સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 2.8-2

॥ નારદ ઉવાચ ॥ ॥
ભૂયઃ કથય તૃપ્તિર્હિ નાસ્તિ મે કમલાસન ॥
ત્વદ્વાગમૃતપાનેન તૃષા ભૂયઃ પ્રવર્ધતે

॥ બ્રહ્મોવાચ ॥ ॥
પ્રાતઃ સ્નાત્વા શુચિર્ભૂત્વા કાર્તિકે વિષ્ણુતત્પરઃ ॥
દેવં દામોદરં પૂજ્ય કોમલૈસ્તુલસીદલૈઃ ॥
સ તુ મોક્ષમવાપ્નોતિ નાઽત્ર કાર્યા વિચારણા

ભક્ત્યા વિરહિતો યસ્તુ સુવર્ણાદિભિરર્ચયેત્ ॥
તસ્ય પૂજાં ન ગૃહ્ણાતિ નાઽત્ર કાર્યા વિચારણા

સર્વેષામપિ વર્ણાનાં ભક્તિરેષા પરા સ્મૃતા ॥
ભક્ત્યા વિરહિતં કર્મ ન વિષ્ણોઃ પ્રિયકારણમ્

ભક્ત્યા સંપૂજિતો નિત્યં તુલસ્યાસ્તુ દલાર્ધતઃ ॥
સ્વયં પ્રત્યક્ષમાયાતિ ભગવાન્હરિરીશ્વરઃ

વિષ્ણુદાસઃ પુરા ભક્ત્યા તુલસીપૂજનેન ચ ॥
વિષ્ણુલોકં ગતઃ શીઘ્રં ચોલો ગૌણત્વમાગતઃ

તુલસ્યાઃ શૃણુ માહાત્મ્યં પાપઘ્નં પુણ્યવર્દ્ધનમ્ ॥
યત્પુરા વિષ્ણુના પ્રોક્તં રમાયૈ તદ્વદામ્યહમ્

સંપ્રાપ્તે કાર્તિકે માસિ તુલસ્યાઃ પૂજનં હરેઃ॥
યે કુર્વંતિ નરા ભક્ત્યા તે યાંતિ પરમં પદમ્

તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન તુલસ્યાઃ કોમલૈર્દલૈઃ ॥
પૂજનીયો મહાભક્ત્યા સર્વક્લેશવિનાશનઃ

રોપિતા તુલસી યાવત્કુરુતે મૂલવિસ્તરમ્ ॥
તાવદ્યુગસહસ્રાણિ બ્રહ્મલોકે મહીયતે

તુલસીપત્રસંયુક્તજલે સ્નાનં ચરેદ્યદિ ॥
સર્વપાપવિનિર્મુક્તો મોદતે વિષ્ણુમંદિરે

વૃન્દાવનં ચ કુરુતે રોપણાર્થં મહામુને ॥
તાવતૈવ વિમુક્તાઽઘો બ્રહ્મભૂયાય કલ્પતે

તુલસીકાનનં બ્રહ્મન્ગૃહે યસ્યાઽવતિષ્ઠતે ॥
તદ્ગૃહં તીર્થભૂતં તુ ન યાંતિ યમકિંકરાઃ

સર્વપાપહરં પુણ્યં કામદં તુલસીવનમ્ ॥
રોપયંતિ નરાઃ શ્રેષ્ઠાસ્તે ન પશ્યંતિ ભાસ્કરિમ્

તુલસીકાષ્ઠસંયુક્તં ગન્ધં યો ધારયેન્નરઃ ॥
તદ્દેહં ન સ્પૃશેત્પાપં ક્રિયમાણં તથૈવ ચ ॥

તુલસીવિપિનચ્છાયા યત્ર ચૈવ ભવેદ્દ્વિજ ॥
તત્ર શ્રાદ્ધં પ્રકર્તવ્યં પિતૄણાં તૃપ્તિહેતવે

યત્કૃતે તુલસીપત્રં કર્ણે શિરસિ દૃશ્યતે ॥
યમસ્તં નેક્ષિતું શક્તઃ કિમુ દૂતા ભયંકરાઃ

તુલસ્યા મહિમાં યસ્તુ શૃણુયાન્નિત્યમાદૃતઃ ॥
સર્વ પાપવિમુક્તાત્મા બ્રહ્મલોકં સ ગચ્છતિ

અત્રૈવોદાહરંતીમમિતિહાસં પુરાતનમ્ ॥
તુલસ્યા વિષયે બ્રહ્મઞ્ચ્છ્રવણાત્પાપનાશનમ્

પુરા કાશ્મીરદેશે તુ બ્રાહ્મણૌ સંબભૂવતુઃ ॥
હરિમેધઃસુમેધાખ્યૌ વિષ્ણુભક્તિપરાયણૌ

સર્વભૂતદયાયુક્તૌ સર્વતત્ત્વાર્થવેદિનૌ ॥
કદાચિત્તૌ દ્વિજવરૌ તીર્થયાત્રાપરાયણૌ

ગચ્છતાવેકતો વિપ્રૌ કાંતારે શ્રમવિહ્વલૌ ॥
તુલસીકાનનં તત્ર દદર્શતુરરિંદમૌ

તયોઃ સુમેધાસ્તદ્દૃષ્ટ્વા તુલસીકાનનં મહત્ ॥
પ્રદક્ષિણીકૃત્ય તદા વવંદે ભક્તિસંયુતઃ

દૃષ્ટ્વૈતદ્ધરિમેધાસ્તુ ઉવાચ પરયા મુદા ॥
જ્ઞાતું તુલસ્યા માહાત્મ્યં તત્ફલં ચ પુનઃપુનઃ

॥
॥ હરિમેધા ઉવાચ ॥ ॥
કિમર્થં વિપ્ર દેવેષુ તીર્થેષુ ચ વ્રતેષુ ચ ॥
સ્થિતેષુ વિપ્રમુખ્યેષુ પ્રણામં કૃતવાનસિ

॥ સુમેધા ઉવાચ ॥ ॥
શૃણુ વિપ્ર મહાભાગ સાધુ વાક્યમુદીરિતમ્ ॥
આતપો બાધતે હ્યાવાં ગત્વૈતદ્વટસન્નિધૌ

તસ્યચ્છાયાં સમાશ્રિત્ય વક્ષ્યામિ તે યથાર્થતઃ ॥
એવમુક્તઃ સુમેધાસ્તુ હરિમેધેન સંયુતઃ

વટં જગામ ધર્મજ્ઞો મહત્કોટરસંયુતમ્ ॥
તત્ર વિશ્રામ્ય વિપ્રોસૌ હરિમેધમુવાચ હ

શ્રૂયતાં વિપ્રશાર્દૂલ તુલસ્યાસ્તૂત્તમાં કથામ્ ॥
પરમેશપ્રસાદેન સંજાતા યા પયોનિધૌ

પુરા દુર્વાસસઃ શાપાદ્ગતૈશ્વર્યે પુરંદરે ॥
મમંથુઃ ક્ષીરજલધિં બ્રહ્માદ્યાઃ સસુરાઽસુરાઃ

ઐરાવતઃ કલ્પતરુશ્ચન્દ્રમાઃ કમલા તથા ॥
ઉચ્ચૈઃશ્રવા કૌસ્તુભશ્ચ તથા ધન્વન્તરિર્હરિઃ

હરીતક્યાદયશ્ચાઽપિ દિવ્યા ઓષધયસ્તથા ॥
અજાયન્ત દ્વિજશ્રેષ્ઠ લોકશ્રેયોવિધાયકાઃ

તતઃ પીયૂષકલશમજરામરદાયકમ્ ॥
કરાભ્યાં કલશં વિષ્ણુર્ધારયન્સુતલં પરમ્ ॥
અવેક્ષ્ય મનસા સદ્યઃ પરાં નિર્વૃતિમાપ હ

તસ્મિન્પીયૂષકલશ આનન્દાસ્રોદબિન્દવઃ ॥
વ્યપતંસ્તુલસી સદ્યઃ સમજાયત મણ્ડલા

સર્વ લક્ષણસંપન્ના સર્વાભરણભૂષિતા

તત્રોત્પન્નાં તથા લક્ષ્મીં તુલસીં ચ દદુર્હરેઃ ॥
દેવા બ્રહ્માદયસ્તે હિ જગૃહે ભગવાન્હરિઃ

તતોઽતીવ પ્રિયકરા તુલસી જગતાં પતેઃ

સા તુ દેવગણૈઃ સર્વૈર્વિષ્ણુવત્પૂજ્યતે પ્રિયા ॥
નારાયણો જગત્ત્રાતા તુલસી તસ્ય વલ્લભા

તસ્માત્તસ્યા નમસ્કારો મયા વિપ્ર કૃતસ્તતઃ ॥
ઇત્યેવં વદતસ્તસ્ય સુમેધસ્ય મહાત્મનઃ

આરાદદૃશ્યત મહદ્વિમાનં સૂર્યવર્ચસમ્ ॥
તદાનીં વટવૃક્ષસ્તુ પપાત પુરતો મુને

તથૈવ તસ્માદ્વૃક્ષાચ્ચ પુરુષૌ દ્વૌ વિનિર્ગતૌ ॥
દ્યોતયંતૌ દિશઃ સર્વાસ્તેજસા સૂર્યસન્નિભૌ

પ્રણામં ચક્રતુસ્તૌ હિ હરિમેધસુમેધયોઃ ॥
હરિમેધસુમેધૌ તૌ તૌ દૃષ્ટ્વા ભયવિહ્વલૌ

ઊચતુર્વિસ્મયાવિષ્ટૌ તાવુભૌ દેવસન્નિભૌ

હરિમેધસુમેધસાવૂચતુઃ ॥
યુવાં કૌ દેવસંકાશૌ ભવંતૌ સર્વમંગલૌ ॥
મંદારમાલાં તરુણાં ધારયંતૌ તથાઽમરૌ ॥
નમસ્કાર્યૌ તથાઽઽવાભ્યાં પૂજ્યૌ ચ સુરરૂપિણૌ

ઇત્યુક્તૌ બ્રાહ્મણાભ્યાં તાવૂચતુર્વૃક્ષનિર્ગતૌ ॥
યુવામેવ પિતા માતા આવયોશ્ચ તથા ગુરુઃ

બંધ્વાદયસ્તથા ચૈવ યુવામેવ ન સંશયઃ ॥
જ્યેષ્ઠ ઉવાચ ॥ ॥
અહં તુ દેવલોકસ્ય આસ્તીકોનામ નામતઃ

અપ્સરોગણસંવીતઃ કદાચિન્નંદન વનમ્ ॥
ક્રીડાર્થમગમં ચાદ્રૌ વિષયાસક્ત ચેતનઃ

રેમિરે દેવવનિતા યથાકામં મયા સહ ॥
મુક્તામલ્લિકમાલ્યાનિ નિપેતુસ્તાનિ યોષિતામ્

તપતો રોમશસ્યૈવ તદ્દૃષ્ટ્વા કુપિતો મુનિઃ ॥
યોષિતાં નાઽપરાધોયં યાસાં વૈ પરતંત્રતા

અયમેવ દુરાચારઃ શાપાર્હ ઇતિ ચાઽબ્રવીત્ ॥
ત્વં બ્રહ્મરાક્ષસો ભૂત્વા વટવૃક્ષે ચરેતિ મામ્

પ્રસાદિતો મયા સોઽથ વિશાપમપિ દત્તવાન્ ॥
તુલસીપત્રમાહાત્મ્યં વિષ્ણોર્નામ તથા દ્વિજાત્ ॥

યદા શૃણોષિ સદ્યસ્ત્વં વિમુક્તિં યાસ્યસે પરામ્॥
ઇતિ શપ્તસ્તુ મુનિના ચિરકાલં સુદુઃખિતઃ

વસામ્યત્ર વટે દૈવાદ્ભવદ્દર્શનતો ધ્રુવમ્ ॥
મુક્તિર્જાતા વિપ્રશાપાદ્દ્વિતીયસ્ય કથાં શૃણુ

અયં મુનિવરઃ પૂર્વં ગુરુશુશ્રૂષણે રતઃ ॥
ગુરોરાજ્ઞામનાદૃત્ય બ્રહ્મરાક્ષસતાં ગતઃ ॥

યુષ્મત્પ્રસાદાદધુના બ્રહ્મશાપાદ્વિમોચિતઃ ॥
તીર્થયાત્રાફલં ચૈવ યુવાભ્યામિહ સાધિતમ્

ઉત્તરોત્તરપુણ્યાનિ વર્ધંતે ચ દિનેદિને ॥
ઇત્યુક્ત્વા તૌ મુનિવરૌ પ્રણમ્ય ચ પુનઃપુનઃ

તાવનુજ્ઞાપ્ય તૌ ધામ જગ્મતુઃ પરયા મુદા ॥
તતસ્તૌ તીર્થયાત્રાર્થં પરમૌ મુનિપુંગવૌ ॥

શંસંતૌ તુલસીં પુણ્યાં જગ્મતુર્મુનિપુંગવ ॥
એવં નારદ માહાત્મ્યં તુલસ્યાઃ કો નુ વર્ણયેત્

તસ્માન્નારદ માસેઽસ્મિન્કાર્તિકે હરિતુષ્ટિદે ॥
કર્તવ્યા તુલસીપૂજા નાઽત્ર કાર્યા વિચારણા

એવમંગ વ્રતાન્યેવ પ્રોક્તાનિ મુનિસત્તમ ॥
ઉપાંગાનિ પ્રવક્ષ્યામિ વાલખિલ્યોદિતાનિ ચ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં દ્વિતીયે વૈષ્ણવખણ્ડે કાર્તિકમાસમાહાત્મ્યે તુલસીમાહાત્મ્યવર્ણનં નામાઽષ્ટમોઽધ્યાયઃ