સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 2.7-7

અથ ધરણીદેવ્યૈ બકુલમાલિકાનિવેદિતશ્રીનિવાસોદન્તઃ ॥
॥ ધરણ્યુવાચ ॥ ॥
કૈષા બત વરા કન્યા યુષ્માભિઃ સંગતા કુતઃ ॥
કિમર્થમાગતા ચેહ પૂજ્યૈષા પ્રતિભાતિ મે

॥ કન્યકા ઊચુઃ ॥ ॥
એષા દિવ્યાઙ્ગના દેવી ત્વયિ કાર્યાર્થમાગતા ॥
દેવાલયે સઙ્ગતેયમસ્માભિઃ શિવસન્નિધૌ

પૃષ્ટાવદચ્ચ ભવતીં દ્રષ્ટુમેવાગતેતિ વૈ ॥
શક્યા દ્રષ્ટું રાજગૃહે મયા રાજ્ઞી સુખેન વા

એવં પૃષ્ટાસ્તતો બ્રૂમઃ સહાસ્માભિશ્ચ ગમ્યતામ્॥
વયં તુ ધરણીદાસ્યો ગમિષ્યામો નૃપાલયમ્

ઇત્યુક્તાસ્માભિરાયાતા ત્વત્સમીપં વસુન્ધરે॥
ભવત્યા પૃચ્છયતામેષા કિમિત્યાગમનં તવ

શ્રીવરાહ ઉવાચ ॥ ॥
ઇતિ તાસાં વચઃ શ્રુત્વા તામપૃચ્છદ્વસુન્ધરા

॥ ધરણ્યુવાચ ॥ ॥
કુતસ્ત્વમાગતા દેવિ કિં વા કાર્યં મયા તવ ॥
બ્રૂહિ સત્યં કરિષ્યામિ ત્વદાગમનકારણમ્

॥
બકુલમાલિકોવાચ ॥ ॥
વેઙ્કટાદ્રેઃ સમાયાતા નામ્ના બકુલમાલિકા

સ્વામી નારાયણોઽસ્માકમાસ્તે શ્રીવેંકટાચલે ॥
કદાચિદ્ધયમારુહ્ય હંસશુક્લં મનોજવમ્

મૃગયાર્થં ગતો રાજ્ઞો વેંકટાદ્રેઃ સમીપતઃ ॥
વનાનિ વિચરન્કાલે શોભને કુસુમાકરે

પશ્યન્મૃગાન્ગજાન્સિંહાન્ગવયાઞ્છરભાન્રુરૂન્ ॥
શુકાન્પારાવતાન્હંસાન્પત્રિણોઽન્યાન્વનાન્તરે

ગજરાજં તત્ર કઞ્ચિદ્યૂથપં મદવર્ષિણમ્ ॥
કરેણુસહિતં તુંગમન્વગચ્છત્સુરોત્તમઃ

॥
અથ શ્રીનિવાસોક્ત્યા શંખનૃપસ્ય સ્વામિતીર્થે તપઃકરણમ્ ॥ ॥
વનાદ્વનાન્તરં ગત્વા નૃપં શંખમુપાગમત્ ॥
તપસ્યન્તં બૃહચ્છૈલે પ્રતિષ્ઠાપ્ય જનાર્દનમ્

શ્રીભૂમિસહિતં નિત્યમર્ચયન્તં ચ ભક્તિતઃ ॥
શંખનાગબિલંનામ સરઃ પાવનમુત્તમમ્

તત્સરસ્તીરમાસાદ્ય તુરંગાદવરુહ્ય ચ ॥
રાજવેષં સમાસાદ્ય તમપૃચ્છન્નૃપોત્તમમ્

ક્રિયતે કિં નૃપશ્રેષ્ઠ પાદેઽસ્મિચ્છેષભૂભૃતઃ

॥ શંખ ઉવાચ ॥ ॥
અહં હૈહયદેશીયઃ પુત્રઃ શ્વેતસ્ય ભૂભૃતઃ ॥
મહાવિષ્ણોઃ પ્રીતયેઽત્ર કૃતવાનખિલાન્ક્રતૂન્

અદર્શનાન્મહાવિષ્ણોર્નિર્વિણ્ણોહં નૃપાત્મજ ॥
તદાનીમવદદ્દિવ્યા વાણી સર્વાર્ત્તિનાશિની

રાજન્નાત્ર ભવિષ્યામિ પ્રત્યક્ષસ્તે વચઃ શૃણુ ॥
ગચ્છ નારાયણાદ્રિં ત્વં તપઃ કુર્વિતિ માં સ્ફુટમ્

તતો દેશમહં ત્યક્ત્વા તપસાઽઽરાધયામ્યહમ્॥
અત્ર દેવં નૃપાચિંત્યં પ્રતિષ્ઠાપ્ય શ્રિયઃ પતિમ્

અગસ્ત્યાનુગ્રહાન્નિત્યમર્ચયામિ વિધાનતઃ ॥
ઇતિ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા સોત્પ્રાસં પ્રાહ તં વિભુઃ॥

ગચ્છ નારાયણાદ્રિં ત્વમસ્ય પાદે કિમાસ્યતે ॥
આરુહ્યાનેન માર્ગેણ પશ્ચિમે શિખરે સ્થિતમ્

પ્રણમ્ય વિષ્વક્સેનં ત્વં બાલં ન્યગ્રોધમૂલતઃ ॥
સ્વામિપુષ્કરિણીં ગત્વા સ્નાત્વા તીરેઽથ પશ્ચિમે

અશ્વત્થં તત્ર વલ્મીકં દ્રક્ષ્યસે નૃપનન્દન ॥
તયોર્મધ્યં સમાસાદ્ય તપઃ કુર્વિત્યચોદયત્

કશ્ચિચ્છ્વેતો વરાહોઽસ્મિન્વલ્મીકે ચરતિ ધુવમ્ ॥
સ તુ પુણ્યવતામેવ દર્શનં યાતિ ભૂપતે

॥ ॥ શ્રીવરાહ ઉવાચ ॥ ॥
ઇત્યાદિશ્ય હયારૂઢો જગામ મૃગયાં વિભુઃ ॥
ચરન્વનાદ્વનં સુભ્રૂઃ સમાસાદ્યારણીં નદીમ્

અવરુહ્ય હયાત્તત્ર વિચચાર તટે શુભે ॥
વનાન્તાદાગતો વાયુઃ પદ્મકહ્લારશીતલઃ ॥
શ્રમાપનયનો મન્દં સિષેવે પુરુષોત્તમમ્

તરવઃ પુષ્પવર્ષાણિ વિકિરન્તઃ સિષેવિરે ॥
એવં સ વિચરન્દેવઃ પુષ્પભારાનતાંસ્તરૂન્

વિચિન્વન્ગજરાજં તં પુષ્પલાવીર્દદર્શ હ ॥
કન્યાઃ સુવેષા રુચિરા મેઘેષ્વિવ શતહ્રદાઃ

।
તાસાં મધ્યગતાં તન્વીં દદર્શાતિમનોહરામ્ ॥
લક્ષ્મીસમાં હેમવર્ણાં તસ્યાં સક્તમના અભૂત્

તાં ગૃધ્નુરાહ તાઃ કન્યાઃ કેયમિત્યેવ પૂરુષઃ ॥
ઉક્તસ્તાભિરિયં કન્યા વિયદ્રાજ્ઞો મહાબલ

ઇદં શ્રુત્વા વચસ્તાસાં હયમારુહ્ય વેગવાન્ ॥
આજગામાશુ ભગવાન્સ્વાલયં રુચિરં ગિરિમ્

તત્ર સ્વાલયમાસાદ્ય સ્વામિપુષ્કરિણીતટે ॥
મામાહૂયાવદદ્દેવો હલા બકુલમાલિકે

વિયદ્રાજપુરં ગત્વા પ્રવિશ્યાન્તઃપુરં સખિ ॥
તત્પત્નીં ધરણીં પ્રાપ્ય પૃષ્ટ્વા કુશલમેવ ચ

યાચસ્વ તનયાં તસ્યા રુચિરાં કમલાલયામ્ ॥
રાજ્ઞોભિમતમાજ્ઞાય શીઘ્રમાગચ્છ ભામિનિ

ઇત્થં દૈવેન ચાજ્ઞપ્તા દેવિ ત્વદ્ગૃહમાગતા ॥
યથોચિતં કુરુષ્વેહ રાજ્ઞા મંત્રિયુતેન ચ

॥
અથ બકુલમાલિકોક્ત્યા ધરણ્યાદિકૃતવિવાહનિશ્ચયઃ ॥ ॥
કન્યયા ચ વિચાર્યૈવ પ્રોચ્યતામુત્તરં વચઃ

॥ શ્રીવરાહ ઉવાચ ॥ ॥
અથ તસ્યા વચઃ શ્રુત્વા પ્રીતા રાજ્ઞી બભૂવ હ ॥
આહૂયાકાશરાજં તમુપેત્ય કમલાલયામ્

મંત્રિમધ્યેઽવદદ્દેવી વચનં બકુલસ્રજઃ ॥ શ્રુ
ત્વા પ્રીતોઽવદદ્રાજા મંત્રિણઃ સપુરોહિતાન્

॥ આકાશરાજ ઉવાચ ॥ ॥
કન્યા ત્વયોનિજા દિવ્યા સુભગા કમલાલયા ॥
અર્થિતા દેવદેવેન વેંકટાદ્રિનિવાસિના

પૂર્ણો મનોરથો મેઽદ્ય બ્રૂત કિં સંમતં તુ વઃ ॥
શ્રુત્વા મંત્રિગણાઃ સર્વે રાજ્ઞો વચનમુત્તમમ્

પ્રોચુઃ સુપ્રીતમનસો વિયદ્રાજં મહીપતિમ્ ॥
વયં કૃતાર્થા રાજેન્દ્ર કુલં સર્વોન્નતં ભવેત્

ભવત્કન્યેયમતુલા શ્રિયા સહ રમિષ્યતિ ॥
દીયતાં દેવદેવાય શાર્ઙ્ગિણે પરમાત્મને

અયં વસન્તઃ શ્રીમાંશ્ચ શુભં શીઘ્રં વિધીયતામ્

॥
અથ બૃહસ્પત્યુક્ત્યા વિવાહલગ્નસ્થિરીકરણમ્ ॥ ॥
આહૂય ધિષણં લગ્નં વિવાહાર્થં વિધીયતામ્

તથાસ્ત્વિત્યાહ્વયામાસ સુરલોકાદ્બૃહસ્પતિમ્ ॥
પપ્રચ્છ કન્યાવરયોર્વિવાહાર્થં નરેશ્વરઃ

॥ રાજોવાચ ॥ ॥
કન્યાયા જન્મનક્ષત્રં મૃગશીર્ષમિતિ સ્મૃતમ્ ॥
દેવસ્ય શ્રવણર્ક્ષન્તુ તયોર્યોગો વિચાર્યતામ્

શ્રુત્વાઽબ્રવીત્સ ધિષણસ્તયોરુત્તરફલ્ગુની ॥
સંમતા સુખવૃદ્ધ્યર્થં પ્રોચ્યતે દૈવચિંતકૈઃ

તયોરુત્તરફલ્ગુન્યાં વિવાહઃ ક્રિયતામિતિ ॥
વૈશાખમાસે વિધિવત્ક્રિયતામિતિ સોઽબ્રવીત્

॥ શ્રીવરાહ ઉવાચ ॥ ॥
રાજા તુ ધિષણં તત્ર સંપૂજ્યાથ વિસૃજ્ય ચ ॥
દેવસ્ય દૂતિકામાહ ગચ્છ દેવાલયં શુભે ॥

વૈશાખે દેવદેવાય કલ્યાણં વદ સુવ્રતે ॥
વૈવાહિકવિધાનં તુ કૃત્વા ચાગમ્યતામિતિ

તતો દેવ્યાઃ પ્રિયકરં શુકં દૂતં તયા સહ ॥
વિસૃજ્ય વાયું સ્વસુતમિન્દ્રાદ્યાનયનેઽસૃજત્

॥ અથ વિશ્વકર્માદિકૃતપુરાલંકારાદિક્રમઃ ॥ ॥
આહૂય વિશ્વકર્માણં પુરાલંકારકર્મણિ ॥
નિયોજયામાસ સોઽપિ નિર્મમે નિમિષાંતરાત્

ઇન્દ્રોઽસૃજત્પુષ્પવૃષ્ટિં નનૃતુશ્ચાપ્સરોગણાઃ ॥
ધનદો ધનધાન્યાદ્યૈઃ પૂરયામાસ વેશ્મ તત્ ॥

યમસ્તુ રોગરહિતાંશ્ચકાર મનુજાન્ભુવિ ॥
વરુણો રત્નજાલાનિ મૌક્તિકાદીન્યપૂરયત્

એવં સંપાદ્ય સર્વાણિ યયુર્દેવા વૃષાચલમ્ ॥

॥ અથ શુકેન સહ બકુલાયાઃ શ્રીનિવાસસમીપે ગમનમ્ ॥
॥ શ્રીવરાહ ઉવાચ ॥ ॥
તતઃ સા હયમારુહ્ય શુકેન સહિતા યયૌ ॥
શ્રીવેંકટાદ્રિમાસાદ્ય દેવાલયસમીપતઃ

અવરુહ્ય તુરંગાત્સા સશુકાઽભ્યન્તરં યયૌ ॥
દૃષ્ટ્વા દેવં રત્નપીઠે શ્રિયા સહ સુલોચનમ્ ॥

પ્રણમ્ય હ્યવદત્પ્રીતા કૃત્યં તત્ર કૃતં વિભો ॥
માંગલ્યવાર્તાં વક્તું વૈ શુક એષ સમાગતઃ

॥ અથ શ્રીનિવાસાય શુકાવેદિત પદ્માવતીપરિણયવૃત્તાન્તઃ ॥ ॥
વદેતિ દેવેનાજ્ઞપ્તઃ શુકો નત્વા તમબ્રવીત્ ॥
॥ શુક ઉવાચ ॥ ॥
ત્વાં પ્રત્યાહ સુતા ભૂમેર્મામંગીકુરુ માધવ

વદામિ તવ નામાનિ સ્મરામિ ત્વદ્વપુસ્સદા ॥
ધ્રિયન્તે તવ ચિહ્નાનિ ભુજાદ્યંગૈ રમાપતે

ત્વદ્ભક્તાનર્ચયામીહ પંચસંસ્કારસંયુતાન્ ॥
ત્વત્પ્રીતયે હિ કર્માણિ કરોમિ મધુસૂદન

એવં સદૈવાચરંત્યાઃ પિત્રોરનુમતે મમ ॥
કુરુ પ્રસાદં દેવેશ મામંગીકુરુ માધવ

ઇતિ વિજ્ઞાપયામાસ કમલસ્થા ધરાસુતા ॥
શુકસ્ય વચનં શ્રુત્વા સુપ્રિયં ત્વાત્મનો હરિઃ

॥ અથ પદ્માવત્યાઃ શુકદત્તશ્રીનિવાસમાલાધારણમ્॥
॥ શ્રીભગવાનુવાચ ॥ ॥
કર્તું કલ્યાણમુદ્વાહમાગમિષ્યામિ ચાઽમરૈઃ ॥
શુક ગચ્છ વદૈવં તામિત્થં દેવોઽબ્રવીદિતિ

શુકઃ શ્રુત્વા દેવવાક્યમાદાય વનમાલિકામ્॥
દેવદત્તાં યયૌ શીઘ્રં વિયદ્રાજસુતાં પ્રતિ

તુલસીમાલિકાં દત્ત્વા મૃગનાભિસુગંધિનીમ્ ॥
પ્રણમ્ય દેવીમવદચ્છુકો દેવવચઃ શુભમ્

શ્રુત્વા તન્માલિકાં ગૃહ્ય ભૂમિજા શિરસા દધૌ ॥
ચક્રેઽલંકારમુચિતં દેવાગમનકાંક્ષિણી ॥

વિયદ્રાજોઽપિ સાનન્દમિન્દુમાહૂય સાદરમ્॥
અન્નં વિધીયતાં રાજન્વિવિધં રસસંયુતમ્

વિષ્ણોર્નૈવેદ્યયોગ્યં યત્પરમાન્નં વિધીયતામ્ ॥
દેવાનાં ચ ઋષીણાં ચ નરાણામપિ સંમતમ્

ચતુર્વિધં સુગન્ધાઢ્યમમૃતાંશૈઃ સુધાકર ॥
એવં કૃત્વા સંવિધાનં પ્રતીક્ષ્યાગમનં વિભોઃ

સભાયાં મંત્રિસહિતઃ સમાસ્ત પ્રીતમાનસઃ ॥
પુત્રીમલંકૃતાં કૃત્વા ધરણીસહિતો નૃપઃ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં દ્વિતીયે વૈષ્ણવખણ્ડે શ્રીવેંકટાચલમાહાત્મ્યે ધરણીવરાહસંવાદે ધરણીદેવ્યૈ બકુલમાલિકાનિવેદિત શ્રીનિવાસોદન્તકમલાલયાકલ્યાણવિધ્યાદિવૃત્તાંતવર્ણનંનામ સપ્તમોઽધ્યાયઃ