સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 2.6-8

॥ ॥ નારદ ઉવાચ ॥ ॥
વૈશાખેઽધ્વગતપ્તાનાં તૃષાર્તાનાં મહીપતે ॥
જલદાનમકુર્વાણસ્તિર્શયોનિમવાપ્નુયાત્

અત્રૈવોદાહર ન્તીમમિતિહાસં પુરાતનમ્ ॥
વિપ્રસ્ય ગૃહગોધાયાઃ સંવાદં પરમાદ્ભુતમ્

પુરા ચેક્ષ્વાકુવંશેઽભૂદ્ધેમાંગ ઇતિ ભૂમિપઃ ॥
બ્રહ્મણ્યશ્ચ વદાન્યશ્ચ જિતામિત્રો જિતેન્દ્રિયઃ

યાવત્યો ભૂમિકણિકા યાવન્તો જલબિંદવઃ ॥
યાવન્ત્યુડૂનિ ગગને તાવતીરદદાત્સ ગાઃ

યેનેષ્ટયજ્ઞદર્ભૈશ્ચ ભૂમિર્બર્હિષ્મતી શુભા ॥
ગોભૂતિલહિરણ્યાદ્યૈસ્તોષિતા બહવો દ્વિજાઃ

તેનાદત્તાનિ દાનાનિ ન વિદ્યન્ત ઇતિ શ્રુતમ્॥
તેનાદત્તં જલં ચૈકં સુખલભ્યધિયા નૃપ

બોધિતો બ્રહ્મપુત્રેણ વસિષ્ઠેન મહાત્મના ॥
અમૌલ્યં સર્વતો લભ્યં તદ્દાતા કિં ફલં લભેત્

દુર્બુદ્ધ્યા હેતુવાદૈશ્ચ ન જલં દત્તવાન્દ્વિજે ॥
અલભ્યદાને પુણ્યં સ્યાદિતિ વાક્યં સુયુક્તિમત્

સ આનર્ચ દ્વિજાન્વ્યઙ્ગાન્દરિદ્રાન્વૃત્તિકર્શિતાન્ ॥
નાર્ચયચ્છ્રોત્રિયાન્વિપ્રાંસ્તત્ત્વજ્ઞાન્બ્રહ્મવાદિનઃ

પ્રખ્યાતાન્પૂજયિષ્યંતિ સર્વે લોકા મહાર્હણાઃ ॥
અનાથાનામવિદ્યાનાં વ્યંગાનાં ચ દ્વિજન્મનામ્

દરિદ્રાણાં ગતિઃ કા વા તસ્માત્તે મે દયાસ્પદમ્ ॥
ઇતિ દુર્ધીરપાત્રેષુ દત્તવાન્કિમપિ સ્વયમ્

તેન દોષેણ મહતા ચાતકત્વં ત્રિજન્મસુ ॥
એકજન્મનિ ગૃધ્રત્વં શ્વાઽભવત્સપ્તજન્મસુ

પશ્ચાન્નૃપગૃહે જાતો ભૂપોઽયં ગૃહગોધિકા ॥
શ્રુતકીર્ત્યાખ્યભૂપસ્ય મિથિલાધિપતેર્નૃપ

ગૃહદ્વારપ્રતોલ્યાં ચ વર્તતે કીટકાશના ॥
સપ્તાશીતિષુ વર્ષેષુ સ્થિતં તેન દુરાત્મના

વિદેહાધિપતેર્ગેહે કદાચિદૃષિસત્તમઃ ॥
શ્રુતદેવ ઇતિ ખ્યાતઃ શ્રૌતો મધ્યાહ્ન આગતઃ

તં દૃષ્ટ્વા સહસોત્થાય જાતહર્ષો નરાધિપઃ ॥
મધુપર્કાદિભિઃ પૂજ્ય તસ્ય પાદાવનેજનીઃ

અપો મૂર્ધ્ના વહન્ક્ષિપ્રં તદોત્સિક્તૈશ્ચ બિંદુભિઃ ॥
દૈવોપદિષ્ટકાલેન પ્રોક્ષિતા ગૃહગોધિકા

સદ્યો જાતસ્મૃતિરભૂત્સ્મૃતકર્માદિદુઃખિતા ॥
ત્રાહિત્રાહીતિ ચુક્રોશ બ્રાહ્મણં ગૃહમાગતમ્

તિર્યગ્જંતુરવં શ્રુત્વા બ્રાહ્મણો વિસ્મિતોઽવદત્ ॥
કુતઃ ક્રોશસિ ગોધે ત્વં દશેયં કેન કર્મણા

ત્વં દેવઃ પુરુષઃ કશ્ચિન્નૃપો વાઽથ દ્વિજોઽથ વા ॥
કસ્ત્વં બ્રૂહિ મહાભાગ ત્વામદ્યાહં સમુદ્ધરે

ઇત્યુક્તઃ સ નૃપઃ પ્રાહ શ્રુતદેવં મહામતિમ્ ॥
અહમિક્ષ્વાકુકુલજો વેદશાસ્ત્રવિશારદઃ

યાવત્યો ભૂમિકણિકા યાવન્તસ્તોયબિંદવઃ ॥
યાવંત્યુડૂનિ ગગને તાવતીરદદં સ્મ ગાઃ

સર્વે યજ્ઞા મયા ચેષ્ટાઃ પૂર્તાન્યાચરિતાનિ મે ॥
દાનન્યપિ ચ દત્તાનિ ધર્મરાજસ્ત્વનુષ્ઠિતઃ

તથાપિ દુર્ગતિર્જાતા મમ ચોર્ધ્વગતિં વિના ॥
ત્રિવારં ચાતકત્વં મે ગૃધ્રત્વં ચૈકજન્મનિ

સપ્તજન્મસ્વલર્કત્વં પ્રાપ્તં પૂર્વં મયા દ્વિજ ॥
સિંચતાઽનેન ભૂપેન ત્વપઃ પાદાવનેજનીઃ

બિંદવો દૂરમુત્ક્ષિપ્તાસ્તૈઃ સિક્તોઽહં કથંચન ॥
તેન જન્મસ્મૃતિરભૂત્સર્વપાપ્મા હતશ્ચ મે

ગોધા જન્માનિ ભાવ્યાનિ હ્યષ્ટા વિંશતિકાનિ મે ।
દૃશ્યન્તે દૈવસૃષ્ટાનિ બિભ્યે તૈર્જન્મભિર્ભૃશમ્

ન કારણં પ્રપશ્યાભિ તન્મે વિસ્તરતો વદ ॥
ઇત્યુક્તઃ સ ઋષિઃ પ્રાહ જ્ઞાત્વા વિજ્ઞાનચક્ષુષા

શૃણુ ભૂપ પ્રવક્ષ્યામિ તવ દુર્યોનિકારણમ્ ॥
ન જલં તુ ત્વયા દત્તં વૈશાખે માધવપ્રિયે

તજ્જલં સુલભં મત્વા હ્યમૂલ્યમિતિ નિશ્ચિતમ્ ॥
નાધ્વગાનાં દ્વિજાતીનાં ઘર્મકાલેઽપ્યજાનતા

તથા પાત્રં સમુત્સૃજ્ય હ્યપાત્રે પ્રતિદત્તવાન્ ॥
જ્વલન્તમગ્નિમુત્સૃજ્ય નહિ ભસ્મનિ હૂયતે

બહુધા વર્ણિતસ્યાઽપિ સૌગન્ધ્યાદિયુતસ્ય ચ ॥
કણ્ટકાન્વિતવૃક્ષસ્ય ન કુર્વંતિ સમર્ચનમ્

વિશિષ્ટાનાં પાદપાનામશ્વત્થઃ સેવ્યતાં ગતઃ ॥
તુલસીં તુ સમુત્સૃજ્ય બૃહતી પૂજ્યતે નુ કિમ્

અનાથત્વં પૂજ્યતાયાં ન પ્રયોજકતામિયાત્ ॥
પંગ્વાદ્યા યેઽપ્યનાથા હિ દયાપાત્રં હિ કેવલમ્

તપોનિષ્ઠા જ્ઞાનનિષ્ઠાઃ શ્રુતિશાસ્ત્રવિશારદાઃ ॥
વિષ્ણુરૂપાઃ સદા પૂજ્યા નેતરે તુ કદાચન

તત્રાપિ જ્ઞાનિનોઽત્યર્થં વિપ્રા વિષ્ણોઃ સદૈવ હિ ॥
જ્ઞાનિનામપિ ભૂપાલ વિષ્ણુરેવ સદા પ્રિયઃ ॥
તસ્માજ્જ્ઞાની સદા પૂજ્યઃ પૂજ્યાત્પૂજ્યતરઃ સ્મૃતઃ

અવજ્ઞા સાધુવૃત્તાનામિહાઽમુત્ર ચ દુઃખદા ॥
સેવા વૈ મહતાં પુંસાં પુમર્થાનાં હિ કારણમ્

કોટયોઽપ્યન્ધજાતીનાં ન પશ્યંતિ યથાઽયથમ્ ॥
એવં મન્દાયુતાનાં તુ સંગતિર્નાર્થદા ભવેત્

નહ્યમ્મયાનિ તીર્થાનિ ન દેવા મૃચ્છિલામયાઃ ॥
તે પુનંત્યુરુકાલેન દર્શનાદેવ સાધવઃ

ન સાધુસેવનાત્ક્વાપિ સીદન્તે તૈઃ સુશિક્ષિતાઃ ॥
જન્મમૃત્યુજરાદ્યૈર્વા સુધયાઽઽપ્યાયિતા યથા

ન જલં તુ ત્વયા દત્તં સાધવો વા ન સેવિતાઃ ॥
તેન તે દુર્ગતિશ્ચેયં પ્રાપ્તા ચેક્ષ્વાકુનંદન

વૈશાખે મત્કૃતં પુણ્યં તુભ્યં દાસ્યામિ શાન્તયે ॥
ભૂતં ભવ્યં ભવદ્યેન કર્મજાતં વિજે ષ્યસિ

ઇત્યુક્ત્વાઽપ ઉપસ્પૃશ્ય દદૌ પુણ્યમનુત્તમમ્

યદા દત્તં બ્રાહ્મણેન સ્નાનં ચૈકદિને કૃતમ્ ॥
તેન ધ્વસ્તાઽખિલાઘસ્તુ ત્યક્ત્વા તાં ગૃહગોધિકામ્

દિવ્યં વિમાનમારુહ્ય દિવ્યસ્રગ્વસ્ત્રભૂષણઃ ॥
પશ્યતામેવ ભૂતાનાં મૈથિલસ્ય ગૃહાંતરે

બદ્ધાઞ્જલિપુટો ભૂત્વા પરિક્રમ્ય પ્રણમ્ય ચ ॥
અનુજ્ઞાતો યયૌ રાજા સ્તૂયમાનોઽમરૈર્દિવમ્

તત્ર ભુક્ત્વા મહાભોગાન્વર્ષાયુતમતન્દ્રિતઃ ॥
સ એવ ચેક્ષ્વાકુકુલે કાકુત્સ્થોઽભૂન્મહાપ્રભુઃ

સપ્તદ્વીપવતીપાલો બ્રહ્મણ્યઃ સાધુસંમતઃ ॥
દેવેન્દ્રસ્ય સખા વિષ્ણોરંશ એવ મહાપ્રભુઃ

બોધિતસ્તુ વસિષ્ઠેન વૈશાખોક્તાન્મનોરમાન્ ॥
અનુષ્ઠાયાખિલાન્ધર્માંસ્તેન ધ્વસ્તાખિલાઽશુભઃ

દિવ્યં જ્ઞાનં સમાસાદ્ય વિષ્ણોઃ સાયુજ્યમાપ્તવાન્॥
વૈશાખઃ શુભદસ્તસ્માત્પુંભિઃ સર્વૈરનુષ્ઠિતઃ

આયુર્યશઃપુષ્ટિદોઽયં મહાપાપૌઘનાશનઃ ॥
પુમર્થાનાં નિદાનં ચ વિષ્ણુઃ પ્રીણાત્યનેન તુ

ચાતુર્વર્ણ્યનરૈઃ સર્વૈશ્ચતુરાશ્રમવર્તિભિઃ ॥
અનુષ્ઠેયો મહાધર્મો વૈશાખે માધવાગમે

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં દ્વિતીયે વૈષ્ણવખણ્ડે વૈશાખમાસમાહાત્મ્યે નારદામ્બરીષસંવાદે ગૃહગોધિકાખ્યાનં નામ ષષ્ઠોઽધ્યાયઃ