃ કશ્ચિત્તીર્થોત્તમાત્તતઃ

ચતુર્દંતો મહાકાયઃ શરદભ્રસમચ્છવિઃ ॥
તં ગજં ગિરિસંકાશં સ્નાત્વા તત્ર સમારુહ

આરુહ્ય તં ગજં વત્સ સ્વનયસ્ય પુરીં વ્રજ ॥
ચતુર્દંતગજસ્થં ત્વાં દૃષ્ટ્વા શક્રમિવાપરમ્

રાજર્ષિઃ સ્વનયો ધીમાન્હર્ષવ્યાકુલલોચનઃ ॥
સ્વકન્યાયાઃ કૃતે દુઃખં ત્યજેદેવ હૃદિસ્થિતમ્

પુરા હિ પ્રતિજજ્ઞે સા તસ્ય પુત્રી મનોરમા ॥
ચતુર્દંતં મહાકાયં ગજં સર્વાંગપાંડુરમ્

આરુહ્ય યઃ સમાગચ્છેત્સ મે ભર્તા ભવેદિતિ ॥
સ્વકન્યાયાઃ પ્રતિજ્ઞાં તાં સમાકર્ણ્ય સ ભૂપતિઃ ॥

દુઃખાકુલમના ભૂત્વા સતતં પર્યચિંતયત્ ॥
સ્વનયે ચિંતયત્યેવં નારદઃ સમુપાગમત્

તમાગતં મુનિં દૃષ્ટ્વા રાજર્ષિરતિધાર્મિકઃ ॥
પ્રત્યુદ્ગમ્ય મુદા યુક્તઃ પાદ્યાર્ઘ્યાદ્યૈરપૂજયત્

પ્રણમ્ય નારદં રાજા વચનં ચેદમબ્રવીત્ ॥
કન્યેયં મમ દેવર્ષે પ્રતિજ્ઞામકરોત્પુરા

ચતુ ર્દંતં મહાકાયં ગજં સર્વાંગપાંડુરમ્ ॥
આરુહ્ય યઃ સમાગચ્છેત્સ મે ભર્તા ભવેદિતિ

ચતુર્દંતો મહાકાયો ગજઃ સર્વાંગપાંડુરઃ ॥
સંભવેદિંદ્રભવને ભૂતલે નૈવ વિદ્યતે

ઇયં ચ દુસ્તરામેનાં પ્રતિજ્ઞાં બાલિશાઽકરોત્ ॥
ઇયં પ્રતિજ્ઞાતિતરાં સતતં બાધતે હિ મામ્

અનૂઢા હિ પિતુઃ કન્યા સર્વદા શોકમાવહેત્ ॥
ઇતિ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા સ્વનયે નારદોઽબ્રવીત્

મા વિષીદસ્વ રાજર્ષે તસ્યા ઈદૃગ્વિધઃ પતિઃ ॥
ભવિષ્યત્યચિરાદેવ પૃથિવ્યાં બ્રાહ્મણોત્તમઃ

કક્ષીવાનિતિ વિખ્યાતો જામાતા તે ભવિષ્યતિ ॥
ઇત્યુક્ત્વા નારદમુનિર્યયાવાકાશમાર્ગતઃ

સ્વ નયસ્તદ્વચઃ શ્રુત્વા નારદેન પ્રભાષિતમ્ ॥
આકાંક્ષતે દિવારાત્રં તાદૃગ્વિધસમાગમમ્

અતઃ સૌમ્ય મહાભાગ કક્ષીવન્બાલતાપસ ॥
અગસ્ત્યતીર્થમદ્ય ત્વં સ્નાતું ગચ્છ ત્વરાન્વિતઃ

સર્વમંગલસિદ્ધિસ્તે ભવિષ્યતિ ન સંશયઃ ॥
ઉદંકેનૈવમુક્તોઽથ કક્ષીવાન્દ્વિજપુંગવઃ

અનુ જ્ઞાતશ્ચ ગુરુણા પ્રયયૌ ગંધમાદનમ્ ॥
સંપ્રાપ્યાગસ્ત્યતીર્થં ચ તત્ર સસ્નૌ જિતેંદ્રિયઃ

ક્ષેત્રોપવાસમકરોદ્દિનમેકં મુનીશ્વરઃ ॥
અપરેદ્યુઃ પુનઃ સ્નાત્વા પારણામકરોદ્દ્વિજઃ

રાત્રૌ તત્રૈવ સુષ્વાપ કક્ષીવાન્ધર્મતત્પરઃ ॥
એવં નિયમયુક્તસ્ય તસ્ય કક્ષીવતો મુનેઃ

એકેન દિવસે નોનં વર્ષત્રયમથાગમત્ ॥
અથ વર્ષત્રયસ્યાંતે તસ્મિન્નેવ દિને મુનિઃ

અન્વાસ્ય પશ્ચિમાં સંધ્યાં સુખં સુષ્વાપ તત્તટે ॥
યામમાત્રાવશિષ્ટાયાં વિભાવર્યાં મહાધ્વનિઃ

ઉદભૂત્પ્રલયાંભોધિવીચિકોલાહલોપમઃ ॥
તેન શબ્દેન મહતા કક્ષીવાન્પ્રત્યબુધ્યત

તતસ્તુ સ્વનયો નામ રાજા સાનુચરો બલી ॥
મૃગયાકૌતુકી તત્ર મધુરાપતિરાયયૌ

વિનિઘ્નન્સ ગજાન્સિંહાન્વરાહાન્મહિષાન્નુરૂન્ ॥
અન્યાન્મૃગવિશેષાંશ્ચ સ રાજા ન્યવધીચ્છરૈઃ

સામાત્યો મૃગયાસક્તો રથવાજિગજૈર્યુતઃ ॥
અગસ્ત્યતીર્થસવિધમાસસાદ ભટાન્વિતઃ

સ રાજા મૃગયાશ્રાંતઃ શ્રાંતસૈનિકસંવૃતઃ ॥
તત્તીર્થતીરપ્રાંતેષુ નિષસાદ મહીપતિઃ

તતઃ પ્રભાતે વિમલે કક્ષી વાન્મુનિસત્તમઃ ॥
અગસ્ત્યતીર્થે સ્નાત્વાઽસૌ સંધ્યાં પૂર્વામુપાસ્ય ચ

તસ્ય તીરે જપન્મત્રાંસ્તસ્થૌ નિયમસંયુતઃ ॥
અત્રાંતરે તીર્થવરાદ્ગજ એકો વિનિર્યયૌ

ચતુર્દંતો મહાકાયઃ કૈલાસ ઇવ મૂર્તિમાન્ ॥
સ સમુત્થાય તત્તીર્થાદગાત્કક્ષીવદંતિકમ્

તમાગતમુદંકોક્ત લક્ષણૈરુપલક્ષિતમ્ ॥
તદા નિરીક્ષ્ય કક્ષીવાનારોઢું સ્નાનમાતનોત્

નમસ્કૃત્ય ચ તત્તીર્થં શ્લાઘમાનો મુહુર્મુહુઃ ॥
આરુરોહ ચ કક્ષીવાંશ્ચતુર્દંતં મહાગજમ્

આરુહ્ય તં ચતુર્દંતં રજતાચલસંનિભમ્ ॥
સ્વનયસ્ય પુરીમેવ કક્ષીવાન્ગંતુમૈચ્છત

તમારૂઢં ચતુર્દંતં શ્વેતદંતાવલોત્તમમ્ ॥
સ વીક્ષ્ય નિશ્ચિકાયૈનં કક્ષીવાનિતિ ભૂપતિઃ

પ્રસન્નહૃદયો રાજા તસ્યાંતિકમુપાગમત્ ॥
તદાભ્યાશમુપાગમ્ય કક્ષીવંતં નૃપોઽબ્રવીત્

॥ સ્વનય ઉવાચ ॥ ॥
ત્વં બ્રહ્મન્કસ્ય પુત્રોઽસિ નામ કિં તવ મે વદ ॥
ગજમેનં સમારુહ્ય કુત્ર વા ગન્તુમિચ્છસિ ॥
સ્વનયેનૈવમુક્તસ્તુ કક્ષીવાન્વાક્યમબ્રવીત્

॥ કક્ષીવાનુવાચ ॥ ॥
પુત્રોઽહં દીર્ઘતમસઃ કક્ષીવાનિતિ વિશ્રુતઃ

સ્વનયસ્ય તુ રાજર્ષેર્ગચ્છામિ નગરં પ્રતિ ॥
અહમુદ્વોઢુમિચ્છામિ તસ્ય કન્યા મનોરમામ્

ચતુર્દંતગજારૂઢસ્તત્પ્રતિજ્ઞાં ચ પૂરયન્ ॥
સ્વનયસ્ય સુતાપાણિં ગ્રહીષ્યામિ નરાધિપ

તદ્ભાષિતં સમાકર્ણ્ય શ્રોત્રપીયૂષવર્ષણમ્ ॥
હર્ષસંફુલ્લનયનઃ સ્વનયો વાક્યમ બ્રવીત્

કક્ષીવન્ભોઃ કૃતાર્થોસ્મિ સ એવ સ્વનયો હ્યહમ્ ॥
ઉદ્વોઢુમિચ્છતિ ભવાન્યસ્ય કન્યાં મનોરમામ્

સ્વાગતં તે મુનિશ્રેષ્ઠ કક્ષીવન્બાલતાપસ ॥
મમ કન્યાં ગૃહાણ ત્વં તપોધન મનોરમામ્

તયા સહ ચરન્ધર્માન્ગાર્હસ્થ્યં પ્રતિપાલય ॥
રાજ્ઞોક્તઃ સ તદોવાચ કક્ષીવાન્ધર્મતત્પરઃ ॥
રાજાનં સ્વનયં પ્રીતં મધુરાપુરવાસિનમ્

॥ કક્ષીવાનુવાચ ॥ ॥
પિતા દીર્ઘતમાનામ વેદારણ્યે મમ પ્રભો ॥

આસ્તે તપશ્ચરન્સૌમ્યો નિયમાચારતત્પરઃ ॥
તસ્યાંતિકં પ્રેષય ત્વં વિપ્રમેકં ધરાપતે

તથોક્તઃ સ તદા રાજા સ્વનયો હૃષ્ટમા નસઃ ॥
અનેકસેનયા સાર્ધં પ્રાહિણોત્સ્વપુરોધસમ્

વિપ્રં સુદર્શનં નામ વેદારણ્યસ્થલં પ્રતિ ॥
સુદર્શનઃ સમાદિષ્ટઃ સ્વનયેન નૃપેણ સઃ

મહત્યા સેનયા સાર્ધં પ્રયયૌ વેદકાનનમ્ ॥
તત્રોટજે સમાસીન તં દીર્ઘતમસં મુનિમ્

તપશ્ચરતમાસીનં ધ્યાયન્વેદાટવી પતિમ્ ॥
પુરોહિતો દદર્શાથ જપંતં મંત્રમુત્તમમ્

પ્રણામમકરોત્તસ્મૈ મુનયે સ સુદર્શનઃ ॥
ઉવાચ દીર્ઘતમસં મુનિં પ્રહ્લાદયન્નિવ

॥
॥ સુદર્શન ઉવાચ ॥ ॥
કચ્ચિત્તે કુશલં બ્રહ્મન્કચ્ચિત્તે વર્ધતે તપઃ ॥
આશ્રમે કુશલં કચ્ચિત્કચ્ચિદ્ધર્મે સુખં વદ

પૃષ્ટઃ સુદર્શનેનૈવં મુનિર્દીર્ઘતમાસ્તદા ॥
સુદર્શનમુવાચેદમર્ઘ્યાદિવિધિપૂર્વકમ્

॥ દીર્ઘતમા ઉવાચ ॥ ॥
સર્વત્ર કુશલં બ્રહ્મન્સુદર્શન મહામતે ॥
મમ વેદાટવીનાથકૃપયા નાશુભં ક્વચિત્

તવાપિ કુશલં બ્રહ્મન્કિં સુખાગમનં તથા ॥
કિંવાઽઽગમનકાર્યં તે સુદર્શન મમાશ્રમે

।
સ્વનયસ્ય પુરોધાસ્ત્વં ખલુ વેદવિદાંવરઃ ॥
તં વિહાય મહારાજ મધુરાપુરવાસિનમ્

મહત્યા સેનયા સાર્ધં કિમર્થં ત્વમિહાગતઃ ॥
ઇત્યુક્તો દીર્ઘતમસા તદાનીં સ સુદર્શનઃ

ઉવાચ તં મહાત્માનં મુનિં જ્વલિતતેજસમ્ ॥
સર્વત્ર મે સુખં બ્રહ્મન્ભવતઃ કૃપયા સદા

ભગવન્સ્વ નયો રાજા સાષ્ટાંગં પ્રણિપત્ય તુ॥
ત્વાં પ્રાહ પ્રશ્રિતં વાક્યં મન્મુખેન શૃણુષ્વ તત્

॥ સ્વનય ઉવાચ ॥ ॥
કક્ષીવાંસ્તે સુતો બ્રહ્મ ન્ગંધમાદનપર્વતે ॥
સ્નાનં કુર્વન્નગસ્ત્યસ્ય તીર્થે સંપ્રતિ વર્તતે

તસ્ય રૂપં તપો ધર્મમાચારાન્વૈદિકાંસ્તથા ॥
વેદશાસ્ત્રપ્રવીણત્વમાભિ જાત્યં ચ તાદૃશમ્

લોકોત્તરમિદં સર્વં વિજ્ઞાય તવ નંદને ॥
મનોરમાં સુતાં તસ્મૈ દાતુમિચ્છામ્યહં મુને

મૃગયાકૌતુકી ચાહં ગંધમાદનપર્વતમ્ ॥
આગતો મુનિશાર્દૂલ વર્ત્તે યુષ્મત્સુતાંતિકે

પિત્રનુજ્ઞાં વિના નાહમુદ્વહેયં સુતાં તવ ॥
ઇતિ બ્રૂતે તવ સુતઃ કક્ષીવાન્મુનિસ ત્તમ

તદ્ભાવાં મત્સુતાં તસ્મૈ દાતું મેઽનુગ્રહં કુરુ ॥
પ્રૈષયં ચ સમીપં તે સેનયા ચ સુદર્શનમ્

॥ સુદર્શન ઉવાચ ॥॥
ઇતિ માં ભગવન્રાજા પ્રાહિણોત્તવ સન્નિધિમ્॥
તદ્ભવાનનુમન્યસ્વ રાજ્ઞસ્તસ્ય ચિકીર્ષિતમ્

॥ શ્રીસૂત ઉવાચ ॥ ॥
ઇત્યુક્ત્વા વિરરામાથ સ્વનયસ્ય પુરોહિતઃ ॥
તતો દીર્ઘતમાઃ પ્રાહ સ્વનયસ્ય પુરોહિતમ્

॥ દીર્ઘતમા ઉવાચ ॥ ॥
સુદર્શન ભવત્વેવં કથિતં સ્વનયેન યત્ ॥
મમાભીષ્ટતમં હ્યેતત્પાણિગ્રહણમંગલમ્

આગમિષ્યામ્યહં વિપ્ર ગન્ધમાદનપર્વતમ્ ॥
ઇત્યુક્ત્વા સ મુનિર્વિપ્રા મહાદીર્ઘતમા મુનિઃ

વેદાટવીપતિં નત્વા ભક્તિપ્રવણચેતસા ॥
સુદર્શનેન સહિતઃ સેતુમુદ્દિશ્ય નિર્યયૌ

ષટ્ભિર્દિનૈર્મુનિઃ પુણ્યં પ્રયયૌ ગન્ધમાદનમ્ ॥
અગસ્તિતીર્થતીરં ચ ગત્વા દીર્ઘતમા મુનિઃ

અથ પુત્રં દદર્શાગ્રે કક્ષીવંતં મહામુનિઃ ॥
કક્ષીવાન્પિતરં દૃષ્ટ્વા વવન્દે નામ કીર્તયન્

તતો દીર્ઘતમા યોગી સ્વાંકમારોપ્ય તં સુતમ્ ॥
મૂર્ધ્ન્યુપાઘ્રાય સસ્નેહં સસ્વજે પુલકાકુલઃ

કુશલં પરિપપ્રચ્છ તદા દીર્ઘતમા ઋષિઃ ॥
સર્વવેદાસ્ત્વયાધીતાઃ કક્ષીવન્કિમુ વત્સક

શાસ્ત્રાણ્યપાઠીઃ કિં ત્વં વા વત્સ સર્વં વદસ્વ મે ॥
ઇતિ પૃષ્ટઃ સ્વપિત્રા સ સર્વં વૃત્તં તમવ્રવીત્ ॥

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં તૃતીયેબ્રહ્મખણ્ડે સેતુમાહાત્મ્યેઽગસ્તિતીર્થપ્રશંસાયાં કક્ષીવદુદ્વાહોદ્યોગવર્ણનંનામ ષોડશોઽધ્યાયઃ