સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 2.7-8

॥ નારદ ઉવાચ ॥ ॥
રાજા તદદ્ભુતં દૃષ્ટ્વા મૈથિલો ધર્મવિત્તમઃ ॥
કૃતાઞ્જલિઃ સુખાસીનં વિસ્મિતો વાક્યમબ્રવીત્ ॥

॥ મૈથિલ ઉવાચ ॥ ॥
દૃષ્ટમેતન્મહાશ્ચર્યં સાધૂનાં ચરિતં તથા ॥
યેન ધર્મેણ મુક્તોઽભૂદ્રાજા ચેક્ષ્વાકુનન્દનઃ

તં ધર્મં વિસ્તરેણૈવ શ્રોતું કૌતૂહલં હિ મે ॥
મહ્યં શ્રદ્ધાવતે વિદ્વત્કૃપયા વિસ્તરાદ્વદ

ઇતિ રાજ્ઞા સુસંપૃષ્ટઃ શ્રુતદેવો મહામનાઃ ॥
સાધુસાધ્વિતિ સંભાષ્ય વ્યાજહાર નૃપોત્તમમ્

॥ શ્રુતદેવ ઉવાચ ॥ ॥
સમ્યગ્વ્યવસિતા બુદ્ધિસ્તવ રાજર્ષિસત્તમ ॥
વાસુદેવપ્રિયાન્ધર્માઞ્છ્રોતું યસ્માન્મતિસ્તવ

બહુજન્માર્જિતં પુણ્યં વિના કસ્યાપિ દેહિનઃ ॥
વાસુદેવકથાલાપે મતિનૈવોપજાયતે

યૂને રાજાધિરાજાય જાતેયં મતિરીદૃશી ॥
શુદ્ધં ભાગવતં મન્યે તેન ત્વાં સાધુસત્તમમ્

તસ્માત્તુભ્યં બ્રુવે સૌમ્ય ધર્માન્ભાગવતાઞ્ચ્છુભાન્ ॥
યાઞ્જ્ઞાત્વા મુચ્યતે જંતુર્જન્મસંસારબન્ધનાત્

યથા શૌચં યથા સ્નાનં યથા સન્ધ્યા ચ તર્પણમ્ ॥
અગ્નિહોત્રં યથા શ્રાદ્ધં તથા વૈશાખસત્ક્રિયાઃ

વૈશાખે માધવે ધર્માનકૃત્વા નોર્ધ્વગો ભવેત્ ॥
ન વૈશાખસમો ધર્મો ધર્મજાતેષુ વિદ્યતે

સંત્યેવ બહવો ધર્માઃ પ્રજાશ્ચારાજકા ઇવ ॥
ઉપદ્રવૈશ્ચ લુપ્યંતિ નાત્ર કાર્યા વિચારણા

સુલભાઃ સકલા ધર્માઃ કર્તું વૈશાખચોદિતાઃ ॥
ઉદકુમ્ભં પ્રપાદાનં પથિચ્છાયાદિનિર્મિતિઃ

ઉપાનત્પાદુકાદાનં છત્રવ્યજનયોસ્તથા॥
તિલયુક્તમધોર્દાનં ગોરસાનાં શ્રમાપહમ્

વાપીકૂપતડાગાદિકરણં પથિકાશ્રયમ્॥
નારિકેલેક્ષુકર્પૂરકસ્તૂરીદાનમેવ ચ

ગન્ધાનુલેપનં શય્યા ખટ્વા દાનં તથૈવ ચ ॥
તથા ચૂતફલં રમ્યમુર્વારુક રસાયનમ્

દાનં દમનપુષ્પાણાં તથા સાયં ગુડોદકમ્ ॥
ચિત્રાણ્યન્નાનિ પૂર્ણાયાં દધ્યન્નં પ્રત્યહં તથા

તાંબૂલસ્ય સદા દાનં ચૈત્રદર્શે કરીરકમ્ ॥
રવાવનુદિતે સૂર્યે પ્રાતઃ સ્નાનં દિનેદિને

મધુસૂદનપૂજા ચ કથાયાઃ શ્રવણં તથા ॥
અભ્યંગવર્જને ચૈવ તથા વૈ પત્રભોજનમ્

મધ્યેમધ્યે શ્રમાર્તાનાં વીજનં વ્યજનેન ચ ॥
સુગંધૈઃ કોમલૈઃ પુષ્પૈઃ પ્રત્યહં પૂજનં હરેઃ

ફલં દધ્યન્ન નૈવેદ્યં ધૂપદીપૌ દિનેદિને ॥
ગોગ્રાસં વૃષપત્નીનાં દ્વિજપાદાવનેજનમ્

ગુડનાગરદાનં ચ ધાત્રીપિષ્ટપ્રદાપનમ્ ॥
પથિકાનાં પ્રશ્રયં ચ દાનં તન્દુલ શાકયોઃ ॥
એતે ધર્માઃ પ્રશસ્તા હિ વૈશાખે માધવપ્રિયે

તથા ચ વિષ્ણૌઃ કુસુમાર્પણં હરેઃ પૂજા ચ કાલોચિત પલ્લવાદ્યૈઃ ॥
દધ્યન્નનૈવેદ્યનિવેદનં ચ સમસ્તપાપૌઘ વિનાશહેતુઃ

નારી પુષ્પૈર્માધવં નાર્ચયેદ્યા કાલોત્પન્નૈર્મન્દિરે વા ગૃહે વા ॥
પુત્રં સૌખ્યં ક્વાઽપિ નાપ્નોતિ હંતિ ચાયુર્ભર્તુઃ સ્વાત્મનો વા મહાત્મન્

રમાસહાયે માધવે માસિ વિષ્ણૌ પરીક્ષાયૈ ધર્મસેતોઃ પ્રજાનામ્ ॥
ગૃહં યાતે મુનિભિર્દૈવતૈશ્ચ કાલે પુષ્પૈર્નાર્ચયેદ્યસ્તુ મૂઢઃ

સ મૂઢાત્મા રૌરવં પ્રાપ્ય પશ્ચાદ્યાયાદ્યોનિં રાક્ષસીં પઞ્ચવારમ્ ॥
જલં ચાન્નં સર્વદા દેયમસ્મિન્ક્ષુધાર્તાનાં પ્રાણિનાં પ્રાણહેતુઃ

તિર્યગ્જંતુર્જાયતે વાર્યદાનાદન્નાદાનાજ્જાયતે વૈ પિશાચઃ ॥
અન્નાદાને ચાનુભૂતાં કથાં તે હ્યહં વક્ષ્યે ચાદ્ભુતાં ભૂમિપાલ

રેવાતીરે મત્પિતાઽભૂત્પિશાચઃ સ્વમાંસાશી ક્ષુત્તૃષાશ્રાંતગાત્રઃ ॥
છાયાહીને શાલ્મલીવૃક્ષમૂલે હ્યન્નાભાવાન્નષ્ટચૈતન્ય એષઃ

ક્ષુધા તૃષા કર્મણા યસ્ય બહ્વી સૂક્ષ્મં છિદ્રં કણ્ઠનાલસ્ય ચાઽસીત્ ॥
માંસં ચાન્તઃકણ્ઠમધ્યે નિષણ્ણં કુર્યાત્પીડાં પ્રાણપર્યન્તમેવ

જલં દૃષ્ટ્વા કાલકૂટપ્રકલ્પં કૌપ્યં શીતં વાઽપિ કાસારસંસ્થમ્ ॥
તસ્યાસ્તીરે ચાગતં દૈવયોગાદ્ગઙ્ગાયાત્રાકારણાન્માર્ગમધ્યે

દૃષ્ટ્વાઽદ્ભુતં શાલ્મલી વૃક્ષમૂલે ત્રુટવા ત્રુટ્વા ભક્ષયન્તં સ્વમાંસમ્ ॥
ક્રોશન્તં તં બહુધા શોચમાનં ક્ષુધાતૃષાવ્યાધિતં કર્મભિઃ સ્વૈઃ

સ માં હન્તું પ્રાદ્રવત્પાપકર્મા મત્તેજસા નિહતો દુદ્રુવે ચ ॥
તં ચાઽબ્રવં કૃપયા ક્લિન્નચિત્તો મા ભૈષ્ટ ત્વં હ્યભયં મે હિ દત્તમ્

કસ્ત્વં તાત બ્રૂહિ સદ્યોઽત્ર હેતું કૃચ્છ્રાદસ્માન્મોચયે મા વિષીદ ॥
ઇત્યુક્તો માં પ્રાહ પુત્રં ત્વજાનન્પુરાનર્તે ભૂવરાખ્યે પુરે ચ

નામ્ના મૈત્રઃ સાંકૃતેર્ગોત્રજોઽહં તપોવિદ્યાદાનયજ્ઞાદિનિષ્ઠઃ ॥
મયાઽધીતાધ્યાપિતાઃ સર્વવિદ્યાઃ કૃતો મયા સર્વતીર્થાઽવગાહઃ

દત્તં નાઽન્નં માસિ વૈશાખસંજ્ઞે લોભાદ્ભિક્ષામાત્રમપ્યેવ કાલે ॥
શોચે ચાઽહં પ્રાપ્ય પૈશાચયોનિં નાઽન્યો હેતુઃ સત્યમેવોક્તમઙ્ગ

પુત્રોઽધુના વર્તતે મદ્ગૃહે ચ ભૂરિખ્યાતિઃ શ્રુતદેવાઽભિધાનઃ ॥
વાચ્યા તસ્મૈ મદ્દશા ચાઽઽત્મજાય વૈશાખાન્નાદાનતોઽભૂત્પિશાચઃ

દૃષ્ટસ્તીરે તે પિતા નર્મદાયા નોર્ધ્વં ગતો વર્તતે વૃક્ષમૂલે ॥
ખાદન્માંસં સ્વીયમેવાઽન્વખિદ્યત્પિતુર્મુક્ત્યૈ માસિ વૈશાખસંજ્ઞે

પ્રાતઃ સ્નાત્વા પૂજયિત્વા ચ વિષ્ણું નિર્વ્યાજાન્માં તર્પયિત્વા જલૈશ્ચ ॥
દેયં ચાઽન્નં દ્વિજવર્યે ગુણાઢ્યે મુક્તો યો વૈ યાતિ વિષ્ણોઃ પદં ચ

ઇત્થં ચોક્તં ત્વત્પુરસ્તાદ્વદેતિ દયા ચૈષા મત્કૃતે નાઽત્ર શંકા ॥
ભદ્રં ભૂયાત્સર્વતો મંગલં તે શ્રુત્વા ચાઽહં ભાષિતં મે પિતુશ્ચ

દુઃખાત્કાયં દંડવત્પાતયિત્વા ભૃશાર્તોઽહં પાદયોર્ભૂરિકાલમ્ ॥
નિદન્નિદન્ભૂર્યહં બાષ્પનેત્રઃ પુત્રોઽહં તે તાત દૈવાઽઽગતોઽહમ્

કર્મભ્રષ્ટો ભૂસુરાણાં વિનિન્દ્યો નાઽભૂદ્યસ્માત્ક્લેશમોક્ષઃ પિતૄણામ્ ॥
આખ્યાહિ ત્વં કર્મણા કેન મુક્તો ભવિતા વૈ તત્કરોમિ દ્વિજેંદ્ર

તતઃ પ્રાહ પ્રીતસર્વાન્તરાત્મા યાત્રાં કૃત્વા શીઘ્રમાગત્ય ગેહમ્ ॥
પ્રાપ્તે માસે મેષસંસ્થે ચ ભાનૌ નિવેદ્યાઽન્નં વિષ્ણવે ત્વં ગુણાઢ્યમ્

દાનં દેહિ દ્વિજવર્યે મહાત્મંસ્તસ્માન્મોક્ષો ભવિતા સાન્વયસ્ય ॥
પિત્રાઽઽદિષ્ટઃ કૃતયાત્રઃ સ્વગેહે પ્રાપ્યાઽકરં માધવે ચાઽન્નદાનમ્

તસ્માન્મુક્તો મત્પિતા માં સમેત્ય યાનારૂઢો હ્યભિનંદ્યાઽઽશિષા ચ ॥
ગતો લોકં શ્રીપતેર્દુર્વિભાવ્યં યસ્મિન્ગતા ન નિવર્તંતિ ભૂયઃ

તસ્માદ્દાનં સર્વશાસ્ત્રેષુ ચોક્તં તુભ્યં પ્રોક્તં ધર્મસારં સુધર્મ્યમ્ ॥
કિમન્યત્તે શ્રોતુમિચ્છા વદસ્વ શ્રુત્વા સર્વં તે વદામીતિ સત્યમ્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં દ્વિતીયે વૈષ્ણવખણ્ડે વૈશાખમાસમાહાત્મ્યે નારદામ્બરીષસંવાદે પિશાચમોક્ષપ્રાપ્તિર્નામ સપ્તમોઽધ્યાયઃ