સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 2.5

॥ વ્યાસ ઉવાચ ॥ ॥
ભગવન્બ્રૂહિ તત્ત્વેન કથં નિર્બંધતો મુનિઃ ॥
વિશ્વામિત્રો નિજં શિષ્યં કૌત્સં ક્રોધેન તાદૃશમ્

દુષ્પ્રાપ્યમર્થં યત્નેન બહુ પ્રાર્થિતવાંસ્તદા ॥
એતત્સર્વં ચ કથય મયિ યદ્યસ્તિ તે કૃપા

॥ અગસ્ત્ય ઉવાચ ॥ ॥
શૃણુ દ્વિજ કથામેતાં સાવધાનેંદ્રિયઃ સ્વયમ્ ॥
વિશ્વામિત્રો મુનિશ્રેષ્ઠઃ સ દિવ્યજ્ઞાનલોચનઃ

નિજાશ્રમે તપો દુર્ગં ચકાર પ્રયતો વ્રતી ॥
એકદા તમથો દ્રષ્ટું દુર્વાસા મુનિરાગતઃ

આગત્ય ચ ક્ષુધાક્રાંત ઉચ્ચૈઃ પ્રોવાચ સ દ્વિજઃ ॥
ભોજનં દીયતાં મહ્યં ક્ષુધાપીડિતચેતસે ॥
પાયસં શુચિ ચોષ્ણં ચ શીઘ્રં ક્ષુધાર્ત્તિને દ્વિજ

ઇતિ શ્રુત્વા વચઃ ક્ષિપ્રં વિશ્વામિત્રઃ પ્રયત્નતઃ ॥
સ્થાલ્યાં પાયસમાદાય તં સમર્પ્ય તતઃ સ્વયમ્

તદાદાયોત્થિતં દૃષ્ટ્વા દુર્વાસાસ્તં વિલોકયન્ ॥
ઉવાચ મધુરં વાક્યં મુનિં લક્ષણતત્પરઃ

ક્ષણં સહસ્વ વિપ્રેન્દ્ર યાવત્સ્નાત્વા વ્રજામ્યહમ્ ॥
તિષ્ઠતિષ્ઠ ક્ષણં તિષ્ઠ આગચ્છામ્યેષ સાપ્રતમ્

ઇત્યુક્ત્વા સ જગામૈવ દુર્વાસાઃ સ્વાશ્રમં તદા

વિશ્વામિત્રસ્તપોનિષ્ઠસ્તદા સાનુરિવાઽચલઃ ॥
દિવ્યં વર્ષસહસ્રં સ તસ્થૌ સ્થિરમતિસ્તદા

તસ્ય શુશ્રૂષણપરો મુનિઃ કૌત્સો યતવ્રતઃ ॥
બભૂવ પરમોદારમતિર્વિગતમત્સરઃ

પુનરાગત્ય સ મુનિર્દુર્વાસા ગતકલ્મષઃ ॥
ભુક્ત્વા ચ પાયસં સદ્યઃ સ જગામ નિજાશ્રમમ્

તસ્મિન્ગતે મુનિવરે વિશ્વામિત્રસ્તપોનિધિઃ ॥
કૌત્સં વિદ્યાવતાં શ્રેષ્ઠં વિસસર્જ ગૃહાન્પ્રતિ

સ વિસૃષ્ટો ગુરું પ્રાહ દક્ષિણા પ્રાર્થ્યતામિતિ ॥
વિશ્વામિત્રસ્તુ તં પ્રાહ કિં દાસ્યસિ દક્ષિણામ્ ॥
દક્ષિણા તવ શુશ્રૂષા ગૃહં વ્રજ યતવ્રત

પુનઃપુનર્ગુરું પ્રાહ શિષ્યો નિર્બન્ધવાન્યદા ॥
તદા ગુરુર્ગુરુક્રુદ્ધઃ શિષ્યં પ્રાહ ચ નિષ્ઠુરમ્

સુવર્ણસ્ય સુવર્ણસ્ય ચતુર્દશ સમાહર ॥
કોટીર્મે દક્ષિણા વિપ્ર પશ્ચાદ્ગચ્છ ગૃહં પ્રતિ

ઇત્યુક્તો ગુરુણા કૌત્સો વિચાર્ય સમુપાગમત્ ॥
કાકુત્સ્થં દિગ્વિજેતારં યયાચે ગુરુદક્ષિણામ્

ઇત્યુક્તં તે મુનિવર ત્વયા પૃષ્ટં હિ યત્પુનઃ ॥
અતોઽન્યચ્છૃણુ તે વચ્મિ તીર્થકારણમુત્તમમ્

તસ્માદ્દક્ષિણદિગ્ભાગે સંભેદઃ સિદ્ધસેવિતઃ ॥
તિલોદકીસરય્વોશ્ચ સંગત્યા ભુવિ સંશ્રુતઃ

તત્ર સ્નાત્વા મહાભાગ ભવન્તિ વિરજા નરાઃ ॥
દશાનામશ્વમેધાનાં કૃતાનાં યત્ફલં ભવેત્ ॥
તદાપ્નોતિ સ ધર્માત્મા તત્ર સ્નાત્વા યતવ્રતઃ

સ્વર્ણાદિકં ચ યો દદ્યાદ્બ્રાહ્મણે વેદપારગે ॥
શુભાં ગતિમવાપ્નોતિ અગ્નિવચ્ચૈવ દીપ્યતે

તિલોદકીસરય્વોશ્ચ સંગમે લોકવિશ્રુતે ॥
દત્ત્વાન્નં ચ વિધાનેન ન સ ભૂયોઽભિજાયતે

ઉપવાસં ચ યઃ કૃત્વા વિપ્રાન્સંતર્પયેન્નરઃ ॥
સૌત્રામણેશ્ચ યજ્ઞસ્ય ફલમાપ્નોતિ માનવઃ

એકાહારસ્તુ યસ્તિષ્ઠેન્માસં તત્ર યતવ્રતઃ ॥
યાવજ્જીવકૃતં પાપં સહસા તસ્ય નશ્યતિ

નભસ્ય કૃષ્ણામાવસ્યાં યાત્રા સાંવત્સરી ભવેત્ ॥
રામેણ નિર્મિતા પૂર્વં નદી સિંધુરિવાપરા

સિંધુજાનાં તુરંગાણાં જલપાનાય સુવ્રત ॥
તિલવચ્છ્યામમુદકં યતસ્તસ્યાં સદા બભૌ

તિલોદકીતિ વિખ્યાતા પુણ્યતોયા સદા નદી ॥
સંગમાદન્યતો યસ્યાં તિલોદક્યાં શુચિવ્રતઃ ॥
સ્નાતો વિમુચ્યતે પાપૈઃ સપ્તજન્માર્જિતૈરપિ

તસ્માત્તિલોદકીસ્નાનં સર્વપાપહરં મુને ॥
કર્ત્તવ્યં સુપ્રયત્નેન પ્રાણિભિર્ધર્મકાંક્ષિભિઃ ॥
સ્નાનં દાનં વ્રતં હોમં સર્વમક્ષયતાં વ્રજેત્

ઇતિ વિવિધવિધાનૈસ્તીર્થયાત્રાંક્રમેણ પ્રથિતગુણવિકાસઃ પ્રાપ્તપુણ્યોવિધાય ॥
હરિમુપહૃતભાવઃ પૂજયન્સર્વતીર્થં વ્રજતિ પરમધામ ન્યસ્તપાપઃ કથઞ્ચિત્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં દ્વિતીયે વૈષ્ણવખણ્ડેઽયોયામાહાત્મ્યે તિલોદર્કાપ્રભાવવર્ણનંનામ પઞ્ચમોઽધ્યાયઃ