स्कन्द पुराण · श्लोक 2.6-4

॥ स्कंद उवाच ॥ ॥
कराद्विगलितं यत्र कपालं ते महेश्वर ॥
तस्य तीर्थस्य माहात्म्यं कृपया वद मे पितः

॥ ॥ शिव उवाच ॥ ॥
अतिगुह्यमिदं तीर्थं सुरासुरनमस्कृतम् ॥
ब्रह्महाऽपि नरो यत्र स्नानमात्रेण शुद्ध्यति

पंच तीर्थानि तिष्ठंति कपाले पापमोचने ॥
तत्र स्नानं तपो दानं सर्वमक्षयमिष्यते

पिंडं विधाय विधिवन्नरकात्तारयेत्पितॄन् ॥
पितृतीर्थमिदं प्रोक्तं गयातोऽष्टगुणाधिकम्

तिलतर्प्पणतो यांति पितरः स्वर्गमुत्तमम्

अहोरात्रं स्थिरो भूत्वा जपनिष्ठः समाहितः ॥
तस्येष्टसिद्धिर्महती तत्क्षणादेव जायते

पारलौकिककर्माणि सर्वाण्यव्याहतानि च ॥
कपालमोचने तीर्थे नाधिकं पितृकर्मणि

॥ स्कंद उवाच ॥ ॥
कुत्र वा ब्रह्मतीर्थं वै फलं वा कीदृशं भवेत् ॥
के वा तत्र वसंतीह कृपया वद मे पितः

शिव उवाच ॥ ॥
एकदा विष्णुनाभ्यम्भोरुहस्थस्य प्रजापतेः ॥
वेदान्मुखांबुजाद्धृत्वा जग्मतुर्मधुकैटभौ

ततो ह्युत्थाय शयनात्सिसृक्षुरब्जसंभवः ॥
स्रष्टुं विनाऽगमं लोके न शशाक हृतस्मृतिः

तदा बदरिकामेत्य हरिणा प्रतिपालिताम् ॥
तुष्टाव प्रणतो भूत्वा भगवंतं सनातनम्

ततः कुंडात्समुद्भूतो हयशीर्षो निजायुधः ॥
पीतांबरधरः शुक्लश्चतुर्बाहुः सुदृप्तदृक्

अत्यद्भुतः प्रकटकठोरलोचनश्चलच्छटाविच्छुरितमेघडंबरः ॥
स्वतेजसा हतनिखिलप्रभाकुलः कृपान्वितो द्रुहिणपुरःसरोऽभवत्

निरीक्ष्य तं विधिरपि विस्मयाकुलः प्रणम्य च स्तुतिमकरोत्प्रसन्नदृक्

॥
॥ ब्रह्मोवाच ॥ ॥
नमः कमलनाभाय नमस्ते कमलाश्रय ॥
नमस्ते कमलावासविशालवनमालिने

नमो विज्ञानभात्राय गुहावास निवासिने ॥
हृषीकेशाय शांताय तुभ्यं भगवते नमः

स्वभक्तरक्षणकृते धृतदेहाय शार्ङ्गिणे ॥
अनंतक्लेशनाशाय गदिने ब्रह्मणे नमः ॥

संसारविविधासारनिवृत्तिकृतकर्मणे ॥
रक्षित्रे सर्वजंतूनां विष्णवे जिष्णवे नमः

नमो विश्वंभराशेषनिवृत्तगुणवृत्तये ॥
सुरासुरवरस्तंभनिवृत्तिस्थितिकीर्तये

इतीरितः सुरपतिना महेश्वरो हृदिस्थितोऽखिलविदशेषकर्मभिः ॥
ततोऽन्तरं सपदि गतो निबध्य तौ सुरद्रुहौ किल निजघान लीलया

ततो निगममादाय ब्रह्मणोंऽतिकमाययौ॥
दत्त्वा स्वनिगमं तस्मै स्वस्थोऽभूत्स समीडितः

ततः प्रभृति तत्तीर्थं ब्रह्मणा प्रकटीकृतम् ॥
ब्रह्मकुंडमिति ख्यातं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम्

यस्य दर्शनमात्रेण महापातकिनो जनाः ॥
विमुक्तकिल्बिषाः सद्यो ब्रह्मलोकं व्रजंति ते

स्नानं कुर्वंति ये लोका व्रतचर्यामथापि वा ॥
ब्रह्मलोकमतिक्रम्य विष्णुलोकं व्रजंति ते

॥ स्कंद उवाच ॥ ॥
ततः किमकरोद्धाता लब्ध्वा वेदाञ्जनार्द्दनात् ॥
एतदन्यच्च सर्वं मे कृपया वद सांप्रतम्

॥ महादेव उवाच ॥ ॥
चतुर्णामपि वेदानां दृष्ट्वा बदरिकाश्रमम् ॥
मतिर्न जायते गंतुं ब्रह्मणा सह पुत्रक

ततस्तु विकलं दृष्ट्वा ब्रह्माणं जनवासिनः ॥
सिद्धास्तु विधिवत्स्तुत्वा प्रणिपत्येदमब्रुवन्

॥ सिद्धा ऊचुः ॥ ॥
आज्ञा भगवतः कार्या सर्वैः स्थावरजंगमैः ॥
भगवान्सर्वजंतूनां कर्त्ता हर्ता पिता गुरुः

स्थितिर्ब्रह्मांतिके वश्च हरिणैवानुकल्पिता ॥
निवृत्तिर्वर्तते चैषा तथाप्येतन्निरामयम्

एकांते द्रवरूपेण मूर्तिर्वोऽत्रावतिष्ठताम् ॥
द्वितीया ब्रह्मणा सार्द्धं ब्रह्मलोकं व्रजेत्पुनः

ततः सहृदया वेदा द्वैधीकृतात्मरूपकाः ॥
ब्रह्मणा ब्रह्मलोकं ते ययुः सार्द्धं प्रहर्षिताः

ततस्त्रिलोकं विधिवत्ससर्ज चतुराननः ॥
द्रवरूपेषु वेदेषु स्नानदानतपःक्रियाः ॥
कृता विच्छेदिता न स्युर्यावदाभूतसंप्लवम्

फलमुद्दिश्य कुर्वंति उपवासत्रयं नराः ॥
चतुर्णामपि वेदानां व्याख्यातारो न संशयः

अनुक्रमेण तिष्ठंति वेदाश्चत्वार एव च ॥
ऋग्यजुःसामाथर्वाख्या भगवत्पार्श्ववर्तिनः

ये पुण्यवंतोऽकलुषा वेदवेदांगपारगाः ॥
ते वेदघोषं विरलाः शृण्वंत्यपि कलौ युगे

चतुर्णामपि वेदानामुदगस्ति सरस्वती ॥
जप्ताथ सा नृणां हंति जडतां जलरूपिणी

सरस्वत्या जले स्थित्वा जपं कृत्वा समाहितः ॥
मनोस्तस्य न विच्छेदः कदाचिदपि जायते

वेदव्यासोऽपि भगवान्यत्प्रसादादुदारधीः ॥
पुराणसंहितार्थज्ञोऽभवदत्र न संशयः

त्रयाणामपि लोकानां हिताय जगतां पतिः ॥
स्थापयामास विधिना वाणीं वाग्विभवप्रदाम्

दर्शनस्पर्शनस्नानपूजास्तुत्यभिवन्दनैः ॥
सरस्वत्या न विच्छेदः कुले तस्य कदाचन

मन्त्रसिद्धिर्विशेषेण सरस्वत्यास्तटे नृणाम् ॥
जपतामचिरणैव जायते नात्र संशयः

बहुना किमिहोक्तेन वाणी वाग्विभवप्रदा ॥
द्रवरूपधरा नृणां दर्शनात्पूतिरुज्ज्वला

ततोऽर्वाग्दक्षिणे भागे द्रवधारेति विश्रुतम् ॥
तीर्थमिंद्रपदं यत्र तपश्चक्रे पुरंदरः

सुदारुणं तपः कृत्वा परितोष्य जनार्द्दनम् ॥
पदमैंद्रं समालेभे सुरासुरनमस्कृतम्

तपो दानं जपो होमो व्रतानि नियमा यमाः ॥
तत्रानन्तगुणं प्रोक्तं तत्तीर्थमतिदुर्लभम्

प्रतिमासे त्रयोदश्यां शुक्लायां हरितोषणे ॥
स्नात्वा सुतीर्थे सुत्रामाच्छन्दं चोपेत्य संगतः

उपवासद्वयं कृत्वा पूजयित्वा जनार्द्दनम् ॥
सर्वपापविनिर्मुक्तः शक्रलोके महीयते

तत्रैव मानसोद्भेदः सर्वपापप्रणाशनः ॥
दुर्लभः सर्वजंतूनां यत्र ते स्युर्महर्षयः

मानसं चिदचिद्ग्रन्थिमुद्ग्रथ्नंति च सर्वतः ॥
मानसोद्भेव इत्याख्या ऋषिभिः परिगीयते

भिंदंति हृदयग्रंथीश्छिंदन्ति बहुसंशयम् ॥
कर्माणि क्षपयन्त्यस्मान्मानसोद्भेद इत्यभूत्

यदि भाग्यवशादत्र बिंदुमात्रं लभेन्नरः ॥
तत्क्षणान्मुक्तिमाप्नोति किमतस्त्वधिकं भवेत्

गिरिदरीनिलये निवसत्यमी ऋषिगणाः फलमूलजलाशनाः ॥
जितमनोविषयाः शितबुद्धयः कलिभयादिव पापभयाकुलाः

फलसमीरणगह्वरनिर्झराश्रमभरादुपलब्धपटोत्तमाः ॥
त्रिषवणक्रमनिर्जितदुर्जयेन्द्रियपराक्रमणा मुनयस्त्वमी

साधनानि बहून्येव कायक्लेशकराण्यहो ॥
सुलभं साधनं लोके मानसोद्भेददर्शनम्

यस्मिन्दिने जलं चैतल्लभते पुण्यवाञ्जनः ॥
भवति व्याससदृशो यमपितृसमः क्रमात्

काम्यतीर्थमिदं नॄणां कामनावशकृत्पुनः ॥
अकामतस्तु मुक्तिः स्यादुभयोरेष निश्चयः

यदि कश्चित्प्रमादेन कामनां कुरुते नरः ॥
फलं भुक्त्वा पुनर्मुक्तिर्भवत्येव न संशयः

महरादिषु लोकेषु भुक्त्वा भोगान्यथेप्सितान् ॥
भोगे भुक्ते पुनर्याति कामनावशतो जनः

पुरुषार्थसमावाप्त्यै यतनीयं मनीषिभिः ॥
मानसोद्भेदने तीर्थे नापेत्यत्रेति मे मतिः

मानसोद्भेदनात्प्रत्यग्दिशि सर्वमनोहरम् ॥
वसुधारेति विख्यातं तीर्थं त्रैलोक्यदुर्लभम् ॥

त्रिलोक्यां सर्वतीर्थेभ्यः श्रेष्ठो बदरिकाश्रमः ॥
श्रुत्वा तन्नारदात्सर्वे वसवः समुपागताः

त्रिंशद्वर्षसहस्राणि तपः परमदारुणम् ॥
दलांबुप्राशनाश्चक्रुस्ततः सिद्धिमुपाययुः

भगवद्दर्शनात्प्राप्तानंदनिर्वृत्तविक्लमाः ॥
हृदयानन्दसंदोहप्रफुल्लितमुखांबुजाः

दृष्ट्वा नारायणं देवं वरं लब्ध्वा मनोरमम्॥
हरिभक्तिसुखैश्वर्य्यं परं लब्ध्वा मुदं ययुः

अत्र स्नात्वा जलं पीत्वा पूजयित्वा जनार्द्दनम्॥
इह लोके सुखं भुक्त्वा यात्यंते परमं पदम्

अत्र पुण्यवतां ज्योतिर्दृश्यते जलमध्यतः॥
यद्दृष्ट्वा न पुनर्भूयो गर्भवासं प्रपद्यते

येऽशुद्धपितृजाः पापाः पाषंडमतिवृत्तयः ॥
न तेषां शिरसि प्रायः पतंत्यापः कदाचन

दिनत्रयं शुचिर्भूत्वा पूजयित्वा जनार्दनम् ॥
उपोष्य भगवद्भक्त्या सिद्धान्पश्यंति साधवः

ये तत्र चपलास्तथ्यं न वदंति च लोलुपाः ॥
परिहासपरद्रव्यपरस्त्रीकपटाग्रहाः

मलचैलावृताऽशांताऽशुचयस्त्यक्तसत्क्रियाः ॥
तेषां मलिनचित्तानां फलमत्र न जायते

ये तत्र साधकाः शांता विरला विधिवर्त्मगाः ॥
तेषां जपस्तपोहोमो दानव्रतजपक्रियाः ॥

क्रियमाणा यथाशक्त्या ह्यक्षय्यफलदायकाः

यत्किंचिच्छुभकर्माणि क्रियमाणानि देहिनाम् ॥
महदादिफलं दद्युर्निःश्रेयसमनुत्तमम्

श्रावणीयमिह किं फलाधिकं यत्र यांति विबुधाः फलार्थिनः ॥
पूजितादनु हरेः प्रियार्थिनः स्वर्गमार्गनिरताः प्रमोदिनः

यत्र संति न च विघ्नकारिणः कर्मणां हरिभयात्सुसिध्यति ॥
निर्विशंति च फलं विवेकिनः कर्ममार्गनिरताः सुदेहिनः

ये पठंत्यथ च पाठयंत्यहो पुण्यतीर्थविषयं प्रकाशितम् ॥
भक्तिभावसमलंकृताश्च ते संप्रयान्ति हरिमंदिरं शुभम्

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां द्वितीये वैष्णवखण्डे बदरिकाश्रममाहात्म्ये शिवकार्त्तिकेयसंवादे वसुधारातीर्थमाहात्म्यवर्णनंनाम षष्ठोऽध्यायः