સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 2.27-4

અથ શ્રીવેંકટાચલસ્ય સર્વપુણ્યતીર્થાધારત્વવર્ણનમ્ ॥
॥ ઋષય ઊચુઃ ॥ ॥
વેંકટાદ્રૌ મહાપુણ્યે સર્વસંકટનાશને ॥
સન્તિ વૈ કતિ તીર્થાનિ સૂત પૌરાણિકોત્તમ

તેષાં સંખ્યાં ચ મે બ્રૂહિ કતિ મુખ્યાનિ તત્ર વૈ ॥
તત્રાપ્યત્યન્તમુખ્યાનિ વદ મે મુનિસત્તમ

સદ્ધર્મરતિદાન્યત્ર કતિ મુખ્યાનિ તાનિ ચ ॥
કાનિ જ્ઞાનપ્રદાન્યત્ર ભક્તિવેરાગ્યદાનિ ચ

મુક્તિપ્રદાનિ કાન્યત્ર તાનિ મે વદ સુવ્રત

॥
॥ શ્રીસૂત ઉવાચ ॥ ॥
ષટ્ષષ્ટિકોટિતીર્થાનિ પુણ્યાન્યત્ર નગોત્તમે ॥
અષ્ટોત્તરસહસ્રાણિ તેષુ મુખ્યાનિ સુવ્રત

સદ્ધર્મરતિદાન્યત્ર સન્તિ ચાષ્ટોત્તરં શતમ્ ॥
સહસ્રેભ્યશ્ચ મુખ્યાનિ પૃથક્તેભ્યશ્ચ તાનિ ચ

ભક્તિવૈરાગ્યદાન્યત્ર ષષ્ટિરષ્ટોત્તરે શતે

॥ અથ સ્વામિપુષ્કરિણ્યાદિષટ્તીર્થસ્નાનકાલનિર્ણયઃ ॥ ॥
મુક્તિદાન્યત્ર ષટ્ ચૈવ વેંકટાચલમૂર્ધનિ ॥
સ્વામિપુષ્કરિણી ચૈવ વિયદ્ગઙ્ગા તતઃ પરમ્

પશ્ચાત્પાપવિનાશં ચ પાણ્ડુતીર્થમતઃપરમ્ ॥
કુમારધારિકાતીર્થં તુમ્બોસ્તીર્થમતઃ પરમ્

કુમ્ભમાસે પૌર્ણમાસ્યાં મઘાયોગો યદા ભવેત્ ॥
કુમારધારિકાં યાન્તિ સર્વતીર્થાનિ હે દ્વિજાઃ

તત્ર યઃ સ્નાતિ વિપ્રેન્દ્રા રાજસૂયફલં લભેત્ ॥
મુક્તિશ્ચ ભવિતા તત્ર નાત્ર કાર્યા વિચારણા

અન્નદાનવિધિસ્તત્ર સાર્ધં દક્ષિણયાઽ દ્વિજાઃ ॥
ઉત્તરાફલ્ગુનીયુક્તશુક્લપક્ષીયપર્વણિ

તુમ્બોસ્તીર્થં મીનસંસ્થે રવૌ તીર્થાનિ સર્વશઃ ॥
અપરાહ્ણે સમાયાન્તિ તત્ર સ્નાતો ન જાયતે

મૌઞ્જીબન્ધં વિવાહં ચ કારયેદ્દ્રવ્યદાનતઃ ॥
મેષસંક્રમણે ભાનૌ ચિત્રાનક્ષત્રસંયુતે ॥

પૌર્ણમાસ્યાં સમાયાન્તિ વિયદ્ગઙ્ગાં તથૈવ ચ ॥
તત્ર સ્નાત્વા નરઃ સદ્યઃ શતક્રતુફલં લભેત્

સુવર્ણં તત્ર દાતવ્યં કન્યાદાનં વિશેષતઃ ॥
વૃષભસ્થે રવૌ વિપ્રા દ્વાદશ્યાં હરિવાસરે

શુક્લે વાપ્યથ કૃષ્ણે વા ભૌમેનાપિ સમન્વિતે ॥
પાણ્ડુતીર્થં સમાયાન્તિ ગઙ્ગાદીનિ જગત્ત્રયે

તત્ર સ્નાત્વા ચ ગાં દત્ત્વા મુચ્યતે પ્રતિબન્ધકાત્ ॥
આશ્વયુક્છુક્લપક્ષે ચ સપ્તમ્યાં ભાનુવાસરે

ઉત્તરાષાઢયુક્તાયાં તથા પાપવિનાશનમ્ ॥
ઉત્તરાભાદ્રયુક્તાયાં દ્વાદશ્યાં વા સમાગતઃ

શાલગ્રામશિલાં દત્ત્વા સ્નાત્વા ચ વિધિપૂર્વકમ્ ॥
મુચ્યતે સર્વપાપૈશ્ચ જન્મ કોટિશતોદ્ભવૈઃ

ધનુર્માસે સિતે પક્ષે દ્વાદશ્યામરુણોદયે ॥
આયાન્તિ સર્વતીર્થાનિ સ્વામિપુષ્કરિણીજલે

તત્ર સ્નાત્વા નરઃ સદ્યો મુક્તિમેતિ ન સંશયઃ ॥
યસ્ય જન્મસહસ્રેષુ પુણ્યમેવાર્જિતં પુરા

તસ્ય સ્નાનં ભવેદ્વિપ્રા નાન્યસ્ય ત્વકૃતાત્મનઃ ॥
વિભવાનુગુણં દાનં કાર્યં તત્ર યથાવિધિ

શાલિગ્રામશિલાદાનં ગાં દદ્યાચ્ચ વિશેષતઃ

॥ અથ પુરાણશ્રવણસ્ય વિશેષતઃ પ્રાશસ્ત્યવર્ણનમ્॥ ॥
યે શૃણ્વંતિ કથાં વિષ્ણોઃ સદા ભુવનપાવનીમ્ ॥
તે વૈ મનુષ્યલોકેઽસ્મિન્વિષ્ણુભક્તા ભવન્તિ હિ

યદ્યશક્તઃ સદા શ્રોતું કથાં ભુવનપાવનીમ્॥
મુહૂર્તં વા તદર્ધં વા ક્ષણં વા વિષ્ણુસત્કથામ્॥
યઃ શૃણોતિ નરો ભક્ત્યા દુર્ગતિર્નાસ્તિ તસ્ય હિ

યત્ફલં સર્વયજ્ઞેષુ સર્વદાનેષુ યત્ફલમ્ ॥
સકૃતપુરાણશ્રવણાત્તત્ફલં વિન્દતે નરઃ

કલૌ યુગે વિશેષેણ પુરાણશ્રવણાદૃતે॥
નાસ્તિ ધર્મઃ પરઃ પુંસાં નાસ્તિ મુક્તિપ્રદં પરમ્

પુરાણશ્રવણં વિષ્ણોર્નામસંકીર્તનં પરમ્॥
ઉભે એવ મનુષ્યાણાં પુણ્યદ્રુમમહાફલે

પિબન્નેવામૃતં યત્નાદેકઃ સ્યાદજરામરઃ॥
વિણ્ણોઃ કથામૃતં કુર્યાત્કુલમેવાજરામરમ્

॥ અથ પુરાણવક્તુઃ સર્વપૂજનીયત્વવર્ણનમ્ ॥ ॥
બાલો યુવાથ વૃદ્ધો વા દરિદ્રો દુર્ભગોઽપિ વા ॥
પુરાણજ્ઞઃ સદા વન્દ્યઃ સ પૂજ્યઃ સુકૃતાત્મભિઃ

નીચબુદ્ધિં ન કુર્વીત પુરાણજ્ઞે કદાચન ॥
યસ્ય વક્ત્રોદ્ગતા વાણી કામધેનુઃ શરીરિણામ્

ભવકોટિસહસ્રેષુ ભૂત્વા ભૂત્વાવસીદતામ્ ॥
યો દદાત્યપુનર્વૃત્તિં કોઽન્યસ્તસ્માત્પરો ગુરુઃ

વ્યાસાસનસમારૂઢો યદા પૌરાણિકો દ્વિજઃ ॥
આ સમાપ્તેઃ પ્રસંગસ્ય નમસ્કુર્યાન્ન કસ્યચિત્

ન દુર્જનસમાકીર્ણે ન શૂદ્રશ્વાપદાવૃતે ॥
દેશે ન દ્યૂતસદને વદેત્પુણ્યકથાં સુધીઃ

સુગ્રામે સુજનાકીર્ણે સુક્ષેત્રે દેવતાલયે ॥
પુણ્યે વાથ નદીતીરે વદેત્પુણ્યકથાં સુધીઃ

શ્રદ્ધાભક્તિસમાયુક્તા નાન્યકાર્યેષુ લાલસા ॥
વાગ્યતાઃ શુચયોઽવ્યગ્રાઃ શ્રોતારઃ પુણ્યભાગિનઃ

અભક્ત્યા યે કથાં પુણ્યાં શૃણ્વંતિ મનુજાધમાઃ ॥
તેષાં પુણ્યફલં નાસ્તિ દુઃખં જન્મનિ જન્મનિ

પુરાણં યે તુ સંપૂજ્ય તામ્બૂલાદ્યૈરુપાયનૈઃ ॥
શૃણ્વંતિ ચ કથાં ભક્ત્યા ન દરિદ્રા ન પાપિનઃ

કથાયાં કથ્યમાનાયાં યે ગચ્છન્ત્યન્યતો નરાઃ॥
ભોગાન્તરે પ્રણશ્યન્તિ તેષાં દારાશ્ચ સંપદઃ

સોષ્ણીષમસ્તકા યે ચ કથાં શૃણ્વંતિ પાવનીમ્ ॥
તે બાલકાઃ પ્રજાયન્તે પાપિનો મનુજાધમાઃ

તાંબૂલં ભક્ષયન્તો યે કથાં શૃણ્વંતિ પાવનીમ્ ॥
શ્વવિષ્ઠાં ભક્ષયન્ત્યેતે નરકે ચ પતંતિ હિ

યે ચ તુંગાસનારૂઢાઃ કથાં શૃણ્વન્તિ દાંભિકાઃ ॥
અક્ષય્યાન્નરકાન્ભુક્ત્વા તે ભવન્ત્યેવ વાયસાઃ

યે ચ વીરાસનારૂઢા યે ચ સિંહાસનસ્થિતા॥
શૃણ્વન્તિ સત્કથાં તે વૈ ભવન્ત્યર્જુનપાદપાઃ

અસંપ્રણમ્ય શૃણ્વન્તો વિષવૃક્ષા ભવન્તિ હિ ॥
તથા શયાનાઃ શૃણ્વન્તો ભવન્ત્યજગરા હિ તે

યઃ શૃણોતિ કથાં વક્તુઃ સમાનાસનસંસ્થિતઃ॥
ગુરુતલ્પસમં પાપં સંપ્રાપ્ય નરકં વ્રજેત્

યે નિન્દંતિ પુરાણજ્ઞં સત્કથાં પાપહારિણીમ્ ॥
તે વૈ જન્મશતં મર્ત્યાઃ શુનકાશ્ચ ભવંતિ હિ

કથાયાં કીર્ત્યમાનાયાં યે વદંતિ દુરુત્તરમ્ ॥
તે ગર્દભાઃ પ્રજાયન્તે કૃકલાસાસ્તતઃપરમ્

કદાચિદપિ યે પુણ્યાં ન શૃણ્વંતિ કથાં નરાઃ ॥
તે ભુક્ત્વા નરકાન્ઘોરાન્ભવન્તિ વનસૂકરાઃ

કથાયાં કીર્ત્યમાનાયાં વિઘ્નં કુર્વંતિ યે નરાઃ ॥
કોટ્યબ્દં નરકાન્ભુક્ત્વા ભવંતિ ગ્રામસૂકરાઃ

યે કથામનુમોદન્તે કીર્ત્યમાનાં નરોત્તમાઃ ॥
અશૃણ્વન્તોઽપિ તે યાન્તિ શાશ્વતં પદમવ્યયમ્॥

યે શ્રાવયન્તિ મનુજાઃ પુણ્યાં પૌરાણિકીં કથામ્ ॥
કલ્પકોટિશતં સાગ્રં તિષ્ઠન્તિ બ્રહ્મણઃ પદે

આસનાર્થં પ્રયચ્છન્તિ પુરાણજ્ઞસ્ય યે નરાઃ ॥
કમ્બલાજિનવાસાંસિ તથા મંચકમેવ વા

સ્વર્ગલોકં સમાસાદ્ય ભુક્ત્વા ભોગાન્યથેપ્સિતાન્ ॥
સ્થિત્વા બ્રહ્માદિલોકેષુ પદં યાંતિ નિરામયમ્

પુરાણસ્ય પ્રયચ્છન્તિ યે ચ સૂત્રં નવં વરમ્ ॥
ભોગિનો જ્ઞાનસંપન્નાસ્તે ભવંતિ ભવે ભવે

યે મહાપાતકૈર્યુક્તા હ્યુપપાતકિનશ્ચ યે ॥
પુરાણશ્રવણાદેવ તે યાંતિ પરમં પદમ્

વેંકટાદ્રેસ્તુ માહાત્મ્યં શ્રુત્વા ત ઋષયસ્તતઃ ॥
વ્યાસપ્રસાદસંપન્નં સૂતં પૌરાણિકોત્તમમ્ ॥
પૂજયિત્વા યથાન્યાયં પ્રહર્ષમતુલં ગતાઃ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં દ્વિતીયે વૈષ્ણવખણ્ડે શ્રીવેંકટાચલમાહાત્મ્યે સર્વતીર્થમહિમોપસંહારપૂર્વકપુરાણશ્રવણપ્રક્રિયાદ્યનુવર્ણનંનામ સપ્તવિંશોઽધ્યાયઃ