સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 2.6-7

॥ અથ બકુલમાલિકાં પ્રતિ સખીવિનિવેદિતપદ્માવત્યુદન્તઃ ॥
॥ યોષિત ઊચુઃ ॥ ॥
વયમાકાશરાજસ્ય શુદ્ધાન્તનિલયાઃ સ્ત્રિયઃ ॥
સખ્યઃ પદ્માલયાયા વૈ દુહિતુર્વસુધાપતેઃ

રાજપુત્રીં પુરસ્કૃત્ય ગતાઃ પૂર્વં વનાંતરમ્ ॥
કુર્વંત્યઃ પુષ્પાવચયં રાજપુત્ર્યર્થમાકુલાઃ

વૃક્ષમૂલે સમાસીનાસ્તત્ર પશ્યામ પૂરુષમ્ ॥
ઇન્દ્રનીલમણિશ્યામમિન્દિરામન્દિરોરસમ્

ઈષત્સ્મિતમુખં ચારુપીનદીર્ઘભુજદ્વયમ્ ॥
મૃષ્ટપીતાંબરં હેમબાણબાણાસનોજ્જ્વલમ્

સુવર્ણમુકુટં હારકેયૂરાદિવિભૂષિતમ્ ॥
તં તુ પદ્માલયા દૃષ્ટ્વા સખી કમલલોચના

દ્રુતહેમનિભાકારા પશ્ય પશ્યેતિ સાબ્રવીત્ ॥
પશ્યન્તીનાં તદાસ્માકં ગતોઽન્તર્ધાનમાશુ સઃ

સા સખી મૂર્ચ્છિતાસ્માભિનીતા રાજગૃહં તતઃ

॥
અથ પદ્માવતીમુદ્દિશ્ય દૈવજ્ઞં પ્રતિ વિયદ્રાજકૃતપ્રશ્નાદિઃ ॥ ॥
દૃષ્ટ્વાઽસ્વસ્થાં નૃપઃ પુત્રીમપૃચ્છદ્દૈવચિન્તકમ્ ॥
વદ વિપ્રેન્દ્ર પુત્ર્યા મે ગ્રહચારફલં મુને

બૃહસ્પતિસમો વિપ્રો વિચાર્યાત્મનિ ખેચરાન્ ॥
અનુકૂલા ગ્રહાઃ સર્વે તવ પુત્ર્યા નૃપોત્તમ

કિન્તુ નિત્યં ગ્રહફલં કિંચિદ્ભ્રાંતિકરં નૃપ ॥
તમુવાચ પુનર્ધીમાન્પ્રશ્નકાલં વિચાર્ય ચ

છાયાં ગુણિત્વા લગ્નં ચ તત્ફલાનિ વિચાર્ય ચ ॥
લગ્ને લગ્નાધિપશ્ચન્દ્રઃ કેંદ્રે ચૈવ બૃહસ્પતિઃ

નિદ્રાતિ દિનપક્ષી તુ પ્રશ્નપક્ષી તુ રાજ્યગઃ ॥
શૃણુ રાજન્ફલં તસ્ય સ્વાસ્થ્યમેવ ભવિષ્યતિ

ઉત્તમઃ પુરુષઃ કશ્ચિદાગતઃ કન્યકાં પ્રતિ ॥
તં દૃષ્ટ્વા મૂર્ચ્છિતા પુત્રી તેન યોગં સમેષ્યતિ

તેનૈવ પ્રેષિતા કાચિદાગમિષ્યતિ કન્યકા ॥
સા તુ વક્ષ્યતિ યદ્વાક્યં તદ્ધિતં તે ભવિષ્યતિ

તત્કુરુષ્વ મહારાજ સત્યંસત્યં વદામ્યહમ્ ॥
કિં ચ સર્વાર્થદં યત્તુ સર્વવ્યાધિવિનાશનમ્

વક્ષ્યામિ તત્કુરુષ્વાદ્ય પુત્ર્યાસ્તવ સુખાવહમ્ ॥
કારયાગસ્ત્યલિંગસ્ય બ્રાહ્મણૈરભિષેચનમ્

ઇત્યુક્તાથ ગૃહં યાતો રાજાનં દૈવચિતકઃ ॥

॥ અથ દૈવજ્ઞોક્ત્યાગસ્ત્યલિંગાર્ચનાય વિપ્રાદિપ્રેષણમ્ ॥ ॥
આકાશરાજોઽપિ તદા વિપ્રાનાહૂય વૈદિકાન્ ॥
અભ્યર્ચ્યાજ્ઞાપયામાસ ગત્વા દેવાલયં દ્વિજાઃ

મહાભિષેકં શમ્ભોશ્ચ કુરુધ્વં મંત્રપૂર્વકમ્ ॥
ઇત્યનુજ્ઞાપ્ય તાનસ્માનાહૂયાભ્યવદચ્છુભે

મહાભિષેકસમ્ભારાન્સમ્પાદયત કન્યકાઃ ॥
ઇત્યાજ્ઞપ્તા નૃપેણૈવ વયં દેવાલયં ગતાઃ

બ્રૂહિ ત્વં સુભગેઽસ્માકં ત્વદાગમનમંજસા ॥
કુતોસિ કસ્ય વાર્થેન ક્વ વા જિગમિષા હિ તે

દિવ્યાશ્વમધિરુહ્યેમં દેવલોકાદિવાગતા

॥ શ્રીવરાહ ઉવાચ ॥ ॥
ઇતિ તાભિસ્તદા પૃષ્ટા હૃષ્ટા બકુલમાલિકા ॥
પ્રોવાચ વાચં મધુરાં હર્ષયન્તીવ બાલિકાઃ

॥ બકુલમાલિકોવાચ ॥ ॥
શ્રીવેંકટાદ્રેઃ પ્રાપ્તાહં નામ્ના બકુલમાલિકા ॥
ધરણીં દ્રષ્ટુકામાહમારુહ્યેમં તુરંગમમ્

દ્રષ્ટું શક્યા ભવેદ્દેવી કિમુ તત્ર નૃપાલયે ॥
ઇતિ તસ્યા વચઃ શ્રુત્વા તાઃ પ્રોચુર્નૃપકન્યકાઃ

અસ્માભિઃ સહિતા ત્વં વૈ દ્રક્ષ્યસે ધરણીં શુભે ॥
ઇત્યુક્તા સા તતસ્તાભિરાગતા નૃપમંદિરમ્

આગચ્છન્તીષુ તાસ્વેવં ધરણી તુ પુલિન્દિનીમ્

॥ અથ ધરણીકૃત પ્રશ્નસ્ય પુલિન્દિનીપ્રતિવચનમ્ ॥ ॥
આયાન્તીં વીથિકાયાં સા સગુંજાશંખભૂષિતામ્ ॥
શિશું સ્તનં ધયં પૃષ્ઠે બદ્ધ્વા વસ્ત્રાંચલેન વૈ

વદામિ સત્યં શૃણુત ભૂતં ભવ્યં ભવિષ્યકમ્ ॥
વદન્તી વીથિવીથીષુ તામાહૂય શુચિસ્મિતા

સ્વર્ણશૂર્પં સમાદાય તસ્મિન્મુક્તા નિધાય ચ ॥
ત્રિપ્રસ્થમાત્રાંસ્ત્રીન્રાશીન્કૃત્વા તસ્યૈ નિધાય ચ

વદ સત્યં ત્વમેષ્યદ્વા ભૂતમેવ વા ॥
ઇત્યેવં ધરણી દેવી પૃચ્છંતી તાં સ્થિતાઽભવત્

પૃષ્ટા સાવદદસ્યાસ્તુ મનસા યદ્વિચિન્તિતમ્॥
મધ્યરાશૌ ચિન્તિતં તે વદ કલ્યાણિ મે ઋજુ

ઓમિત્યાહાથ ધરણી પુલિંદાં રાજવલ્લભા ॥
॥ ધરણ્યુવાચ ॥ ॥
રાશિરુક્તઃ ફલં બ્રૂહિ ધનરાશિં દદામિ તે

॥ પુલિન્દોવાચ ॥ ॥
સત્યં વદામિ તે સુભ્રુ શિશોરન્નં પ્રયચ્છ મે ॥
ઇત્યુક્તા સા તુ ધરણી સ્વર્ણપાત્રેઽન્નમાદદે

દત્ત્વા તસ્યૈ પુલિંદિન્યૈ સત્યં બ્રૂહીતિ સાવદત્॥
સક્ષીરમન્નમાદાય દત્ત્વા પુત્રાય ભામિની

સા સત્યમવદત્સુભ્રૂર્દુહિતુર્દેહશોષણમ્॥
પુરુષાદાગતં ભીરુ તદ્રૂપાઽદર્શનાદિયમ્

અંગતાપં સમાપન્ના હ્યનંગશરપીડિતા ॥
સ તુ દેવાદિદેવો વૈ વૈકુણ્ઠાદાગતઃ સ્વયમ્

શ્રીવેંકટાદ્રિશિખરે સ્વામિપુષ્કરિણીતટે ॥
માયાવી પરમાનંદઃ શ્રિયા સહ રમાપતિઃ

કામરૂપી વિહરતે ભક્તાભીષ્ટપ્રદો હરિઃ ॥
સ તુરંગં સમારુહ્ય વિહરન્કાનનાન્તરે

આગત્યોપવનં રાજ્ઞિ તવ કન્યાં સ દૃષ્ટવાન્ ॥
રમાસમામિમાં દૃષ્ટ્વા સ્વયં કામવશં ગતઃ

સ્વસખીં લલિતાં દેવઃ પ્રેષયિષ્યતિ તેંતિકમ્ ॥
રમેવ તં સમેત્યૈષા રમિષ્યતિ સુખં ચિરમ્

એતત્સત્યં મમ વચઃ પશ્યાદ્યૈવ નૃપાત્મજે ॥
પુત્રસ્યાન્નં પ્રયચ્છેતિ તૂષ્ણીમાસ પુલિન્દિની

અન્નં દત્ત્વા પુનર્ભૂરિ તસ્યૈ તાં વિસસર્જ હ ॥
તસ્યાં વિનિર્ગતાયાં તુ પુલિંદિન્યામનિન્દિતા

ઉત્થાય ચાંગણાત્તસ્માદ્વિવેશાંતઃપુરં શુભમ્ ॥
યત્ર પદ્માલયા કન્યા સમાસ્તે સ્વસખીવૃતા

ગત્વા પુત્રીસમીપસ્થા કન્યાં કામાતુરાં સુતામ્॥
પુત્રિ કિં તે કરિષ્યામિ વસ્તુ કિં વા પ્રિયં શુભે

ઇતિ માત્રાભિપૃષ્ટા સા મન્દમાહ મનસ્વિની

॥ અથ પદ્માવતી નિવેદિત ભગવદ્ભાગવતયોર્લક્ષણાનિ ॥ ॥
નેત્રાભિરામં યલ્લોકે સતામપિ મનઃપ્રિયમ્ ॥
યદ્દ્રષ્ટુકામા બ્રહ્માદ્યા યત્તુ સર્વગતં મહત્

તેજસામપિ તેજસ્વિ દેવાનામપિ દૈવતમ્ ॥
ભક્તૈસ્સદ્ભિરિહ પ્રાપ્યમભક્તૈર્ન કદાચન

તસ્મિન્નેવ મનો મેઽમ્બ વસ્તુનીહ પ્રવર્તતે॥
તદેવાન્વિષ્યતાં માતર્ભક્તાનાં સર્વકામદમ્

॥ શ્રીવરાહ ઉવાચ ॥ ॥
એતચ્છ્રુત્વાથ ધરણી તામપૃચ્છત્પુનઃ સુતામ્ ॥
તદ્ભક્તલક્ષણં બ્રૂહિ યૈઃ પ્રાપ્યં તત્સુલોચને

॥ પદ્માલયોવાચ ॥ ॥
ભક્તાનાં લક્ષણં માતઃ શૃણુ ગુહ્યં સમાહિતા ॥
શંખચક્રાંકિતા નિત્યં ભુજયુગ્મે વસુન્ધરે॥

ઊર્ધ્વપુંડ્રં સાન્તરાલં તેષામેવ વિશેષતઃ ॥
પુણ્ડ્રાનિ દ્વાદશ પુનર્ધારયંતિ તથાપરે

લલાટોદરહૃત્કણ્ઠે જઠરે પાર્શ્વયોરપિ ॥
કૂર્પરયોર્ભુજદ્વન્દ્વે પૃષ્ઠે ચ ગલપૃષ્ઠકે

કેશવાદીનિ નામાનિ દ્વાદશાંગેષુ દ્વાદશ ॥
વાસુદેવેતિ તન્મૂર્ધ્નિ ધારયંતિ નમોઽસ્ત્વિતિ

તેષાં તુ નિયમાન્વક્ષ્યે માતઃ શૃણુ મનોરમાન્ ॥
વેદપારાયણરતાઃ કર્મ કુર્વંતિ વૈદિકમ્

સત્યં વદન્તિ યે દેવિ નાસૂયંતિ પરાન્ક્વચિત્ ॥
પરનિંદાં ન કુર્વંતિ પરસ્વં ન હરંતિ ચ

ન સ્મરંતિ ન પશ્યન્તિ ન સ્પૃશંતિ કદાચન ॥
પરદારાન્સુરૂપાંશ્ચ યે ચ તાન્વિદ્ધિ વૈષ્ણવાન્

સર્વભૂતદયાવંતઃ સર્વભૂતહિતે રતાઃ ॥
સદા ગાયંતિ દેવેશમેતાન્ભક્તાનવેહિ વૈ

યેન કેન ચ સન્તુષ્ટાઃ સ્વદારનિરતાશ્ચ યે ॥
વીતરાગભયક્રોધાસ્તાન્ભક્તાન્વિદ્ધિ વૈષ્ણવાન્

એવંવિધૈર્ગુણૈર્યુક્તાઃ પંચાયુધધરા અપિ ॥
પિત્રા ચાચાર્યરૂપેણ શિષ્ટેનાન્યેન વા પુનઃ

સ્વગૃહ્યોક્તવિધાનેન વહ્નિમાદાય વૈ બુધઃ ॥
ચક્રાદ્યાયુધમંત્રેણ જુહુયાત્ષોડશાહુતીઃ

મૂલમંત્રેણ સૂક્તેન પૌરુષેણ તતઃ પરમ્ ॥
જાતવેદઃ સુમંત્રેણ પશ્ચાદષ્ટોત્તરં શતમ્

હુત્વા મહાવ્યાહૃતિભિશ્ચક્રાદીંસ્તત્ર તાપયેત્ ॥
સહ્યાન્સુતપ્તાન્ગુરુણા મંત્રવદ્ધારયેદ્બુધઃ

ભુજદ્વયે શંખચક્રે મૂર્ધ્નિ શાર્ઙ્ગશરૌ તથા ॥
લલાટે તુ ગદા ધાર્યા હૃદયે ખડ્ગમેવ ચ

એવં ધાર્યાણિ પઞ્ચૈવ વિષ્ણુભક્તૈર્મુમુક્ષુભિઃ ॥
અથવા ભુજયોશ્ચક્ર શંખૌ ચૈવ સુલક્ષણૌ

એવં લાઞ્છનયુક્તા યે ભક્તાસ્તે વૈષ્ણવાઃ સ્મૃતાઃ ॥
તૈરેવ લભ્યં તદ્બ્રહ્મ સદાચારસમન્વિતૈઃ

તસ્મિન્નેવ મમ પ્રીતિસ્તત્પ્રાપ્તિં કાંક્ષતે મનઃ ॥
માતર્વિષ્ણુવિનાન્યેષુ વાઞ્છા કાચિન્ન જાયતે

સ્મરામિ શ્યામલં વિષ્ણું વદામિ હરિમચ્યુતમ્ ॥
તેનૈવ માતર્જીવામિ તદ્યોગે ચિન્ત્યતાં વિધિઃ

॥ શ્રીવરાહ ઉવાચ ॥ ॥
ઇત્યુક્ત્વા માતરં દીના વિરરામામ્બુજાનના ॥
તચ્છ્રુત્વા ચિન્તયામાસ વિષ્ણુઃ પ્રીતઃ કથં ભવેત્

અથ બકુલમાલિકયા સાર્દ્ધં સખીનાં ધરણીસમીપ આગમનમ્॥
એતસ્મિન્નંતરે કન્યા અગસ્ત્યેશં સમર્ચ્ય ચ ॥
આગતા ધરણીં દ્રષ્ટું સહૈવ બકુલસ્રજા

આગતાન્બ્રાહ્મણાન્સાથ પૂજયિત્વા સુભોજનૈઃ ॥
દત્ત્વાથ દક્ષિણાઃ પૂર્ણા વસ્ત્રાલંકારસંયુતાઃ

આશિષૌ વાચયિત્વાથ વાંછિતાર્થસ્ય સિદ્ધયે ॥
વિસૃજ્ય વ્રાહ્મણાન્સર્વાનથાપૃચ્છત્સ્વયોષિતઃ

પૂજયિત્વા હ્યગસ્ત્યેશમાગતાસ્તા મનસ્વિનીઃ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં દ્વિતીયે વૈષ્ણવખણ્ડે શ્રીવેંકટાચલમાહાત્મ્યે ધરણીવરાહસંવાદે બકુલમાલિકાં પ્રતિ સખીવિનિવેદિતપદ્માવત્યુદન્તવિષ્ણુભક્તલક્ષણાદિવર્ણનંનામ ષષ્ઠોઽધ્યાયઃ