સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 2.37

॥ જૈમિનિરુવાચ ॥ ॥
અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ દક્ષિણાયનમુત્તમમ્ ॥
સંક્રાંતેઃ પૂર્વકાલે યાઃ કલા વૈ વિંશતિર્મતાઃ

અયનં પુણ્યકાલોઽયં પુણ્યકર્મસુ કર્મિણામ્ ॥
પંચામૃતૈસ્તત્ર દેવં સ્નાપયેત્સ્વાપવદ્દ્વિજાઃ

સર્વાંગં લેપયેદસ્યાગુરુકર્પૂરચંદનૈઃ ॥
સુગન્ધ માલ્યાલંકારૈશ્ચારુવસ્ત્રૈશ્ચ દીપકૈઃ

નાનાભક્ષ્યોપહારૈશ્ચ પૂજયેત્પરમેશ્વરમ્ ॥
કર્પૂરાલતિકામુચ્ચૈર્મુખાભ્યાશે હરેર્દદેત્

દૂર્વાંકુરાક્ષતૈર્નીરાજનેનાથ પ્રવન્દયેત્ ॥
માંગલ્યગીતનૃત્તાદ્યૈર્નારી હુલુહુલાં વદેત્

પૂજિતં પૂજ્યમાનં ચ યઃ પશ્યેત્પુરુષોત્તમમ્ ॥
પૂજાશતગુણં પુણ્યં તસ્મૈ દદ્યાજ્જનાર્દનઃ

અયને દક્ષિણે તસ્મિન્નર્ચ્યમાનં શ્રિયઃ પતિમ્ ॥
વિહાય સર્વપાપાનિ વિષ્ણુલોકં વ્રજંતિ તે

સ્વલ્પા વા મહતી યાત્રા સર્વા મુક્તિપ્રદા હરેઃ ॥
તસ્મિંસ્તસ્મિન્દિને દૃષ્ટો ભગવાન્મુક્તિદો ધ્રુવમ્

વિશ્વાસહેતોર્મૂર્ખાણાં યાત્રા હ્યેતાઃ કૃપાવતા ॥
વિષ્ણુના કથિતા વિપ્રાઃ પાપિનાં કિલ્બિષાપહાઃ

આયાસજનિતં પુણ્યં મન્યન્તે યે નરાધમાઃ ॥
લક્ષ્મીપતેર્ભોજનાય સંસ્કાર્યોઽત્ર મહાનસઃ

વૈષ્ણવાગ્નિં સમાધાય નિરુપ્ય ચરુમુત્તમમ્ ॥
વૈશ્વદેવં પ્રકુર્વીત ભગવત્પાકસાધનમ્

બ્રહ્મણે વાસ્તુપતયે પ્રજાનાં પતયે તથા ॥
વિષ્ણવે વિશ્વકર્ત્રે ચ શુચ્યગ્નૌ જુહુયાચ્છુચિઃ

રાજ્ઞા નિયુક્ત આચાર્યઃ શ્રૌતસ્માર્તક્રિયાપરઃ ॥
દ્વારપાલપ્રચંડાભ્યામૈશાન્યાં ક્ષેત્રપાલિને

દક્ષિણે ચ વિરૂપાય ખગાનાં પતયે તથા ॥
દુર્ગાસરસ્વતીભ્યાં ચ નૈરૃત્યાં વિનિવેદયેત્

મહાલક્ષ્મીમહેંદ્રાભ્યાં પ્રાચ્યાં દિશિ બલિઃ સ્મૃતઃ ॥
વિષ્ણુ પારિષદેભ્યોઽથ પશૂનાં પતયે તથા

ઉદીચ્યાં બલિદાનં તુ નારદાયાથ પશ્ચિમે ॥
આગ્નેય્યામગ્નયે દદ્યાદ્વાયવ્યાં વિશ્વસાક્ષિણે

પઞ્ચશ્વસનરૂપેભ્યો વિશ્વકર્ત્રેઽથ મધ્યતઃ ॥
આદ્યંતયોર્જલં દદ્યાત્પ્રત્યેકં બલિકર્મણિ

દત્ત્વા વલિં તદગ્નૌ તુ કારયેત્પાકમુત્તમમ્ ॥
સંધ્યાત્રયે ભગવતઃ પૂજાયૈ ચરુકારણાત્

ચરુસંસ્કારકાંગાનિ ભક્ષ્યભોજ્યાદિકાનિ વૈ ॥
ન દીપ્તાન્યોજયેત્તત્ર લોકે ત્રૈવર્ણિકો નૃપઃ ॥

આર્યાન્પવિત્રાઞ્છૂદ્રાન્વા વર્ણાંશ્ચ પરિસેવકાન્ ॥
લૌકિકવ્યવહારોઽયં પચતિ શ્રીઃ સ્વયં ધ્રુવમ્

ભુંક્તે નારાયણો નિત્યં તયા પક્વં શરીરવાન્ ॥
અમૃતં તદ્ધિ નૈવેદ્યં પાપઘ્નં મૂર્ધ્નિ ધારણાત્

ભક્ષણાન્મદ્યપાનાદિમહાદુરિતનાશનમ્ ॥
આઘ્રાણાન્માનસં પાપં દર્શનાદ્દૃષ્ટિજં તથા

આસ્વાદાત્તુ કૃતં પાપં શ્રાવણં ચ વ્યપોહતિ ॥
સ્પર્શનાત્ત્વક્કૃતં પાપં મિથ્યાભાષણજં તથા

ગાત્રલેપાદ્દહેત્પાપં શારીરં વૈ ન સંશયઃ

મહાપવિત્રં હિ હરેર્નિવેદિતં નિયોજયેદ્યઃ પિતૃદેવકર્મસુ ॥
તૃપ્યંતિ તસ્મૈ પિતરઃ સુરાસ્તથા પ્રયાંતિ લોકં મધુસૂદનસ્ય તે

નાત્ઃ પવિત્રં વસ્ત્વસ્તિ હવ્યકવ્યેષુ ભો દ્વિજાઃ ॥
નરાણાં રૂપમાસ્થાય તદશ્નંતિ દિવૌકસઃ

અભિમાનો મહાંસ્તત્ર દેવદેવસ્ય ચક્રિણઃ ॥
શ્વેતો નામ મહારાજઃ પુરા ત્રેતાયુગેઽભવત્

વ્રતસ્થોઽપિ મહાભક્તિં ચકાર પુરુષોત્તમે ॥
ઇન્દ્રદ્યુમ્નેન રચિતભોગમાત્રાનુસારતઃ

ભોગાન્પ્રકલ્પયામાસ પ્રત્યહં શ્રીપતેર્મુદા ॥
ભક્ષ્યભોજ્યાન્યનેકાનિ ષડ્રસાંશ્ચ સુસંસ્કૃતાન્

માલ્યાનિ ચ વિચિત્રાણિ સુગંધમનુલેપનમ્ ॥
ગીતવાદિત્રનૃત્યાનિ દિવ્યાનિ સુબહૂનિ ચ

રાજોપચારા બહુશોઽવસરેઽવસરે હરેઃ ॥
બહુવિત્તવ્યયાયાસ ભક્તિભાવનિરૂપકાઃ

તત્તદ્વૈષ્ણવશાસ્ત્રોક્તચિત્રભોગાઃ પૃથગ્વિધાઃ ॥
કલ્પિતાસ્તેન ભૂપેન વિદ્વત્પંકજભાનુના

પ્રાતઃ પૂજનવેલાયાં હરિં દ્રષ્ટું જગામ સઃ ॥
કસ્મિંશ્ચિદ્દિવસે રાજા પૂજ્યમાનં દદર્શ તમ્

પ્રણમ્ય દેવદેવં તુ બદ્ધાંજલિપુટો મુદા ॥
પ્રાસાદદ્વારનિકટે તસ્થિવાનૃપસત્તમઃ

દૃષ્ટ્વા સ્વયં વિરચિતાનુપચારાનનુત્તમાન્ ॥
ઉપાયનસહસ્રં ચ હરેરગ્રે પ્રકલ્પિતમ્

ચિંતયામાસ મનસા કિંચિદ્ધ્યાનાવલંબિતઃ ॥
મનુષ્યકલ્પિતંભોગં ગ્રહીષ્યતિ હરિઃ કિમુ

દેવૈર્દિવ્યોપચારૈર્યો શક્યતે નાર્ચનાવિધૌ ॥
માનસૈરુપહારૈર્યં પૂજયંતિ યતવ્રતાઃ

ભાવદુષ્ટો બહિર્યાગો ન મુદે તસ્ય નિશ્ચિતમ્ ॥
ઇત્થં સંચિતયન્રાજા દિવ્યાસનગતં વિભુમ્

ભુંજાનમન્નપાનાઢ્યં શ્રિયા સુપરિવેષિતમ્ ॥
દિવ્યસ્રજાલંકૃતયા દિવ્યગંધદુકૂલયા

અનર્ઘ્યરત્નમંજીરસિંજિતેન સુરાલયમ્ ॥
પૂરયંત્યા સ્વર્ણદર્વ્યા દદત્યા સાદરં રસાન્

ભગવત્પ્રતિરૂપૈશ્ચ ભુંજાનૈઃ પરિવેષ્ટિતમ્ ॥
દૃષ્ટ્વા કૃતાર્થમાત્માનં મન્યમાનસ્તદદ્ભુતમ્

પ્રોન્મીલિતાક્ષઃ સ પુનઃ પ્રાગ્દૃષ્ટં સમવૈક્ષત ॥
અતઃ પ્રભૃતિ રાજાસૌ પરાં નિર્વૃતિમાપ્તવાન્

નિવેદિતાશીર્વ્રતવાંશ્ચચાર સુમહત્તપઃ ॥
અકાલમૃત્યુનાશાય સ્વરાજ્યે મૃતમુક્તયે

મંત્રરાજં જપન્નિત્યં શ્રિતાનાં કલ્પપાદપમ્ ॥
દદર્શ શતવર્ષાંતે નૃહરિં દુરિતાપહમ્

યોગાસનાબ્જનિલયં વામાંગાવસ્થિતશ્રિયમ્ ॥
દિવ્યાલંકૃતસર્વાંગં સ્ફટિકામલવિગ્રહમ્

ત્રિદશૈઃ સિદ્ધમુક્તૈશ્ચ સ્તૂયમાનં સ્મિતાનનમ્ ॥
ભ્રાંતો વિસ્મયભીતિભ્યાં હર્ષગદ્ગદયા ગિરા ॥
પ્રસીદ નાથેતિ લપન્પપાત ધરણીતલે

તપઃકૃશં તં પ્રણતં દૃષ્ટ્વા મનુજકેસરી ॥
અકલ્મષં ક્ષિતિપતિં વિવક્ષુર્ભક્તવત્સલઃ

॥
॥ શ્રીભગવાનુવાચ ॥ ॥
ઉત્તિષ્ઠ વત્સ ભક્ત્યા તે પ્રસન્નં વિદ્ધિ માં પ્રભુમ્ ॥
મયિ પ્રસન્ને નાલભ્યં વરં તત્પ્રાર્થ્યતાં ભવાન્

શ્રુત્વેત્થં ભગવદ્વાક્યં સમુત્તસ્થૌ તતો નૃપઃ ॥
બદ્ધાંજલિપુટો નમ્રો ભક્ત્યોવાચ જનાર્દનમ્

॥ શ્વેત ઉવાચ ॥ ॥
સ્વામિન્યદિ પ્રસાદસ્તે મયિ જાતઃ સુદુર્લભઃ ॥
સારૂપ્યમથ સંપ્રાપ્ય સ્થાસ્યામિ તવ સન્નિધૌ

સ્થાસ્યે યાવન્નૃપત્વેઽહં મદ્રાજ્યે નો જનઃ ક્વચિત્ ॥
અકાલે મ્રિયતાં જંતુઃ કાલે ચેન્મુક્તિમાપ્નુયાત્

તચ્છ્રુત્વા ભગવાન્પ્રાહ શ્વેતરાજાનમુત્તમમ્

શ્વેત તે વાંછિતં ભૂયાત્તિષ્ઠ ત્વં મમ દક્ષિણે ॥
ભુક્ત્વા વર્ષસહસ્રં તુ સ્વરાજ્યં સુસમૃદ્ધિમત્

મમ નિર્માલ્યભોગેન ક્ષીણશેષાઘસંચયઃ ॥
સુનિર્મલાંતઃકરણો મત્સાયુજ્યમવાપ્સ્યસિ

વટસાગરયોર્મધ્યે મુક્તિસ્થાને સુદુર્લભે ॥
મદીયાઽઽદ્યાવતારસ્ય વિષ્ણોર્મત્સ્યસ્વરૂપિણઃ

સંમુખીનો વસ ત્વં હિ સ્ફટિકામલવિગ્રહઃ ॥
ખ્યાતિં યાસ્યસિ ભૂર્લોકે શ્વેતમાધવસંજ્ઞયા

યુવયોરંતરાલે યે પ્રાણાંસ્ત્યક્ષ્યંતિ માનવાઃ ॥
તિર્યંચોઽપિ ચ કીટા વા ધ્રુવં તે મુક્તિમાપ્નુયુઃ

અમરા યત્ર મરણમિચ્છંતિ કિમુ માનવાઃ ॥
તવોત્તરસ્યાં દિશિ યત્સરઃ પાપનિબર્હણમ્

તત્ર સ્નાત્વા ઉપસ્પૃશ્ય તદીયે દક્ષિણે તટે ॥
ઉભયોર્દૃષ્ટિપૂતઃસંત્યક્ત્વા પ્રાણાન્વિમુચ્યતે ॥

આસમંતાદિદં ક્ષેત્રં યત્રતત્રાપિ મુક્તિદમ્ ॥
મૂઢાત્મનાં વિશ્વસિતું પ્રધાનં સ્થાનમીરિતમ્

તવ રાજ્યે તુ યે લોકા મમ નિર્માલ્યભોજિનઃ॥
મૃતિરાકાલિકી તેષાં ન કદાચિદ્ભવિષ્યતિ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં દ્વિતીયે વૈષ્ણવખણ્ડે પુરુષોત્તમક્ષેત્રમાહાત્મ્યે સપ્તત્રિંશોઽધ્યાયઃ