स्कन्द पुराण · श्लोक 2.31-2

॥ जैमिनिरुवाच ॥ ॥
कृतकृत्यं तदात्मानं मन्यमानस्ततो व्रजेत् ॥
अश्वमेधांगसंभूतमिंद्रद्युम्नसरः प्रति

यस्य तीरे निवसति नरसिंहाकृतिर्हरिः ॥
नरसिंहमनुप्रार्थ्य तत्र स्नायाद्यथाविधि

नरसिंह नमस्तुभ्यं यस्य ते क्षेत्र उत्तमे ॥
सहस्रं वाजिमेधस्य क्रतोश्चक्रे नृपोत्तमः

इन्द्रद्युम्नः प्रसादात्ते तस्य क्रत्वंगसंभवे ॥
सरसि स्नातुमायातो मामनुज्ञापय प्रभो

ततस्तीर्थतटं गत्वा कृतशौचाचमक्रियः ॥
प्रार्थयेदंजलिं कृत्वा इमं मंत्रमुदीरयेत्

अश्वमेधांगगोकोटिखुरक्षुण्णमहीतलः ॥
तन्मूत्रफेनादानांभः पूरिताखिलपावनः

स्नातुं तवागतः पुण्ये सर्वतीर्थमये जले ॥
पूर्वजन्मसहस्रोत्थं पापं स्नानाद्विमोचय

अन्तः प्रविश्य च ततो वारुणैः पंचभिर्द्विजाः ॥
स्नायादन्तर्जले जप्यात्त्रिरावृत्त्याघमर्षणम्

अश्वमेधांगसंभूत तीर्थ सर्वाघनाशन ॥
जन्मकोटिभवं पापं त्वयि स्नानाद्विनश्यतु

इमं मन्त्रं त्रिरुच्चार्य त्रिः स्नायात्तज्जले द्विजाः ॥
संस्मरेद्विष्णुगायत्र्या नरसिंहाकृतिं हरिम्

आपो नारा इति प्रोक्ता यस्मात्ता नरसूनवः ॥
अयनं प्रथमं चास्य तस्मादप्सु हरिं स्मरेत्

देवानृषीन्पितॄंश्चैव तर्पयेद्विधिवन्नरः ॥
नरसिंहं ततो गच्छेत्पश्चिमाभिमुखं स्थितम्

सिद्धं शंभुं कृत्रिमं वा पश्चिमाभिमुखं हरिम् ॥
दृष्ट्वा विमुच्यते पापैर्जन्मकोटिसमुद्भवैः

तमाथर्वणमंत्रेण यजेच्च नरकेसरिम् ॥
नारदेन पुरा ह्येष मंत्रराजः प्रतिष्ठितः

इन्द्रद्युम्नेन तेनैव चिरादेष उपासितः ॥
नरसिंहाकृतौ नान्यो मंत्रस्तत्सदृशो द्विजाः

यस्योच्चारणमात्रेण तुष्टो भवति केसरी ॥
अनेन दारुवर्ष्मापि ब्रह्मणा संप्रतिष्ठितः

पूर्वोक्तैरुपचारैस्तु पूजयेन्नरकेसरिम् ॥
जपाप्रसूनैररुणैरन्यैश्चैव सुगंधिभिः

चंदनागरुकर्पूरैर्लेपयेन्नरकेसरिम् ॥
पायसं सितया युक्तं सौरभेयेण सर्पिषा

कर्पूरखण्डसंयुक्तान्मोदकान्घृतपाचितान् ॥
संयावान्घृतपूपांश्च फलं नानाविधं तथा

शर्करादधिसंयुक्तं शाल्यन्नं विनिवेदयेत् ॥
दृष्ट्वा स्पृष्ट्वा नमस्कृत्वा संपूज्य नरकेसरिम्

स्वान्स्वानभीष्टानाप्नोति नरो वै नात्र संशयः ॥
देवत्वममरेशत्वं गंधर्वत्वं च भो द्विजाः

ईशित्वं च वशित्वं च सार्वभौमत्वमेव वा ॥
यद्यत्कामयते चित्ते तत्तदाप्नोत्यसंशयम्

पंचतीर्थीविधानं च कथितं पृच्छतां द्विजाः ॥
दिनानि पंच कृत्वैतां पञ्चभूतमये पुनः

न देहे प्रविशेन्मर्त्यो व्रती विष्णुपरायणः ॥
पौर्णमास्यां प्रत्युषसि तीर्थराजजले पुनः

पूर्वोक्तविधिना स्नात्वा शुद्धाहारो जितेंद्रियः ॥
एकभक्तव्रतेनैव वर्त्तते प्रीतये नरः ॥
यावत्पंच दिनानि स्युस्तावत्कालं द्विजोत्तमाः

ततः प्रविश्यप्रासादं मंचस्थं पुरुषोत्तमम् ॥
रामं सुभद्रां दृष्ट्वा च मुच्यते पापकंचुकैः

सर्वतीर्थमयात्कूपादुद्धृतेन सुगन्धिना ॥
वारिणा स्नाप्यमानं तु यो ज्यैष्ठ्यां पश्यते हरिम्

न तस्य पापसंबंध आत्मनि प्रभविष्यति ॥
यात्राकर्तृविधिं वक्ष्ये शृणुध्वं मुनयः परम्

चतुर्दश्यां दृढं मंचं कारयित्वा सुशोभनम् ॥
तृणकाष्ठमयं लिप्तं सुधया बहुलं शुभम्

अथवा दार्षदं कुर्याच्चिरस्थायि द्विजोत्तमाः ॥
स्नानार्थं देवदेवस्य वित्तशाठ्यं न कारयेत्

नानाद्रुमगणाकीर्णं दक्षिणानिलशीतलम् ॥
उल्लसत्सिंधुकल्लोलशाड्वलोपरि संस्कृतम्

समुच्छ्रितमहामूल्यवितानवरशोभितम् ॥
विरलाच्छादनं कुर्याद्देवानां दर्शनाय वै

आयांति ब्रह्मणा सार्द्धं स्नपनाय जगत्पतेः ॥
स्वर्गंगांभः समादाय पारिजातविभूषितम्

ब्रह्मर्षयश्च त्रिदशा ब्रह्मणा सहिता विभुम् ॥
मंचस्थं स्नापयन्तीह वचनात्परमेष्ठिनः

जयशब्दैश्च स्तुतिभिर्वंद्योऽयं त्रिदिवौकसाम् ॥
तस्मान्मंचस्तु कर्तव्यो मंडितो माल्यचामरैः

नानामणिस्रजा हारिदुकूलकृततोरणम् ॥
सुगंधधूपसुरभिचंदनाभः समुक्षितम्

एवं मंचं प्रतिष्ठाप्य तस्य दक्षिणतो द्विजाः ॥
कूपाद्वारि समुद्धृत्य कलशान्स्वर्णनिर्मितान्

शालायां शास्त्रदृष्टेन विधिना त्वधिवासयेत्

सुवासितं जलं तेषु पावमान्या प्रपूरयेत् ॥
चतुर्दशीनिशामध्ये कर्मैतत्समुदाहृतम्

शनैः शनैश्च नीयासुर्हरिं हलि पुरःसरम् ॥
ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्या राज्ञा संमानितादृताः

चामरैस्तालवृन्तैश्च वीज्यमानं निरंतरम् ॥
पुराकृतामलेपं तं विष्णोरंगान्न हापयेत्

यथा सुगंधलेपेन सुपुष्टांगो दिने दिने ॥
तथा प्रयत्नतः कार्यः कृशांगो न हि पुष्टिकृत्

नयेयुरप्रमाद्यंतो भगवंतमानदिताः ॥
प्रमादतो यदि भवेत्पतनं मुरवैरिणः

बलस्य वा सुभद्राया राज्ञो राज्यस्य भीतिकृत् ॥
अपि पातयतां हानिः संततेर्बहुदुःखिता

नरके नियतं वासो भवेत्तेषां दुरात्मनाम् ॥
विमुह्यंतश्चिराद्दारुमयीयं प्रतिमा कथम्

तिष्ठेदविश्वसंतो ये भगवद्द्रोहिणस्तु ते ॥
नरकं प्रतिपद्यंते सर्वकर्मबहिष्कृताः

मूढानां नास्तिकानां च कृतघ्नानां हतात्मनाम् ॥
धर्मकृत्येषु जायंते अविश्वासस्य युक्तयः

अदृष्टं यस्य यावद्धि स तु तेन विनिर्मितः ॥
तदंते तस्य क्षीयंते प्रासादप्रतिमादयः

न चायं निर्मितः केन द्रुमः सोऽपि प्रवर्द्धितः ॥
वरं ददाति या नूनं न चासौ प्रतिमा मता

निर्मितायां प्रतिकृतौ पुरा मन्वंतरादिषु ॥
व्यतीतेष्वपि वर्द्धंते जनानां च सुपर्वणाम्

भक्तयस्तादृशो विप्राः सर्वेषां पृथिवीक्षिताम् ॥
स्वारोचिषेंऽतरे चैव आविर्भूतः कृपानिधिः

वैवस्वतेंऽतरे सप्तविंशे चैव चतुर्युगे ॥
द्वापरांते समायातौ तदा कृष्णार्जुनावुभौ

त्रिदिनानि स्थितावत्र व्रतस्थौ मधुसूदनम् ॥
भक्त्या संपूज्य तं स्तुत्वा जग्मतुर्द्वारकां पुनः

न केऽपि तत्त्वं जानंति मानुषीं तनुमास्थिताः ॥
अवताराः प्रवर्तंते विष्णोरस्य युगेयुगे

धर्मस्थापनया विप्रा लीयंते स्वपदे पुनः ॥
पूर्वं च ब्रह्मणा प्रोक्तः स चानेन परस्परम्

स्थाता परार्द्धपर्यंतं भगवान्दारुरूपधृक् ॥
सदायं वरदो विष्णुः शुद्धसत्त्वेन भावितः

यस्य यावांस्तु विश्वासस्तस्य सिद्धिस्तु तावती ॥
प्रमादीकृतविश्वासो भक्तो दृढमतिः पुमान्

यत्नानुरूपं लभते फलमस्मात्सुदुर्लभम् ॥
पुरा वः कथितं सर्वमंबरीषविमोचनम्

ततस्तस्मिञ्जगन्नाथे परमात्मस्वरूपिणि ॥
विधाय सुदृढां भक्तिं वसध्वं पुरुषोत्तमे

अतोऽयं भक्तितो नेयः श्रीकृष्णमंच उत्तमः ॥
सुभद्राबलभद्रौ च राजवत्परिचर्य वै

उत्तोलितेषु च्छत्रेषु चामरैर्वीजितेषु च ॥
कालागुरुसुधूपासु दिक्षु गंभीरनादिषु

नानाविधेषु वाद्येषु त्वगारे परिपूरिते ॥
तौर्यत्रिके साधुवृत्ते दीपिका श्रेणिराजिते

अंधकारेऽथ सर्वेषां वर्द्धमाने महोत्सवे ॥
आच्छन्ने श्रीपतेरंगे प्रमादपरिशंकया

पटुपट्टदुकूलेषु नीयमानेषु दूरतः ॥
गतेर्वेगात्तदोत्तानीकृतास्ये जगतां गुरौ

आवर्त्तदृष्टयो देवा दिवारोहणशंकिनः ॥
जयस्व राम कृष्णेति जय भद्रेति चोचिरे

एवं सलीलं भगवाञ्जन्मज्यैष्ठ्याभिषेचने ॥
नीयते मंचदेशं तु निशीथे ब्राह्मणादिभिः

अहंपूर्विकशब्दस्तु देवानां श्रूयते दिवि ॥
देवदुंदुभयश्चैव जयशब्दविमिश्रिताः

ततो मंचस्थितं ब्रह्मरूपं प्रत्यर्चया सह ॥
आच्छाद्य सर्वाण्यंगानि मुखवर्जं सुचेलकैः

विना निवेद्यं संपूज्य उपचारैः पुरोदितैः ॥
अधिवासितकुंभैश्च शांतिघोषपुरःसरम्

समुदज्येष्ठामंत्रेण स्नापयेत्सुरपुंगवान् ॥
पश्यतामभिषेक्तॄणां कृतकृत्यत्वहेतवे

स्नाप्यमानं तु पश्यंति ये नरास्तत्र संस्थिताः ॥
गर्भोदकेन स्नपनं न ते पुनरवाप्नुयुः

ज्येष्ठस्नानं भगवतो ये पश्यंति मुदान्विताः ॥
न ते भवाब्धौ मज्जंति यात्रामुत्कंठमानसाः

बुद्ध्यबुद्धिकृतः पुंसामनादिः पापसंचयः ॥
तत्क्षणान्नाशमायाति पश्यतां स्नपनं हरेः

सत्यं सत्यं पुनः सत्यं ब्रवीमि द्विजपुंगवाः ॥
सर्वसंतापशमनमशेषमलनाशनम्

स्नपनं श्रीपतेर्ज्यैष्ठ्यां यदि भक्त्या विलोकनम् ॥
प्रायश्चित्तनिमित्तानि यानि पापानि संति वै

तानि सर्वाणि क्षीयंते पश्यतां स्नपनं हरेः ॥
नातः परतरं कर्म ह्यनायासेन मोचनम्

ज्येष्ठजन्मदिने स्नानं हरेर्यदवलोकितम् ॥
स्नानदानतपःश्राद्धजपयज्ञादयस्तु ये

विधयः कोटिगुणिताः कोटिजन्मोपपादिताः ॥
स्नानदर्शनपुण्यस्य हरेस्ते न तुलां गताः

भक्त्या यः स्नपनं विष्णोरेकस्मिन्वत्सरेऽपि वा ॥
पश्येन्न शोचते विप्रा इह संसारमोचने

तेनेष्टं क्रतुभिः पुण्यैः श्रद्धाविपुलदक्षिणैः ॥
महादानानि दत्तानि भोजिताः कोटिशो द्विजाः

श्राद्धानि गयशीर्षादौ कोटिशश्च कृतानि वै ॥
पुण्यकाले च तीथार्दौ तपांसि चरितानि च

अर्धोदयादियोगेषु कोटितीर्थेषु कोटिशः ॥
स्नातानि तेन भो विप्रा यः पश्येत्स्नपनं हरेः

सत्यं सत्यं पुनः सत्यं ब्रवीमि द्विजपुंगवाः ॥
नातः श्रेयस्करं कर्म शास्त्रदृष्टपथिस्थितम्

मञ्चस्थं स्नाप्यमानं हि यः पश्येत्पुरुषोत्तमम् ॥
स्नानाच्छतगुणं पुण्यं लभते वै न संशयः

मञ्चस्थितं जगन्नाथं स्नानार्द्रं यस्तु पश्यति ॥
सांद्रानन्दार्द्रचित्तोऽसौ न किंचित्पापमश्नुते

यदेव पुण्यमुदितं स्नानदर्शनकर्मणि ॥
तत्तत्फलमवाप्नोति दृष्ट्वा मञ्चस्थमच्युतम्

एक एव जगन्नाथस्त्रिधा तत्र स्थितो द्विजाः ॥
एकैकस्यापि स्नपनदर्शनं भुक्तिमुक्तिदम्

जयस्व रामभद्रेति जय भद्रेति यो वदेत् ॥
जय कृष्ण जगन्नाथ जयेत्युच्चारयेन्मुदा

स्नानकाले स वै मुक्तिं प्रयाति द्विजसत्तमाः ॥
अधिवासादिकं तत्र यैः कृतं स्नानकर्मणि

तेषां श्रद्धामुदायुक्तः प्रदद्याद्दक्षिणाः पृथक् ॥
ब्राह्मणेभ्यश्च मिष्टान्नं वस्त्रालंकरणानि च

प्रदद्याच्छ्रद्धया युक्तो दीनानाथांश्च तर्पयेत् ॥
ये द्रष्टुमागताः स्नानं जीवन्मुक्तास्तु ते ध्रुवम्

तान्यथाशक्ति वै राजा मानयेत्प्रीतये हरेः ॥
स्नानावशेषतोयेन स्नायाद्भद्रासनस्थितः

नारी वा पुरुषो वापि तस्य पुण्यं वदामि वः ॥
कल्पः स्याच्चिररोगार्तो ह्यपमृत्युं जयेदसौ

अपुत्रा मृतवत्सा वा वन्ध्या वापि लभेत्सुतम् ॥
सुभगः सर्वलोकानां निर्धनो धनवान्भवेत्

गुर्विणी लभते पुत्रं दीर्घायुर्गुणवत्तरम्॥
गंगादिसर्वतीर्थानां स्नानजं फलमुच्यते

स्नानदर्शनजं पुण्यं धर्मात्मा लभते ध्रुवम्

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां द्वितीये वैष्णवखण्डे पुरुषोत्तमक्षेत्रमाहात्म्य एकत्रिंशोऽध्यायः