સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 2.6-4

॥ સ્કંદ ઉવાચ ॥ ॥
કરાદ્વિગલિતં યત્ર કપાલં તે મહેશ્વર ॥
તસ્ય તીર્થસ્ય માહાત્મ્યં કૃપયા વદ મે પિતઃ

॥ ॥ શિવ ઉવાચ ॥ ॥
અતિગુહ્યમિદં તીર્થં સુરાસુરનમસ્કૃતમ્ ॥
બ્રહ્મહાઽપિ નરો યત્ર સ્નાનમાત્રેણ શુદ્ધ્યતિ

પંચ તીર્થાનિ તિષ્ઠંતિ કપાલે પાપમોચને ॥
તત્ર સ્નાનં તપો દાનં સર્વમક્ષયમિષ્યતે

પિંડં વિધાય વિધિવન્નરકાત્તારયેત્પિતૄન્ ॥
પિતૃતીર્થમિદં પ્રોક્તં ગયાતોઽષ્ટગુણાધિકમ્

તિલતર્પ્પણતો યાંતિ પિતરઃ સ્વર્ગમુત્તમમ્

અહોરાત્રં સ્થિરો ભૂત્વા જપનિષ્ઠઃ સમાહિતઃ ॥
તસ્યેષ્ટસિદ્ધિર્મહતી તત્ક્ષણાદેવ જાયતે

પારલૌકિકકર્માણિ સર્વાણ્યવ્યાહતાનિ ચ ॥
કપાલમોચને તીર્થે નાધિકં પિતૃકર્મણિ

॥ સ્કંદ ઉવાચ ॥ ॥
કુત્ર વા બ્રહ્મતીર્થં વૈ ફલં વા કીદૃશં ભવેત્ ॥
કે વા તત્ર વસંતીહ કૃપયા વદ મે પિતઃ

શિવ ઉવાચ ॥ ॥
એકદા વિષ્ણુનાભ્યમ્ભોરુહસ્થસ્ય પ્રજાપતેઃ ॥
વેદાન્મુખાંબુજાદ્ધૃત્વા જગ્મતુર્મધુકૈટભૌ

તતો હ્યુત્થાય શયનાત્સિસૃક્ષુરબ્જસંભવઃ ॥
સ્રષ્ટું વિનાઽગમં લોકે ન શશાક હૃતસ્મૃતિઃ

તદા બદરિકામેત્ય હરિણા પ્રતિપાલિતામ્ ॥
તુષ્ટાવ પ્રણતો ભૂત્વા ભગવંતં સનાતનમ્

તતઃ કુંડાત્સમુદ્ભૂતો હયશીર્ષો નિજાયુધઃ ॥
પીતાંબરધરઃ શુક્લશ્ચતુર્બાહુઃ સુદૃપ્તદૃક્

અત્યદ્ભુતઃ પ્રકટકઠોરલોચનશ્ચલચ્છટાવિચ્છુરિતમેઘડંબરઃ ॥
સ્વતેજસા હતનિખિલપ્રભાકુલઃ કૃપાન્વિતો દ્રુહિણપુરઃસરોઽભવત્

નિરીક્ષ્ય તં વિધિરપિ વિસ્મયાકુલઃ પ્રણમ્ય ચ સ્તુતિમકરોત્પ્રસન્નદૃક્

॥
॥ બ્રહ્મોવાચ ॥ ॥
નમઃ કમલનાભાય નમસ્તે કમલાશ્રય ॥
નમસ્તે કમલાવાસવિશાલવનમાલિને

નમો વિજ્ઞાનભાત્રાય ગુહાવાસ નિવાસિને ॥
હૃષીકેશાય શાંતાય તુભ્યં ભગવતે નમઃ

સ્વભક્તરક્ષણકૃતે ધૃતદેહાય શાર્ઙ્ગિણે ॥
અનંતક્લેશનાશાય ગદિને બ્રહ્મણે નમઃ ॥

સંસારવિવિધાસારનિવૃત્તિકૃતકર્મણે ॥
રક્ષિત્રે સર્વજંતૂનાં વિષ્ણવે જિષ્ણવે નમઃ

નમો વિશ્વંભરાશેષનિવૃત્તગુણવૃત્તયે ॥
સુરાસુરવરસ્તંભનિવૃત્તિસ્થિતિકીર્તયે

ઇતીરિતઃ સુરપતિના મહેશ્વરો હૃદિસ્થિતોઽખિલવિદશેષકર્મભિઃ ॥
તતોઽન્તરં સપદિ ગતો નિબધ્ય તૌ સુરદ્રુહૌ કિલ નિજઘાન લીલયા

તતો નિગમમાદાય બ્રહ્મણોંઽતિકમાયયૌ॥
દત્ત્વા સ્વનિગમં તસ્મૈ સ્વસ્થોઽભૂત્સ સમીડિતઃ

તતઃ પ્રભૃતિ તત્તીર્થં બ્રહ્મણા પ્રકટીકૃતમ્ ॥
બ્રહ્મકુંડમિતિ ખ્યાતં ત્રિષુ લોકેષુ વિશ્રુતમ્

યસ્ય દર્શનમાત્રેણ મહાપાતકિનો જનાઃ ॥
વિમુક્તકિલ્બિષાઃ સદ્યો બ્રહ્મલોકં વ્રજંતિ તે

સ્નાનં કુર્વંતિ યે લોકા વ્રતચર્યામથાપિ વા ॥
બ્રહ્મલોકમતિક્રમ્ય વિષ્ણુલોકં વ્રજંતિ તે

॥ સ્કંદ ઉવાચ ॥ ॥
તતઃ કિમકરોદ્ધાતા લબ્ધ્વા વેદાઞ્જનાર્દ્દનાત્ ॥
એતદન્યચ્ચ સર્વં મે કૃપયા વદ સાંપ્રતમ્

॥ મહાદેવ ઉવાચ ॥ ॥
ચતુર્ણામપિ વેદાનાં દૃષ્ટ્વા બદરિકાશ્રમમ્ ॥
મતિર્ન જાયતે ગંતું બ્રહ્મણા સહ પુત્રક

તતસ્તુ વિકલં દૃષ્ટ્વા બ્રહ્માણં જનવાસિનઃ ॥
સિદ્ધાસ્તુ વિધિવત્સ્તુત્વા પ્રણિપત્યેદમબ્રુવન્

॥ સિદ્ધા ઊચુઃ ॥ ॥
આજ્ઞા ભગવતઃ કાર્યા સર્વૈઃ સ્થાવરજંગમૈઃ ॥
ભગવાન્સર્વજંતૂનાં કર્ત્તા હર્તા પિતા ગુરુઃ

સ્થિતિર્બ્રહ્માંતિકે વશ્ચ હરિણૈવાનુકલ્પિતા ॥
નિવૃત્તિર્વર્તતે ચૈષા તથાપ્યેતન્નિરામયમ્

એકાંતે દ્રવરૂપેણ મૂર્તિર્વોઽત્રાવતિષ્ઠતામ્ ॥
દ્વિતીયા બ્રહ્મણા સાર્દ્ધં બ્રહ્મલોકં વ્રજેત્પુનઃ

તતઃ સહૃદયા વેદા દ્વૈધીકૃતાત્મરૂપકાઃ ॥
બ્રહ્મણા બ્રહ્મલોકં તે યયુઃ સાર્દ્ધં પ્રહર્ષિતાઃ

તતસ્ત્રિલોકં વિધિવત્સસર્જ ચતુરાનનઃ ॥
દ્રવરૂપેષુ વેદેષુ સ્નાનદાનતપઃક્રિયાઃ ॥
કૃતા વિચ્છેદિતા ન સ્યુર્યાવદાભૂતસંપ્લવમ્

ફલમુદ્દિશ્ય કુર્વંતિ ઉપવાસત્રયં નરાઃ ॥
ચતુર્ણામપિ વેદાનાં વ્યાખ્યાતારો ન સંશયઃ

અનુક્રમેણ તિષ્ઠંતિ વેદાશ્ચત્વાર એવ ચ ॥
ઋગ્યજુઃસામાથર્વાખ્યા ભગવત્પાર્શ્વવર્તિનઃ

યે પુણ્યવંતોઽકલુષા વેદવેદાંગપારગાઃ ॥
તે વેદઘોષં વિરલાઃ શૃણ્વંત્યપિ કલૌ યુગે

ચતુર્ણામપિ વેદાનામુદગસ્તિ સરસ્વતી ॥
જપ્તાથ સા નૃણાં હંતિ જડતાં જલરૂપિણી

સરસ્વત્યા જલે સ્થિત્વા જપં કૃત્વા સમાહિતઃ ॥
મનોસ્તસ્ય ન વિચ્છેદઃ કદાચિદપિ જાયતે

વેદવ્યાસોઽપિ ભગવાન્યત્પ્રસાદાદુદારધીઃ ॥
પુરાણસંહિતાર્થજ્ઞોઽભવદત્ર ન સંશયઃ

ત્રયાણામપિ લોકાનાં હિતાય જગતાં પતિઃ ॥
સ્થાપયામાસ વિધિના વાણીં વાગ્વિભવપ્રદામ્

દર્શનસ્પર્શનસ્નાનપૂજાસ્તુત્યભિવન્દનૈઃ ॥
સરસ્વત્યા ન વિચ્છેદઃ કુલે તસ્ય કદાચન

મન્ત્રસિદ્ધિર્વિશેષેણ સરસ્વત્યાસ્તટે નૃણામ્ ॥
જપતામચિરણૈવ જાયતે નાત્ર સંશયઃ

બહુના કિમિહોક્તેન વાણી વાગ્વિભવપ્રદા ॥
દ્રવરૂપધરા નૃણાં દર્શનાત્પૂતિરુજ્જ્વલા

તતોઽર્વાગ્દક્ષિણે ભાગે દ્રવધારેતિ વિશ્રુતમ્ ॥
તીર્થમિંદ્રપદં યત્ર તપશ્ચક્રે પુરંદરઃ

સુદારુણં તપઃ કૃત્વા પરિતોષ્ય જનાર્દ્દનમ્ ॥
પદમૈંદ્રં સમાલેભે સુરાસુરનમસ્કૃતમ્

તપો દાનં જપો હોમો વ્રતાનિ નિયમા યમાઃ ॥
તત્રાનન્તગુણં પ્રોક્તં તત્તીર્થમતિદુર્લભમ્

પ્રતિમાસે ત્રયોદશ્યાં શુક્લાયાં હરિતોષણે ॥
સ્નાત્વા સુતીર્થે સુત્રામાચ્છન્દં ચોપેત્ય સંગતઃ

ઉપવાસદ્વયં કૃત્વા પૂજયિત્વા જનાર્દ્દનમ્ ॥
સર્વપાપવિનિર્મુક્તઃ શક્રલોકે મહીયતે

તત્રૈવ માનસોદ્ભેદઃ સર્વપાપપ્રણાશનઃ ॥
દુર્લભઃ સર્વજંતૂનાં યત્ર તે સ્યુર્મહર્ષયઃ

માનસં ચિદચિદ્ગ્રન્થિમુદ્ગ્રથ્નંતિ ચ સર્વતઃ ॥
માનસોદ્ભેવ ઇત્યાખ્યા ઋષિભિઃ પરિગીયતે

ભિંદંતિ હૃદયગ્રંથીશ્છિંદન્તિ બહુસંશયમ્ ॥
કર્માણિ ક્ષપયન્ત્યસ્માન્માનસોદ્ભેદ ઇત્યભૂત્

યદિ ભાગ્યવશાદત્ર બિંદુમાત્રં લભેન્નરઃ ॥
તત્ક્ષણાન્મુક્તિમાપ્નોતિ કિમતસ્ત્વધિકં ભવેત્

ગિરિદરીનિલયે નિવસત્યમી ઋષિગણાઃ ફલમૂલજલાશનાઃ ॥
જિતમનોવિષયાઃ શિતબુદ્ધયઃ કલિભયાદિવ પાપભયાકુલાઃ

ફલસમીરણગહ્વરનિર્ઝરાશ્રમભરાદુપલબ્ધપટોત્તમાઃ ॥
ત્રિષવણક્રમનિર્જિતદુર્જયેન્દ્રિયપરાક્રમણા મુનયસ્ત્વમી

સાધનાનિ બહૂન્યેવ કાયક્લેશકરાણ્યહો ॥
સુલભં સાધનં લોકે માનસોદ્ભેદદર્શનમ્

યસ્મિન્દિને જલં ચૈતલ્લભતે પુણ્યવાઞ્જનઃ ॥
ભવતિ વ્યાસસદૃશો યમપિતૃસમઃ ક્રમાત્

કામ્યતીર્થમિદં નૄણાં કામનાવશકૃત્પુનઃ ॥
અકામતસ્તુ મુક્તિઃ સ્યાદુભયોરેષ નિશ્ચયઃ

યદિ કશ્ચિત્પ્રમાદેન કામનાં કુરુતે નરઃ ॥
ફલં ભુક્ત્વા પુનર્મુક્તિર્ભવત્યેવ ન સંશયઃ

મહરાદિષુ લોકેષુ ભુક્ત્વા ભોગાન્યથેપ્સિતાન્ ॥
ભોગે ભુક્તે પુનર્યાતિ કામનાવશતો જનઃ

પુરુષાર્થસમાવાપ્ત્યૈ યતનીયં મનીષિભિઃ ॥
માનસોદ્ભેદને તીર્થે નાપેત્યત્રેતિ મે મતિઃ

માનસોદ્ભેદનાત્પ્રત્યગ્દિશિ સર્વમનોહરમ્ ॥
વસુધારેતિ વિખ્યાતં તીર્થં ત્રૈલોક્યદુર્લભમ્ ॥

ત્રિલોક્યાં સર્વતીર્થેભ્યઃ શ્રેષ્ઠો બદરિકાશ્રમઃ ॥
શ્રુત્વા તન્નારદાત્સર્વે વસવઃ સમુપાગતાઃ

ત્રિંશદ્વર્ષસહસ્રાણિ તપઃ પરમદારુણમ્ ॥
દલાંબુપ્રાશનાશ્ચક્રુસ્તતઃ સિદ્ધિમુપાયયુઃ

ભગવદ્દર્શનાત્પ્રાપ્તાનંદનિર્વૃત્તવિક્લમાઃ ॥
હૃદયાનન્દસંદોહપ્રફુલ્લિતમુખાંબુજાઃ

દૃષ્ટ્વા નારાયણં દેવં વરં લબ્ધ્વા મનોરમમ્॥
હરિભક્તિસુખૈશ્વર્ય્યં પરં લબ્ધ્વા મુદં યયુઃ

અત્ર સ્નાત્વા જલં પીત્વા પૂજયિત્વા જનાર્દ્દનમ્॥
ઇહ લોકે સુખં ભુક્ત્વા યાત્યંતે પરમં પદમ્

અત્ર પુણ્યવતાં જ્યોતિર્દૃશ્યતે જલમધ્યતઃ॥
યદ્દૃષ્ટ્વા ન પુનર્ભૂયો ગર્ભવાસં પ્રપદ્યતે

યેઽશુદ્ધપિતૃજાઃ પાપાઃ પાષંડમતિવૃત્તયઃ ॥
ન તેષાં શિરસિ પ્રાયઃ પતંત્યાપઃ કદાચન

દિનત્રયં શુચિર્ભૂત્વા પૂજયિત્વા જનાર્દનમ્ ॥
ઉપોષ્ય ભગવદ્ભક્ત્યા સિદ્ધાન્પશ્યંતિ સાધવઃ

યે તત્ર ચપલાસ્તથ્યં ન વદંતિ ચ લોલુપાઃ ॥
પરિહાસપરદ્રવ્યપરસ્ત્રીકપટાગ્રહાઃ

મલચૈલાવૃતાઽશાંતાઽશુચયસ્ત્યક્તસત્ક્રિયાઃ ॥
તેષાં મલિનચિત્તાનાં ફલમત્ર ન જાયતે

યે તત્ર સાધકાઃ શાંતા વિરલા વિધિવર્ત્મગાઃ ॥
તેષાં જપસ્તપોહોમો દાનવ્રતજપક્રિયાઃ ॥

ક્રિયમાણા યથાશક્ત્યા હ્યક્ષય્યફલદાયકાઃ

યત્કિંચિચ્છુભકર્માણિ ક્રિયમાણાનિ દેહિનામ્ ॥
મહદાદિફલં દદ્યુર્નિઃશ્રેયસમનુત્તમમ્

શ્રાવણીયમિહ કિં ફલાધિકં યત્ર યાંતિ વિબુધાઃ ફલાર્થિનઃ ॥
પૂજિતાદનુ હરેઃ પ્રિયાર્થિનઃ સ્વર્ગમાર્ગનિરતાઃ પ્રમોદિનઃ

યત્ર સંતિ ન ચ વિઘ્નકારિણઃ કર્મણાં હરિભયાત્સુસિધ્યતિ ॥
નિર્વિશંતિ ચ ફલં વિવેકિનઃ કર્મમાર્ગનિરતાઃ સુદેહિનઃ

યે પઠંત્યથ ચ પાઠયંત્યહો પુણ્યતીર્થવિષયં પ્રકાશિતમ્ ॥
ભક્તિભાવસમલંકૃતાશ્ચ તે સંપ્રયાન્તિ હરિમંદિરં શુભમ્

ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં દ્વિતીયે વૈષ્ણવખણ્ડે બદરિકાશ્રમમાહાત્મ્યે શિવકાર્ત્તિકેયસંવાદે વસુધારાતીર્થમાહાત્મ્યવર્ણનંનામ ષષ્ઠોઽધ્યાયઃ