સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 2.31-2

॥ જૈમિનિરુવાચ ॥ ॥
કૃતકૃત્યં તદાત્માનં મન્યમાનસ્તતો વ્રજેત્ ॥
અશ્વમેધાંગસંભૂતમિંદ્રદ્યુમ્નસરઃ પ્રતિ

યસ્ય તીરે નિવસતિ નરસિંહાકૃતિર્હરિઃ ॥
નરસિંહમનુપ્રાર્થ્ય તત્ર સ્નાયાદ્યથાવિધિ

નરસિંહ નમસ્તુભ્યં યસ્ય તે ક્ષેત્ર ઉત્તમે ॥
સહસ્રં વાજિમેધસ્ય ક્રતોશ્ચક્રે નૃપોત્તમઃ

ઇન્દ્રદ્યુમ્નઃ પ્રસાદાત્તે તસ્ય ક્રત્વંગસંભવે ॥
સરસિ સ્નાતુમાયાતો મામનુજ્ઞાપય પ્રભો

તતસ્તીર્થતટં ગત્વા કૃતશૌચાચમક્રિયઃ ॥
પ્રાર્થયેદંજલિં કૃત્વા ઇમં મંત્રમુદીરયેત્

અશ્વમેધાંગગોકોટિખુરક્ષુણ્ણમહીતલઃ ॥
તન્મૂત્રફેનાદાનાંભઃ પૂરિતાખિલપાવનઃ

સ્નાતું તવાગતઃ પુણ્યે સર્વતીર્થમયે જલે ॥
પૂર્વજન્મસહસ્રોત્થં પાપં સ્નાનાદ્વિમોચય

અન્તઃ પ્રવિશ્ય ચ તતો વારુણૈઃ પંચભિર્દ્વિજાઃ ॥
સ્નાયાદન્તર્જલે જપ્યાત્ત્રિરાવૃત્ત્યાઘમર્ષણમ્

અશ્વમેધાંગસંભૂત તીર્થ સર્વાઘનાશન ॥
જન્મકોટિભવં પાપં ત્વયિ સ્નાનાદ્વિનશ્યતુ

ઇમં મન્ત્રં ત્રિરુચ્ચાર્ય ત્રિઃ સ્નાયાત્તજ્જલે દ્વિજાઃ ॥
સંસ્મરેદ્વિષ્ણુગાયત્ર્યા નરસિંહાકૃતિં હરિમ્

આપો નારા ઇતિ પ્રોક્તા યસ્માત્તા નરસૂનવઃ ॥
અયનં પ્રથમં ચાસ્ય તસ્માદપ્સુ હરિં સ્મરેત્

દેવાનૃષીન્પિતૄંશ્ચૈવ તર્પયેદ્વિધિવન્નરઃ ॥
નરસિંહં તતો ગચ્છેત્પશ્ચિમાભિમુખં સ્થિતમ્

સિદ્ધં શંભું કૃત્રિમં વા પશ્ચિમાભિમુખં હરિમ્ ॥
દૃષ્ટ્વા વિમુચ્યતે પાપૈર્જન્મકોટિસમુદ્ભવૈઃ

તમાથર્વણમંત્રેણ યજેચ્ચ નરકેસરિમ્ ॥
નારદેન પુરા હ્યેષ મંત્રરાજઃ પ્રતિષ્ઠિતઃ

ઇન્દ્રદ્યુમ્નેન તેનૈવ ચિરાદેષ ઉપાસિતઃ ॥
નરસિંહાકૃતૌ નાન્યો મંત્રસ્તત્સદૃશો દ્વિજાઃ

યસ્યોચ્ચારણમાત્રેણ તુષ્ટો ભવતિ કેસરી ॥
અનેન દારુવર્ષ્માપિ બ્રહ્મણા સંપ્રતિષ્ઠિતઃ

પૂર્વોક્તૈરુપચારૈસ્તુ પૂજયેન્નરકેસરિમ્ ॥
જપાપ્રસૂનૈરરુણૈરન્યૈશ્ચૈવ સુગંધિભિઃ

ચંદનાગરુકર્પૂરૈર્લેપયેન્નરકેસરિમ્ ॥
પાયસં સિતયા યુક્તં સૌરભેયેણ સર્પિષા

કર્પૂરખણ્ડસંયુક્તાન્મોદકાન્ઘૃતપાચિતાન્ ॥
સંયાવાન્ઘૃતપૂપાંશ્ચ ફલં નાનાવિધં તથા

શર્કરાદધિસંયુક્તં શાલ્યન્નં વિનિવેદયેત્ ॥
દૃષ્ટ્વા સ્પૃષ્ટ્વા નમસ્કૃત્વા સંપૂજ્ય નરકેસરિમ્

સ્વાન્સ્વાનભીષ્ટાનાપ્નોતિ નરો વૈ નાત્ર સંશયઃ ॥
દેવત્વમમરેશત્વં ગંધર્વત્વં ચ ભો દ્વિજાઃ

ઈશિત્વં ચ વશિત્વં ચ સાર્વભૌમત્વમેવ વા ॥
યદ્યત્કામયતે ચિત્તે તત્તદાપ્નોત્યસંશયમ્

પંચતીર્થીવિધાનં ચ કથિતં પૃચ્છતાં દ્વિજાઃ ॥
દિનાનિ પંચ કૃત્વૈતાં પઞ્ચભૂતમયે પુનઃ

ન દેહે પ્રવિશેન્મર્ત્યો વ્રતી વિષ્ણુપરાયણઃ ॥
પૌર્ણમાસ્યાં પ્રત્યુષસિ તીર્થરાજજલે પુનઃ

પૂર્વોક્તવિધિના સ્નાત્વા શુદ્ધાહારો જિતેંદ્રિયઃ ॥
એકભક્તવ્રતેનૈવ વર્ત્તતે પ્રીતયે નરઃ ॥
યાવત્પંચ દિનાનિ સ્યુસ્તાવત્કાલં દ્વિજોત્તમાઃ

તતઃ પ્રવિશ્યપ્રાસાદં મંચસ્થં પુરુષોત્તમમ્ ॥
રામં સુભદ્રાં દૃષ્ટ્વા ચ મુચ્યતે પાપકંચુકૈઃ

સર્વતીર્થમયાત્કૂપાદુદ્ધૃતેન સુગન્ધિના ॥
વારિણા સ્નાપ્યમાનં તુ યો જ્યૈષ્ઠ્યાં પશ્યતે હરિમ્

ન તસ્ય પાપસંબંધ આત્મનિ પ્રભવિષ્યતિ ॥
યાત્રાકર્તૃવિધિં વક્ષ્યે શૃણુધ્વં મુનયઃ પરમ્

ચતુર્દશ્યાં દૃઢં મંચં કારયિત્વા સુશોભનમ્ ॥
તૃણકાષ્ઠમયં લિપ્તં સુધયા બહુલં શુભમ્

અથવા દાર્ષદં કુર્યાચ્ચિરસ્થાયિ દ્વિજોત્તમાઃ ॥
સ્નાનાર્થં દેવદેવસ્ય વિત્તશાઠ્યં ન કારયેત્

નાનાદ્રુમગણાકીર્ણં દક્ષિણાનિલશીતલમ્ ॥
ઉલ્લસત્સિંધુકલ્લોલશાડ્વલોપરિ સંસ્કૃતમ્

સમુચ્છ્રિતમહામૂલ્યવિતાનવરશોભિતમ્ ॥
વિરલાચ્છાદનં કુર્યાદ્દેવાનાં દર્શનાય વૈ

આયાંતિ બ્રહ્મણા સાર્દ્ધં સ્નપનાય જગત્પતેઃ ॥
સ્વર્ગંગાંભઃ સમાદાય પારિજાતવિભૂષિતમ્

બ્રહ્મર્ષયશ્ચ ત્રિદશા બ્રહ્મણા સહિતા વિભુમ્ ॥
મંચસ્થં સ્નાપયન્તીહ વચનાત્પરમેષ્ઠિનઃ

જયશબ્દૈશ્ચ સ્તુતિભિર્વંદ્યોઽયં ત્રિદિવૌકસામ્ ॥
તસ્માન્મંચસ્તુ કર્તવ્યો મંડિતો માલ્યચામરૈઃ

નાનામણિસ્રજા હારિદુકૂલકૃતતોરણમ્ ॥
સુગંધધૂપસુરભિચંદનાભઃ સમુક્ષિતમ્

એવં મંચં પ્રતિષ્ઠાપ્ય તસ્ય દક્ષિણતો દ્વિજાઃ ॥
કૂપાદ્વારિ સમુદ્ધૃત્ય કલશાન્સ્વર્ણનિર્મિતાન્

શાલાયાં શાસ્ત્રદૃષ્ટેન વિધિના ત્વધિવાસયેત્

સુવાસિતં જલં તેષુ પાવમાન્યા પ્રપૂરયેત્ ॥
ચતુર્દશીનિશામધ્યે કર્મૈતત્સમુદાહૃતમ્

શનૈઃ શનૈશ્ચ નીયાસુર્હરિં હલિ પુરઃસરમ્ ॥
બ્રાહ્મણાઃ ક્ષત્રિયા વૈશ્યા રાજ્ઞા સંમાનિતાદૃતાઃ

ચામરૈસ્તાલવૃન્તૈશ્ચ વીજ્યમાનં નિરંતરમ્ ॥
પુરાકૃતામલેપં તં વિષ્ણોરંગાન્ન હાપયેત્

યથા સુગંધલેપેન સુપુષ્ટાંગો દિને દિને ॥
તથા પ્રયત્નતઃ કાર્યઃ કૃશાંગો ન હિ પુષ્ટિકૃત્

નયેયુરપ્રમાદ્યંતો ભગવંતમાનદિતાઃ ॥
પ્રમાદતો યદિ ભવેત્પતનં મુરવૈરિણઃ

બલસ્ય વા સુભદ્રાયા રાજ્ઞો રાજ્યસ્ય ભીતિકૃત્ ॥
અપિ પાતયતાં હાનિઃ સંતતેર્બહુદુઃખિતા

નરકે નિયતં વાસો ભવેત્તેષાં દુરાત્મનામ્ ॥
વિમુહ્યંતશ્ચિરાદ્દારુમયીયં પ્રતિમા કથમ્

તિષ્ઠેદવિશ્વસંતો યે ભગવદ્દ્રોહિણસ્તુ તે ॥
નરકં પ્રતિપદ્યંતે સર્વકર્મબહિષ્કૃતાઃ

મૂઢાનાં નાસ્તિકાનાં ચ કૃતઘ્નાનાં હતાત્મનામ્ ॥
ધર્મકૃત્યેષુ જાયંતે અવિશ્વાસસ્ય યુક્તયઃ

અદૃષ્ટં યસ્ય યાવદ્ધિ સ તુ તેન વિનિર્મિતઃ ॥
તદંતે તસ્ય ક્ષીયંતે પ્રાસાદપ્રતિમાદયઃ

ન ચાયં નિર્મિતઃ કેન દ્રુમઃ સોઽપિ પ્રવર્દ્ધિતઃ ॥
વરં દદાતિ યા નૂનં ન ચાસૌ પ્રતિમા મતા

નિર્મિતાયાં પ્રતિકૃતૌ પુરા મન્વંતરાદિષુ ॥
વ્યતીતેષ્વપિ વર્દ્ધંતે જનાનાં ચ સુપર્વણામ્

ભક્તયસ્તાદૃશો વિપ્રાઃ સર્વેષાં પૃથિવીક્ષિતામ્ ॥
સ્વારોચિષેંઽતરે ચૈવ આવિર્ભૂતઃ કૃપાનિધિઃ

વૈવસ્વતેંઽતરે સપ્તવિંશે ચૈવ ચતુર્યુગે ॥
દ્વાપરાંતે સમાયાતૌ તદા કૃષ્ણાર્જુનાવુભૌ

ત્રિદિનાનિ સ્થિતાવત્ર વ્રતસ્થૌ મધુસૂદનમ્ ॥
ભક્ત્યા સંપૂજ્ય તં સ્તુત્વા જગ્મતુર્દ્વારકાં પુનઃ

ન કેઽપિ તત્ત્વં જાનંતિ માનુષીં તનુમાસ્થિતાઃ ॥
અવતારાઃ પ્રવર્તંતે વિષ્ણોરસ્ય યુગેયુગે

ધર્મસ્થાપનયા વિપ્રા લીયંતે સ્વપદે પુનઃ ॥
પૂર્વં ચ બ્રહ્મણા પ્રોક્તઃ સ ચાનેન પરસ્પરમ્

સ્થાતા પરાર્દ્ધપર્યંતં ભગવાન્દારુરૂપધૃક્ ॥
સદાયં વરદો વિષ્ણુઃ શુદ્ધસત્ત્વેન ભાવિતઃ

યસ્ય યાવાંસ્તુ વિશ્વાસસ્તસ્ય સિદ્ધિસ્તુ તાવતી ॥
પ્રમાદીકૃતવિશ્વાસો ભક્તો દૃઢમતિઃ પુમાન્

યત્નાનુરૂપં લભતે ફલમસ્માત્સુદુર્લભમ્ ॥
પુરા વઃ કથિતં સર્વમંબરીષવિમોચનમ્

તતસ્તસ્મિઞ્જગન્નાથે પરમાત્મસ્વરૂપિણિ ॥
વિધાય સુદૃઢાં ભક્તિં વસધ્વં પુરુષોત્તમે

અતોઽયં ભક્તિતો નેયઃ શ્રીકૃષ્ણમંચ ઉત્તમઃ ॥
સુભદ્રાબલભદ્રૌ ચ રાજવત્પરિચર્ય વૈ

ઉત્તોલિતેષુ ચ્છત્રેષુ ચામરૈર્વીજિતેષુ ચ ॥
કાલાગુરુસુધૂપાસુ દિક્ષુ ગંભીરનાદિષુ

નાનાવિધેષુ વાદ્યેષુ ત્વગારે પરિપૂરિતે ॥
તૌર્યત્રિકે સાધુવૃત્તે દીપિકા શ્રેણિરાજિતે

અંધકારેઽથ સર્વેષાં વર્દ્ધમાને મહોત્સવે ॥
આચ્છન્ને શ્રીપતેરંગે પ્રમાદપરિશંકયા

પટુપટ્ટદુકૂલેષુ નીયમાનેષુ દૂરતઃ ॥
ગતેર્વેગાત્તદોત્તાનીકૃતાસ્યે જગતાં ગુરૌ

આવર્ત્તદૃષ્ટયો દેવા દિવારોહણશંકિનઃ ॥
જયસ્વ રામ કૃષ્ણેતિ જય ભદ્રેતિ ચોચિરે

એવં સલીલં ભગવાઞ્જન્મજ્યૈષ્ઠ્યાભિષેચને ॥
નીયતે મંચદેશં તુ નિશીથે બ્રાહ્મણાદિભિઃ

અહંપૂર્વિકશબ્દસ્તુ દેવાનાં શ્રૂયતે દિવિ ॥
દેવદુંદુભયશ્ચૈવ જયશબ્દવિમિશ્રિતાઃ

તતો મંચસ્થિતં બ્રહ્મરૂપં પ્રત્યર્ચયા સહ ॥
આચ્છાદ્ય સર્વાણ્યંગાનિ મુખવર્જં સુચેલકૈઃ

વિના નિવેદ્યં સંપૂજ્ય ઉપચારૈઃ પુરોદિતૈઃ ॥
અધિવાસિતકુંભૈશ્ચ શાંતિઘોષપુરઃસરમ્

સમુદજ્યેષ્ઠામંત્રેણ સ્નાપયેત્સુરપુંગવાન્ ॥
પશ્યતામભિષેક્તૄણાં કૃતકૃત્યત્વહેતવે

સ્નાપ્યમાનં તુ પશ્યંતિ યે નરાસ્તત્ર સંસ્થિતાઃ ॥
ગર્ભોદકેન સ્નપનં ન તે પુનરવાપ્નુયુઃ

જ્યેષ્ઠસ્નાનં ભગવતો યે પશ્યંતિ મુદાન્વિતાઃ ॥
ન તે ભવાબ્ધૌ મજ્જંતિ યાત્રામુત્કંઠમાનસાઃ

બુદ્ધ્યબુદ્ધિકૃતઃ પુંસામનાદિઃ પાપસંચયઃ ॥
તત્ક્ષણાન્નાશમાયાતિ પશ્યતાં સ્નપનં હરેઃ

સત્યં સત્યં પુનઃ સત્યં બ્રવીમિ દ્વિજપુંગવાઃ ॥
સર્વસંતાપશમનમશેષમલનાશનમ્

સ્નપનં શ્રીપતેર્જ્યૈષ્ઠ્યાં યદિ ભક્ત્યા વિલોકનમ્ ॥
પ્રાયશ્ચિત્તનિમિત્તાનિ યાનિ પાપાનિ સંતિ વૈ

તાનિ સર્વાણિ ક્ષીયંતે પશ્યતાં સ્નપનં હરેઃ ॥
નાતઃ પરતરં કર્મ હ્યનાયાસેન મોચનમ્

જ્યેષ્ઠજન્મદિને સ્નાનં હરેર્યદવલોકિતમ્ ॥
સ્નાનદાનતપઃશ્રાદ્ધજપયજ્ઞાદયસ્તુ યે

વિધયઃ કોટિગુણિતાઃ કોટિજન્મોપપાદિતાઃ ॥
સ્નાનદર્શનપુણ્યસ્ય હરેસ્તે ન તુલાં ગતાઃ

ભક્ત્યા યઃ સ્નપનં વિષ્ણોરેકસ્મિન્વત્સરેઽપિ વા ॥
પશ્યેન્ન શોચતે વિપ્રા ઇહ સંસારમોચને

તેનેષ્ટં ક્રતુભિઃ પુણ્યૈઃ શ્રદ્ધાવિપુલદક્ષિણૈઃ ॥
મહાદાનાનિ દત્તાનિ ભોજિતાઃ કોટિશો દ્વિજાઃ

શ્રાદ્ધાનિ ગયશીર્ષાદૌ કોટિશશ્ચ કૃતાનિ વૈ ॥
પુણ્યકાલે ચ તીથાર્દૌ તપાંસિ ચરિતાનિ ચ

અર્ધોદયાદિયોગેષુ કોટિતીર્થેષુ કોટિશઃ ॥
સ્નાતાનિ તેન ભો વિપ્રા યઃ પશ્યેત્સ્નપનં હરેઃ

સત્યં સત્યં પુનઃ સત્યં બ્રવીમિ દ્વિજપુંગવાઃ ॥
નાતઃ શ્રેયસ્કરં કર્મ શાસ્ત્રદૃષ્ટપથિસ્થિતમ્

મઞ્ચસ્થં સ્નાપ્યમાનં હિ યઃ પશ્યેત્પુરુષોત્તમમ્ ॥
સ્નાનાચ્છતગુણં પુણ્યં લભતે વૈ ન સંશયઃ

મઞ્ચસ્થિતં જગન્નાથં સ્નાનાર્દ્રં યસ્તુ પશ્યતિ ॥
સાંદ્રાનન્દાર્દ્રચિત્તોઽસૌ ન કિંચિત્પાપમશ્નુતે

યદેવ પુણ્યમુદિતં સ્નાનદર્શનકર્મણિ ॥
તત્તત્ફલમવાપ્નોતિ દૃષ્ટ્વા મઞ્ચસ્થમચ્યુતમ્

એક એવ જગન્નાથસ્ત્રિધા તત્ર સ્થિતો દ્વિજાઃ ॥
એકૈકસ્યાપિ સ્નપનદર્શનં ભુક્તિમુક્તિદમ્

જયસ્વ રામભદ્રેતિ જય ભદ્રેતિ યો વદેત્ ॥
જય કૃષ્ણ જગન્નાથ જયેત્યુચ્ચારયેન્મુદા

સ્નાનકાલે સ વૈ મુક્તિં પ્રયાતિ દ્વિજસત્તમાઃ ॥
અધિવાસાદિકં તત્ર યૈઃ કૃતં સ્નાનકર્મણિ

તેષાં શ્રદ્ધામુદાયુક્તઃ પ્રદદ્યાદ્દક્ષિણાઃ પૃથક્ ॥
બ્રાહ્મણેભ્યશ્ચ મિષ્ટાન્નં વસ્ત્રાલંકરણાનિ ચ

પ્રદદ્યાચ્છ્રદ્ધયા યુક્તો દીનાનાથાંશ્ચ તર્પયેત્ ॥
યે દ્રષ્ટુમાગતાઃ સ્નાનં જીવન્મુક્તાસ્તુ તે ધ્રુવમ્

તાન્યથાશક્તિ વૈ રાજા માનયેત્પ્રીતયે હરેઃ ॥
સ્નાનાવશેષતોયેન સ્નાયાદ્ભદ્રાસનસ્થિતઃ

નારી વા પુરુષો વાપિ તસ્ય પુણ્યં વદામિ વઃ ॥
કલ્પઃ સ્યાચ્ચિરરોગાર્તો હ્યપમૃત્યું જયેદસૌ

અપુત્રા મૃતવત્સા વા વન્ધ્યા વાપિ લભેત્સુતમ્ ॥
સુભગઃ સર્વલોકાનાં નિર્ધનો ધનવાન્ભવેત્

ગુર્વિણી લભતે પુત્રં દીર્ઘાયુર્ગુણવત્તરમ્॥
ગંગાદિસર્વતીર્થાનાં સ્નાનજં ફલમુચ્યતે

સ્નાનદર્શનજં પુણ્યં ધર્માત્મા લભતે ધ્રુવમ્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં દ્વિતીયે વૈષ્ણવખણ્ડે પુરુષોત્તમક્ષેત્રમાહાત્મ્ય એકત્રિંશોઽધ્યાયઃ