સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 2.31

॥ વાલખિલ્યા ઊચુઃ ॥ ॥
કાર્તિકે શુક્લનવમી તત્રાઽભૂદ્દ્વાપરં યુગમ્ ॥
પૂર્વાઽપરાહ્ણગા ગ્રાહ્યા ક્રમાદ્દાનોપવાસયોઃ

અત્ર કૂષ્માંડકોનામ હતો દૈત્યસ્તુ વિષ્ણુના ॥
તદ્રોમભિઃ સમુદ્ભૂતા વલ્લ્યઃ કૂષ્માંડસંભવાઃ

તસ્માત્કૂષ્માંડદાનેન ફલમાપ્નોતિ નિશ્ચિતમ્ ॥
અસ્યામેવ નવમ્યાં તુ કુર્યાત્કૃષ્ણોત્સવં નરઃ

સ્વશાખોક્તેન વિધિના તુલસ્યાઃ કરપીડનમ્ ॥
કન્યાદાનફલં તસ્ય જાયતે નાત્ર સંશયઃ

કાર્તિકે શુક્લનવમીમવાપ્ય વિજિતેંદ્રિયઃ॥
હરિં વિધાય સૌવર્ણં તુલસ્યા સહિતં શુભમ્

પૂજયેદ્વિધિવદ્ભક્ત્યા વ્રતી તત્ર દિનત્રયમ્ ॥
એવં યથોક્તવિધિના કુર્યાદ્વૈવાહિકં વિધિમ્

ગ્રાહ્યં ત્રિરાત્રમત્રૈવ નવમ્યાદ્યનુરોધતઃ ॥
મધ્યાહ્નવ્યાપિની ગ્રાહ્યા નવમી પૂર્વવેધિતા

ધાત્ર્યશ્વત્થૌ ય એકત્ર પાલયિત્વા સમુદ્વહેત્॥
ન નશ્યતે તસ્ય પુણ્યં કલ્પકોટિશતૈરપિ

કનકસ્ય સુતા પૂર્વમેકાદશ્યાં કિશોરિકા ॥
ચકાર ભક્તિતઃ સાયં તુલસ્યુદ્વાહજં વિધિમ્

તેન વૈધવ્યદોષેણ નિર્મુક્તાઽઽસીત્સુલોચના॥
તસ્માત્સાયં પ્રકર્તવ્યસ્તુલસ્તુદ્વાહજો વિધિઃ

અવશ્યમેવ કર્તવ્યઃ પ્રતિવર્ષં તુ વૈષ્ણવૈઃ॥
વિધિં તસ્ય પ્રવક્ષ્યામિ યથા સાંગા ક્રિયા ભવેત।૧૧॥
વિષ્ણોસ્તુ પ્રતિમાં કુર્યાત્પલસ્ય સ્વર્ણજાં શુભામ્॥
તદર્દ્ધાર્દ્ધં તદર્દ્ધાર્દ્ધં યથાશક્ત્યા પ્રકલ્પયેત્

પ્રાણપ્રતિષ્ઠાં કૃત્વૈવ તુલસીવિષ્ણુરૂપયોઃ ॥
તત ઉત્થાપયેદ્દેવં પૂર્વોક્તૈશ્ચ સ્તવાદિભિઃ

ઉપચારૈઃ ષોડશભિઃ પૂજયેત્પુરુષોક્તિભિઃ ॥
દેશકાલૌ તતઃ સ્મૃત્વા ગણેશં તત્ર પૂજયેત્

પુણ્યાહં વાચયિત્વાથ નાંદીશ્રાદ્ધં સમાચરેત્ ॥
વેદવાદ્યાદિનિર્ઘોષૈર્વિષ્ણુમૂર્તિં સમાનયેત્

તુલસીનિકટે સા તુ સ્થાપ્યા ચાંઽતર્હિતા પટૈઃ ॥
આગચ્છ ભગવન્દેવ અર્ચયિષ્યામિ કેશવ ॥

તુભ્યં દાસ્યામિ તુલસીં સર્વકામપ્રદો ભવ॥
દદ્યાત્ત્રિવારમર્ઘ્યં ચ પાદ્યં વિષ્ટરમેવ ચ

તત આચમનીયં ચ ત્રિરુક્ત્વા ચ પ્રદાપયેત્॥
તતો દધિ ઘૃતં ક્ષીરં કાંસ્યપાત્રપુટીકૃતમ્

મધુપર્કં ગૃહાણ ત્વં વાસુદેવ નમોસ્તુ તે॥
હરિદ્રાલેપાનાભ્યંગકાર્યં સર્વં વિધાય ચ

ગોધૂલિસમયે પૂજ્યૌ તુલસીકેશવૌ પુનઃ॥
પૃથક્પૃથક્તથા કાર્યૌ સંમુખૌ મંગલં પઠેત્

ઈષદ્દૃશ્યે ભાસ્કરે તુ સંકલ્પં તુ સમુચ્ચરેત્ ॥
સ્વગોત્રપ્રવરાનુક્ત્વા તથા ત્રિપુરુષાદિકમ્

અનાદિમધ્યનિધન ત્રૈલોક્યપ્રતિપાલક ॥
ઇમાં ગૃહાણ તુલસીં વિવાહવિધિનેશ્વર

પાર્વતીબીજસંભૂતાં વૃંદાભસ્મનિ સંસ્થિતામ્ ॥
અનાદિમધ્યનિધનાં વલ્લભાં તે દદામ્યહમ્

પયોઘટૈશ્ચ સેવાભિઃ કન્યાવદ્વર્ધિતા મયા ॥
ત્વત્પ્રિયાં તુલસીં તુભ્યં દદામિ ત્વં ગૃહાણ ભોઃ

એવં દત્ત્વા ચ તુલસીં પશ્ચાત્તૌ પૂજયેત્તતઃ॥
રાત્રૌ જાગરણં કુર્યાદ્વિવાહોત્સવપૂર્વકમ્

તતઃ પ્રભાતસમયે તુલસીં વિષ્ણુમર્ચયેત્ ॥
વહ્નિસંસ્થાપનં કૃત્વા દ્વાદશાક્ષરવિદ્યયા

પાયસાઽઽજ્યક્ષૌદ્રતિલૈર્જુહ્યાદષ્ટોત્તરંશતમ્ ॥
તતઃ સ્વિષ્ટકૃતં હુત્વા દદ્યાત્પૂર્ણાહુતિં તતઃ ॥
આચાર્યં ચ સમભ્યર્ચ્ય હોમશેષં સમાપયેત્

ચતુરો વાર્ષિકાન્માસાન્નિયમો યેન યઃ કૃતઃ ॥
કથયિત્વા દ્વિજેભ્યસ્તત્તથાઽન્યત્પરિપૂરયેત્

ઇદં વ્રતં મયા દેવ કૃતં પ્રીત્યૈ તવ પ્રભો ॥
ન્યૂનં સંપૂર્ણતાં યાતુ ત્વત્પ્રસાદાજ્જનાર્દન

રેવતીતુર્યચરણે દ્વાદશીસંયુતે નરઃ ॥
ન કુર્યાત્પારણં કુર્વન્વ્રતં નિષ્ફલતાં નયેત્

તતો યેષાં પદાર્થાનાં વર્જનં તુ કૃતં ભવેત્ ॥
ચાતુર્માસ્યેઽથવા ચોર્જે બ્રાહ્મણેભ્યઃ સમર્પયેત્ ॥
તતઃ સર્વં સમશ્નીયાદ્યદ્યત્ત્યક્તં વ્રતે સ્થિતમ્

દંપતિભ્યાં સહૈવાઽત્ર ભોક્તવ્યં ચ દ્વિજૈઃ સહ

તતો ભુક્ત્યુત્તરં યાનિ ગલિતાનિ દલાનિ ચ ॥
તાનિ ભુક્ત્વા તુલસ્યાશ્ચ સ્વયં પાપૈઃ પ્રમુચ્યતે

ઇક્ષુદણ્ડં તથા ધાત્રીફલં કોલિફલં તથા ॥
ભુક્ત્વા તુ ભોજનસ્યાંઽતે તસ્યોચ્છિષ્ટં વિનશ્યતિ

એષુ ત્રિષુ ન ભુક્તં ચેદેકૈકમપિ યેન તુ ॥
જ્ઞેય ઉચ્છિષ્ટ આવર્ષં નરોઽસૌ નાઽત્ર સંશયઃ

તતઃ સાયં પુનઃ પૂજ્યાવિક્ષુદણ્ડૈશ્ચ શોભિતૈઃ ॥
તુલસીવાસુદેવૌ ચ કૃતકૃત્યો ભવેત્તતઃ

તતો વિસર્જનં કૃત્વા દત્ત્વા દાયાદિકં હરેઃ ॥
વૈકુણ્ઠં ગચ્છ ભગવઁસ્તુલસીસહિતઃ પ્રભો ॥
મત્કૃતં પૂજનં ગૃહ્ય સંતુષ્ટો ભવ સર્વદા

ગચ્છગચ્છ સુરશ્રેષ્ઠ સ્વસ્થાને પરમેશ્વર ॥
યત્ર બ્રહ્માદયો દેવાસ્તત્ર ગચ્છ જનાર્દન

એવં વિસૃજ્ય દેવેશમાચાર્યાય પ્રદાપયેત્ ॥
મૂર્ત્યાદિકં સર્વમેવ કૃતકૃત્યો ભવેન્નરઃ

પ્રતિવર્ષં તુ યઃ કુર્યાત્તુલસીકરપીડનમ્ ॥
ભક્તિમાન્ધનધાન્યૈઃ સ યુક્તો ભવતિ નિશ્ચિતમ્ ॥
ઇહલોકે પરત્રાઽપિ વિપુલં ચ યશો લભેત્

ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં દ્વિતીયે વૈષ્ણવખણ્ડે કાર્તિકમાસમાહાત્મ્યે કૂષ્માંડનવમીતુલસીવિવાહવિધિવર્ણનંનામૈકત્રિંશોઽધ્યાયઃ