સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 2.27-3

॥ શ્રીનારાયણ ઉવાચ ॥
ખનનોક્ષણલેપાદ્યૈઃ શોધિતે ધરણીતલે ॥
ચતુષ્પાદં ન્યસેત્પીઠં નાનારઙ્ગસુશોભિતે

અર્ચકઃ પ્રાઙ્મુખઃ પીઠપાદાન્કોણેષુ કારયેત્ ॥
ચતુર્ષુ તેષુ ધર્માદીન્સ્થાપયેત્સિંહરૂપિણઃ

અગ્નૌ ધર્મં ન્યસેચ્છ્વેતં જ્ઞાનં શોણં ચ નૈરૃતે ॥
વાયૌ તુ પીતં વૈરાગ્યં શ્યામમૈશ્વર્યમૈશકે

મનોધીચિત્તાહઙ્કારાન્ક્રમાત્પૂર્વાદિદિક્ષ્વઽથ ॥
વિન્યસેત્પીઠગાત્રેષુ હરિદ્રક્તસિતાસિતાન્

સ્થાપ્યા રક્તસિતશ્યામા રજઃસત્ત્વતમોગુણાઃ ॥
પીઠસ્ય પટ્ટિકાયાં તુ ત્રયોપિ મુનિસત્તમ॥

અન્તઃકરણરૂપેષુ ગાત્રેષ્વથ ચતુર્ષ્વપિ ॥
વિમલાદ્યા ન્યસેચ્છક્તીર્દ્વેદ્વે એકૈકગાત્રકે

વિમલોત્કર્ષિણીતિ દ્વે ગૌરાઙ્ગ્યૌ પૂર્વતો ન્યસેત્ ॥
વાદયન્ત્યૌ શુભાં વીણાં હરિદ્વસ્ત્રે સ્વલંકૃતે

જ્ઞાનાક્રિયે ન્યસેદ્યામ્યે પીતવસ્ત્રેઽરુણદ્યુતી ॥
એકા તાલં વાદયન્તી મૃદઙ્ગમપરા તથા

યોગાપ્રદ્ધ્યૌ ન્યસેત્પશ્ચાચ્છ્યામે અરુણવાસસૌ ॥
સહેવ મુરલી ચોભે વાદયન્ત્યૌ પૃથક્પૃથક્

સત્યેશાને હેમવર્ણે ઉત્તરસ્યાં તતો ન્યસેત્ ॥
શ્યામાંશુકે વાદયન્ત્યાવુભે તે પરિવાદિનીમ્

અનુગ્રહાખ્યા પટ્ટિકાયાં સ્થાપ્યૈકા ચ કૃતાઞ્જલિઃ ॥
સર્વા એતાસ્તુ કર્તવ્યા દ્વિભુજાઃ સુવિભૂષણાઃ

પીઠોપરિ સિતદ્વીપં કુર્વીત શ્વેતવાસસા ॥
તન્મધ્યેઽષ્ટદલં પદ્મં કુર્વીતોજ્વલકર્ણિકમ્

દ્વાદશાંશં પરિત્યજ્ય પદ્મક્ષેત્રસ્ય બાહ્યતઃ ॥
વૃત્તૈસ્ત્રિભિસ્તસ્ય મધ્યં વિભજેત્સમભાગતઃ

તત્રાદ્યં કર્ણિકાસ્થાનં કેસરાણાં તુ મધ્યમમ્ ॥
પત્રાણાં તુ તૃતીયં સ્યાદ્દલાગ્રાણિ તુ બાહ્યતઃ

પરિતસ્તસ્ય ચ પુરં ચતુર્દ્વારં પ્રકલ્પયેત્ ॥
રઙ્ગદ્રવ્યૈર્બહુવિધૈર્હરિદ્રાકુંકુમાદિભિઃ

કુર્વીત તણ્ડુલૈર્વાપિ તત્ર પદ્માદિ શોભનમ્ ॥
પદ્મસ્ય કર્ણિકાં મધ્યે હેમવર્ણા સુશોભયેત્

શોણવર્ણાનિ પત્રાણિ પરિતસ્તસ્ય ચાર્ચકઃ ॥
કુર્યાદષ્ટાપ્યષ્ટદિક્ષુ સ્વર્ણવર્ણાનિ વા મુને

પૂર્વં તુ ગોપુરં શોણં શ્યામં કુર્યાચ્ચ દક્ષિણમ્ ॥
પીતવર્ણં પશ્ચિમં ચ સ્ફટિકાભં તથોત્તરમ્

અન્તરાલે ચ પુષ્પાણિ ચિત્રાણિ પુરપદ્મયોઃ॥
કૃત્વા મધ્યેઽથ શ્રીકૃષ્ણં તદ્વામે રાધિકાં ન્યસેત્

રાધાકૃષ્ણસ્યાસ્ય તતઃ પૃષ્ઠે સંકર્ષણં ન્યસેત્॥
ચતુર્બાહું ધૃતચ્છત્રં ગૌરાઙ્ગં નીલવાસસમ્

દક્ષે ન્યસેદ્ભગવતઃ પ્રદ્યુમ્નં પીતવાસસમ્ ॥
ચતુર્ભુજં ઘનશ્યામં ધૃત્વા ચામરમાસ્થિતમ્

વામેઽનિરુદ્ધં ચ હરેર્ન્યસેદરુણવાસસમ્ ॥
ઇન્દ્રનીલમણિશ્યામં સંસ્થિતં ધૃતચામરમ્

ત્રયોપ્યેતે તુ કર્તવ્યા નાનાલંકારશોભિતાઃ ॥
અનર્ઘ્યરત્નમુકુટાસ્તારુણ્યેન મનોહરાઃ

તતોઽવતારાંસ્તુ હરેઃ કેસરેષ્વષ્ટસુ ક્રમાત્ ॥
એકૈકસ્મિન્ન્યસેદ્ દ્વૌદ્વાવષ્ટસ્વેવં હિ ષોડશ

સ્થાપયેદ્વામનં બુદ્ધં પૂર્વસ્મિન્કેસરેઽગ્રતઃ ॥
ઘનશ્યામાવુભૌ હ્યેતૌ કરુણૌ બ્રહ્મચારિણૌ

સિતાંશુકૌ કરે દક્ષે બિભ્રતૌ ફુલ્લપઙ્કજમ્ ॥
અભયં વામહસ્તે ચ શાન્તૌ યજ્ઞોપવીતિનૌ

કલ્કિનં પર્શુરામં ચ વહ્નિકોણેઽથ વિન્યસેત્ ॥
ખઙ્ગપાણિસ્તત્ર કલ્કી પર્શુપાણિસ્તથાઽપરઃ

ઉભૌ ગૌરૌ ચ તામ્રાક્ષૌ જટિલૌ સિતવાસસૌ ॥
યજ્ઞોપવીતિનૌ કાર્યૌ ત્યક્તક્રોધમહારયૌ

હયગ્રીવવરાહૌ ચ સ્થાપયેદ્યામ્યકેસરે ॥
હયગ્રીવો હયાસ્યઃ સ્યાન્નરાંગશ્ચ ચતુર્ભુજઃ

શઙ્ખાદિભૃત્સ્વર્ણવર્ણો ધૃતદિવ્યસિતામ્બરઃ ॥
વરાહસ્તુ વરાહાસ્યો નરાંગઃ સ્યાચ્ચતુર્ભુજઃ

શઙ્ખચક્રગદાબ્જાનિ દધત્પીતામ્બરં તથા ॥
મધુપિંગલવર્ણશ્ચ કર્ત્તવ્યો દ્વિભુજોઽથ વા

મત્સ્યકૂર્મ્મૌ નૈરૃતે ચ સ્થાપયેત્કેસરે તતઃ ॥
કટેરધસ્તદાકારાવૂર્દ્ધ્વં તૌ તુ નરાકૃતી

વામે શંખં ગદાં દક્ષે પાણૌ ચ દધતાવુભૌ ॥
શ્યામસુન્દરદેહૌ ચ કર્ત્તવ્યૌ ધૃતભૂષણૌ

ધન્વન્તરિં નૃસિંહં ચ પશ્ચિમે કેસરે ન્યસેત્ ॥
ધન્વન્તરિઃ શુક્લવાસા ગૌરાંગોઽમૃતકુમ્ભધૃત્

સિંહવક્ત્રો નૃસિંહસ્તુ નૃદેહઃ કેસરાન્વિતઃ ॥
નીલોત્પલાભો દ્વિભુજો ગદાચક્રધરો ભવેત

વાયૌ ન્યસેદુભૌ હંસદત્તાત્રેયૌ જટાધરૌ ॥
યોગિવેષૌ સિતૌ દણ્ડકમણ્ડલુકરૌ તથા

ઉત્તરે કેસરે વ્યાસં ન્યસેદ્ગણપતિં તતઃ ॥
તત્ર વ્યાસો વિશાલાક્ષઃ કૃષ્ણવર્ણઃ સિતામ્બરઃ

દ્વિભુજો ધૃતવેદશ્ચ સુપિશંગજટાધરઃ ॥
સિતયજ્ઞોપવીતશ્ચ કર્ત્તવ્યઃ સપવિત્રકઃ

ગજાસ્ય એકદન્તશ્ચ રક્તો ગણપતિર્ભવેત્ ॥
રક્તામ્બરધરશ્ચૈવ નાગયજ્ઞોપવીતવાન્

તુન્દિલશ્ચ ચતુર્બાહુઃ પાશાઙ્કુશવરાન્દધત્ ॥
કરેણૈકેન ચ દધદ્રમ્યાં પુસ્તકલેખિનીમ્

ન્યસેત્કેસર ઈશાને કપિલં પૂજકસ્તતઃ ॥
સનત્કુમારં ચ મુનિં નૈષ્ઠિકબ્રહ્મચારિણમ્

શુક્લાંગઃ કપિલઃ કાર્યો ધૃતચારુસિતામ્બરઃ ॥
દધત્કરાભ્યામમ્ભોજમભયં શાન્તવિગ્રહમ્

પઞ્ચવાર્ષિકબાલાભો દિગ્વસ્ત્રોઽલ્પજટાધરઃ ॥
સનત્કુમારશ્ચ મુનિઃ કર્ત્તવ્યઃ પૂજકેન તુ

સંસ્થાપ્ય કેસરેષ્વિત્થં દેવતાઃ પઙ્કજસ્ય તુ ॥
ન્યસેચ્ચ દલમધ્યેષુ પાર્ષદાનર્ચ્ચકોઽષ્ટસુ

વિષ્વક્સેનં ચ ગરુડં તત્રાદૌ પૂર્વતો ન્યસેત્ ॥
તતો દક્ષક્રમેણૈવ પ્રબલં ચ બલં ન્યસેત્

કુમુદં કુમુદાક્ષં ચ સુનન્દં નન્દમેવ ચ ॥
શ્રુતદેવં જયન્તં ચ વિન્યસેદ્વિજયં જયમ્

તતઃ પ્રચણ્ડં ચણ્ડં ચ પુષ્પદન્તં ચ સાત્વતમ્ ॥
દ્વૌદ્વાવેવં ક્રમેણૈવ સ્થાનેષ્વષ્ટસુ વિન્યસેત્

ચતુર્ભુજાઃ સર્વ એતે શઙ્ખાર્યબ્જગદાધરાઃ ॥
કાર્યાઃ કિરિટિનઃ શ્યામાઃ પીતવસ્ત્રાઃ સુભૂષણાઃ

દલમધ્યાન્તરાલેષુ સિદ્ધીરષ્ટસુ વિન્યસેત્ ॥
નાના મંગલવાદ્યાનાં વાદને નિપુણાઃ ક્રમાત્

અણિમા લઘિમા પ્રાપ્તિઃ પ્રાકામ્યં મહિમા તથા ॥
ઈશિતા વશિતા ચૈવાષ્ટમી કામાવસાયિતા

એતાઃ સુવર્ણવર્ણાભાઃ સર્વાભરણભૂષિતાઃ ॥
વેણુવીણાદિહસ્તાશ્ચ કર્ત્તવ્યાશ્ચિત્રવાસસઃ

દલાગ્રેષ્વષ્ટસુ તતો વેદાઞ્છાસ્ત્રાણિ ચ ન્યસેત્ ॥
તત્ર વેદાન્ન્યસેદ્દિક્ષુ શાસ્ત્રાણિ તુ વિદિક્ષુ સઃ

પૂર્વે ન્યસેત્તુ ઋગ્વેદમક્ષમાલાધરં સિતમ્ ॥
ખર્વં લમ્બોદરં સૌમ્યં પદ્મનેત્રં સિતામ્બરમ્

યામ્યે ન્યસેદ્યજુર્વેદં મધ્યમાંગં કૃશોદરમ્ ॥
પિંગાક્ષં સ્થૂલકણ્ઠં ચ પીતં ચારુણવાસસમ્

અક્ષસ્રજં કરે વામે દક્ષે વજ્રં ચ બિભ્રતમ્ ॥
પશ્ચિમે સામવેદં ચ પ્રાંશુમાદિત્યવર્ચસમ્

દક્ષેઽક્ષમાલાં વામે ચ ધૃતવન્તં કરે દરમ્ ॥
સ્વર્ણવસ્ત્રં વિશાલાક્ષં વિન્યસેદ્ગાયનોદ્યતમ્

અથર્વાણં ન્યસેત્સૌમ્યે સિતાંગં નીલવાસસમ્ ॥
વામેઽક્ષસૂત્રં દક્ષે ચ ખટ્વાંગં બિભ્રતં કરે ॥
વહ્ન્યોજસં ચ તામ્રાક્ષં વયસા સ્થવિરં તથા

અગ્નિકોણે ધર્મશાસ્ત્રં ન્યસેચ્ચ કમલાસનમ્ ॥
શ્વેતં ચ બિભ્રતં દોર્ભ્યાં મુક્તામાલાં તથાતુલામ્

દીર્ઘકેશનખં સાંખ્યં નૈરૃતે તુન્દિલં ન્યસેત્ ।૩।
જપમાલાં ચ દણ્ડં ચ કરાભ્યાં બિભ્રતં સિતમ્

ન્યસેદ્વાયૌ તતો યોગં સ્વર્ણવર્ણં કૃશોદરમ્ ॥
ઊરુન્યસ્તકરદ્વન્દ્વં સ્વનાસાગ્રકૃતેક્ષણમ્

પઞ્ચરાત્રં તથેશાને ધવલં વનમાલિનમ્॥
ન્યસેત્કરાભ્યાં દધતમક્ષમાલાં ચ લાંગલમ્

એષાં ચતુર્ણાં વાસાંસિ શ્વેતસૂક્ષ્મઘનાનિ ચ॥
કર્ત્તવ્યાનિ તથાક્ષીણિ પદ્મપત્રાયતાનિ ચ

અગ્રાણામન્તરાલેષુ મહર્ષીંશ્ચ સયોષિતઃ ॥
વિન્યસેત્પઠતો વેદાન્પૂર્વાગ્નેયાદ્યનુક્રમાત્

મરીચિં કલયા યુક્તમત્રિં ચાપ્યનસૂયયા ॥
શ્રદ્ધયાંગિરસં સાકં પુલસ્ત્યં ચ હવિર્ભુવા

ગત્યા યુક્તં ચ પુલહં ક્રિયયા ચ સહ ક્રતુમ્ ॥
ખ્યાત્યા ભૃગુમરુન્ધત્યા વશિષ્ઠં સહ વિન્યસેત્

દ્વિભુજાઃ સર્વ એવૈતે જટાશ્મશ્રુધરાઃ કૃશાઃ ॥
કાર્યાસ્તપસ્વિનો દણ્ડાન્દધતશ્ચ કમણ્ડલૂન્

પદ્માદ્બહિર્ન્યસેચ્ચાઽષ્ટૌ દિશાસુ વિદિશાસુ ચ ॥
દિક્પાલાનિન્દ્રપ્રમુખાન્સહયાનાન્યથાદિશમ્

પ્રાચ્યામૈરાવતારૂઢં ન્યસેદિન્દ્રં ચતુર્ભુજમ્॥
વજ્રાંકુશામ્બુજવરાન્દધતં સ્વર્ણસન્નિભમ્

કૌસુમ્ભરમ્યવસનં નાનાલંકારશોભિતમ્ ॥
શોણાપાંગં વિશાલાક્ષં સર્વલક્ષણલક્ષિતમ્

અગ્નિકોણે ન્યસેદગ્નિં તામ્રવર્ણં ચતુર્ભુજમ્ ॥
દધાનં પાણિભિશ્ચૈવ શૂલં શક્તિં સ્રુચં સ્રુવમ્

ચતુઃશુકે હૈમરથે નિષણ્ણં વાયુસારથિમ્ ॥
ત્રિનેત્રં ધૂમ્રવસનં પિઙ્ગશ્મશ્રુજટેક્ષણમ્

યમં ન્યસેદ્દક્ષિણતઃ શ્યામં ચામીકરામ્બરમ્॥
ચતુર્ભુજં દણ્ડખડ્ગપરશું પાશધારિણમ્॥
ઉન્મત્તમહિષારૂઢં નાનાભૂષણભૂષિતમ્

ઊર્દ્ધ્વકેશં વિરૂપાક્ષં નૈરૃતં નૈરૃતે ન્યસેત્॥
ખડ્ગં પાશં ચ દધતં દ્વિભુજં નરવાહનમ્

હરિશ્મશ્રું ધૂમ્રવર્ણં પરિવીતાસિતામ્બરમ્ ॥
હાટકાનેકભૂષાઢ્યમવૈષ્ણવભયંકરમ્

તતઃ પ્રતીચ્યાં વરુણમિન્દ્રનીલમણિપ્રભમ્ ॥
શ્વેતામ્બરં ચતુર્બાહું મુક્તાહાર વિભૂષિતમ્

સપ્તહંસરથારૂઢં દોર્ભ્યાં પાશં ચ બિભ્રતમ્ ॥
અન્યાભ્યાં રત્નપાત્રં ચ શંખં ચ દધતં ન્યસેત્

વાયૌ વાયું હરિદ્વર્ણં દ્વિભુજં કૃષ્ણવાસસમ્ ॥
પૃષત્સ્થં મુક્તકેશં ચ વ્યાત્તાસ્યં ધ્વજિનં ન્યસેત્

સૌમ્યે ન્યસેત્કુબેરં ચ સ્વર્ણવર્ણં ચતુર્ભુજમ્ ॥
ગદાશક્તિત્રિશૂલાનિ રત્નપાત્રં ચ બિભ્રતમ્

નીલામ્બરં શ્મશ્રુલં ચ શિબિકાયાં સમાસ્થિતમ્ ॥
પિશંગવામનયનં નૈકભૂષં ચ વર્મિણમ્

ઈશાનેઽથ મૂહારુદ્રમર્દ્ધનારીશ્વરં ન્યસેત્ ॥
વામાર્દ્ધે પાર્વતી કાર્યા દક્ષાર્દ્ધે તત્ર શંકરઃ

ઈશ્વરાર્દ્ધે જટાજૂટં કર્તવ્યં ચન્દ્રભૂષિતમ્ ॥
ઉમાર્દ્ધે તિલકં કાર્યં સીમન્તમલિકે તથા

ભસ્મનોદ્ધૂલિતં ચાર્દ્ધમર્દ્ધં કુંકુમભૂષિતમ્ ॥
નાગોપવીતં ચાપ્યર્દ્ધમર્દ્ધં હારવિભૂષિતમ્

વામાર્દ્ધે ચ સ્તનઃ પીનઃ કર્ત્તવ્યઃ કંચુકીવૃતઃ ॥
કટ્યાં ચ રશના હૈમી પાદે કાઞ્ચનનૂપુરમ્

કૌસુમ્ભં વસનં ચૈવ કરૌ કંકણભૂષિતૌ ॥
ત્રિશૂલમક્ષસૂત્રં ચ દધતૌ રત્નમુદ્રિકૌ

દક્ષાર્દ્ધે રશના સાર્પી કાર્યા વસ્ત્રં ગજાજિનમ્ ॥
કરૌ ચ નાગવલયૌ દર્પણોત્પલધારિણૌ

એવંવિધં મહાદેવં ન્યસેદ્વૃષભવાહનમ્ ॥
ઇત્થમષ્ટદિગીશાનાં કુર્યાત્સ્થાપનમર્ચકઃ

પુરાદ્બહિસ્તતશ્ચાષ્ટૌ સ્થાપયેદર્ચકો ગ્રહાન્॥
સ્વસ્વદિક્ષુ સ્થિતાન્સ્વસ્વાન્યારૂઢાન્સ્યન્દનાનિ ચ

પ્રાચ્યાં દિશિ ન્યસેત્તત્ર ભાસ્કરં પીતવાસસમ્ ॥
સિન્દૂરવર્ણં દ્વિભુજં પદ્મહસ્તં રથે સ્થિતમ્

એકં ચક્રં દ્વાદશારં રથસ્યાસ્યાતિતેજસઃ ॥
સપ્તાશ્વાશ્ચ હરિદ્વર્ણા વામે સન્તિ નિયોજિતાઃ

અગ્નિકોણે તતઃ સ્થાપ્યો ભૃગુઃ શ્વેતઃ સિતામ્બરઃ ॥
દણ્ડં કમણ્ડલું બિભ્રદ્દ્વિબાહુઃ સૌમ્યદર્શનઃ

ચિત્રવર્ણાશ્વદશકે સ્થિતો હેમમયે રથે ॥
દક્ષિણે ચ ન્યસેદ્ભૌમં રક્તં રક્તામ્બરં તથા

ચતુર્ભુજં ગદાશક્તિત્રિશૂલવરધારિણમ્ ॥
તસ્ય હૈમં રથં કુર્યાદરુણાષ્ટહયાન્વિતમ્

રાહુશ્ચ નૈરૃતે કોણે નીલવાસાશ્ચતુર્ભુજઃ ॥
કરાલાસ્યસ્તમોરૂપશ્ચર્માસિશક્તિશૂલધૃત્

ભૃઙ્ગવર્ણાષ્ટતુરગે સ્થિતઃ કાર્યસ્ત્વયોરથે ॥
સૌરિશ્ચ પશ્ચિમે સ્થાપ્ય ઇન્દ્રનીલસમદ્યુતિઃ

ધન્વી ત્રિશૂલી દ્વિભુજો મન્દાક્ષશ્ચાસિતામ્બરઃ ॥
શબલાષ્ટાશ્વસંયુક્તે સ્થિતઃ કાર્ષ્ણાયસે રથે

વાયુકોણે તતશ્ચન્દ્રં સ્થાપયેચ્ચ સિતામ્બરમ્ ॥
શ્વેતવર્ણં ગદાહસ્તં દ્વિભુજં ચ રથે સ્થિતમ્

શતારચક્રત્રિતયે સ્યન્દને તસ્ય ચામ્મયે ॥
કુન્દાભાઃ સન્ત્યુભયતો યોજિતાસ્તુરગા દશ

ઉત્તરે દ્વિભુજઃ સૌમ્યો વરાભયકરોરુણઃ ॥
હરિદ્વાસાષ્ટપિંગાશ્વે કાર્યો હૈમરથે સ્થિતઃ

ઈશાને ચ ગુરુઃ સ્થાપ્યો હેમવર્ણઃ સિતામ્બરઃ ॥
દ્વિભુજઃ પદ્મનયનો ધૃતદણ્ડકમણ્ડલુઃ ॥
પાણ્ડુરાષ્ટહયે હૈમે નિષણ્ણઃ સ્યન્દનોત્તમે

અંગદેવાન્ભગવતઃ સ્થાપયેદિત્થમર્ચકઃ ॥
કર્ણિકાદ્રિપુરાન્તાન્તસ્થાનેષુ ક્રમશોઽખિલાન્

વાસુદેવાંગદેવાનાં ન્યસેન્મૂર્ત્તીસ્તુ વૈભવી ॥
પૂગફલાનીતરસ્તુ ન્યસેત્પુષ્પાક્ષતાદિ વા

ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં દ્વિતીયે વૈષ્ણવખણ્ડે શ્રીવાસુદેવમાહાત્મ્યે ક્રિયાયોગે પૂજામણ્ડલરચનાવિધિનિરૂપણં નામ સપ્તવિંશોઽધ્યાયઃ