સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 2.26-4

॥ અથ તુમ્બુરુ(ઘોણ)તીર્થમાહાત્મ્યમ્ ॥
॥ શ્રીસૂત ઉવાચ ॥ ॥
અત્રાહં સંપ્રવક્ષ્યામિ શૌનકાદ્યા મહૌજસઃ ॥
ઘોણતીર્થસ્ય માહાત્મ્યં સર્વપાતકનાશનમ્

તત્ર સ્નાનં જનાનાં તુ જન્માન્તરતપઃફલમ્ ॥
ઉત્તરાફલ્ગુનીયુક્તશુક્લપક્ષીયપર્વણિ

તુમ્બોસ્તીર્થં મીનસંસ્થે રવૌ તીર્થાનિ સર્વશઃ ॥
અપરાહ્ને સમાયાન્તિ ગંગાદીનિ જગત્ત્રયે

॥ ઋષય ઊચુઃ ॥॥ ભગવન્સૂત સર્વજ્ઞ સર્વશાસ્ત્રાર્થપારગ ॥
ગંગાયાઃ સરિતઃ સર્વા ઘોણતીર્થેઽતિપાવને

કિમર્થં સ્નાંતિ વૈ તત્ર મીનસંસ્થે પ્રભાકરે

॥ ॥ શ્રીસૂત ઉવાચ ॥ ॥
પાપિનો મનુજાઃ સર્વે હ્યસ્માસુ સ્નાન્તિ યત્નતઃ ॥
વિસૃજ્ય પાપજાલાનિ કૃતાર્થા યાંતિ વૈ જનાઃ

અસ્માકં પાપજાલં તત્કથં નશ્યતિ સર્વતઃ ॥
એવમાલોચ્ય તીર્થાનિ ગંગાદીનિ પ્રયત્નતઃ

સંસ્મૃત્ય બ્રહ્મપુત્રસ્ય નારદસ્ય મહાત્મનઃ ॥
વાક્યં મનોહરં દિવ્યં સર્વપાપનિષૂદનમ્

ગત્વા શ્રીવેંકટં શૈલં બ્રહ્મહત્યાદિશોષકમ્ ॥
તત્ર સ્નાત્વા તીર્થવર્યે સ્વામિપુષ્કરિણીજલે

અનન્તરં તતો વિપ્રા ઘોણતીર્થેઽતિપાવને ॥
ઉત્તરાફલ્ગુનીયુક્તશુક્ત્યપક્ષીયપર્વણિ

સ્નાંતિ તીર્થાનિ સર્વાણિ મીનસંસ્થે પ્રભાકરે ॥
તસ્ય તીર્થસ્ય માહાત્મ્યં કો વેત્તિ ભુવનત્રયે

॥ અથ ઘોણતીર્થસ્નાનવિમુખાનાં મહાદોષવર્ણનમ્ ॥ ॥
તસ્માત્પુણ્યતમં તીર્થં ઘોણતીર્થં દ્વિજોત્તમાઃ

આરામોચ્છેદકં ક્રૂરં કન્યાતુરગવિક્રયમ્॥
ઘોણસ્નાનપરિત્યક્તં તમાહુર્બ્રહ્મઘાતુકમ્

દેવદ્રવ્યાપહન્તારં તથા દત્તાપહારકમ્ ॥
ઘોણસ્નાનપરિત્યક્તં તમાહુર્બ્રહ્મઘાતુકમ્

તટાકસેતુભેત્તારં પરસ્ત્રીસંગલોલુપમ્ ॥
ઘોણસ્નાનપરિત્યક્તં તમાહુઃ સ્તેયિનં બુધાઃ

દદામીતિ દ્વિજાયોક્ત્વા પશ્ચાદ્યો નાસ્તિકોઽધમઃ ॥
ઘોણસ્નાનપરિત્યક્તં સુરાપં તં વિદુર્બુધાઃ

ગુરુવિપ્રજનદ્વેષ્યમાત્મસ્તુતિપરાયણમ્ ॥
ઘોણસ્નાનપરિત્યક્તં તમાહુઃ સ્તેયિનં બુધાઃ

અસંસ્કૃતાન્નભોક્તારં પિતૃશેષાન્નભોજિનમ્॥
ઘોણસ્નાનપરિત્યક્તં તમાહુઃ સ્તેયિનં દ્વિજાઃ

પિતૃશેષાન્નદાતારં માતાપિતૃવિરોધિનમ્॥
ઘોણસ્નાનપરિત્યક્તં તમાહુઃ સ્તેયિનં બુધાઃ

પરસ્ત્રીસંગનિરતં ભ્રાતૃભાર્યારતિપ્રિયમ્ ॥
ઘોણસ્નાનપરિત્યક્તં તમાહુર્ગુરુતલ્પગમ્

ચણ્ડાલભાષિણં વિપ્રં સદૈવાદર્ભપાણિકમ્ ॥
ઘોણસ્નાનપરિત્યક્તં તત્સંસર્ગં તુ પઞ્ચમમ્

રજસ્વલાશ્વચણ્ડાલધ્વનિ શ્રુત્વાન્નભોજિનમ્ ॥
ઘોણસ્નાનપરિત્યક્તં તત્સંસર્ગં તુ પઞ્ચમમ્

પુરાણોદ્વાહમૌંજ્યાદિધર્માણાં વિઘ્નકારકમ્ ॥
ઘોણસ્નાનપરિત્યક્તં તમાહુઃ પશુઘાતુકમ્

શરણાગતહન્તારં સર્વતીર્થપરાઙ્મુખમ્॥
ઘોણસ્નાનપરિત્યક્તં તમાહુર્ભ્રૂણહં બુધાઃ

પિતૃયજ્ઞ પરિત્યક્તં ત્યક્તભાર્યં કુલાધમમ્ ॥
ઘોણસ્નાનપરિત્યક્તં તમાહુર્ગોવિઘાતુકમ્

મહાપાપસમાનાનિ ક્ષુદ્રપાપાનિ યાનિ ચ ॥
ઘોણસ્નાનપરિત્યક્તમાશ્રયન્તિ દ્વિજોત્તમાઃ

॥ અથ ઘોણસ્નાનસ્યસર્વપાપાપનોદકત્વવર્ણનમ્ ॥ ॥
મહાપાપરતં વિપ્રાઃ શ્વપચં વા કુલાધમમ્ ॥
ક્રૂરં કુલાન્તકં કષ્ટમદત્તં કર્મવર્જિતમ્

પશુઘ્નં ચ પરદ્રોહમાશ્રિતં પિશુનં તથા ॥
અસત્યભાષિણં દમ્ભપરદારરતં તથા

મિત્રદ્રોહં કૃતઘ્નં ચ ભ્રૂણહ ચાતિપાતકમ્ ॥
પરદારરતં પાપં પરાણામર્થસૂચકમ્

અનૃતં કૃષિકર્માણં સ્વામિદ્રોહં ચ વઞ્ચકમ્ ॥
સલોભં પિતૃહન્તારં સર્વદેવપરાઙ્મુખમ્

આત્મપ્રશંસાં કુર્વાણં ધર્મવિઘ્નકરં શઠમ્ ॥
અપાત્રવ્યયકર્તારં સાનુકૂલ્યવિભેદકમ્

સુપલ્લવફલોપેતવૃક્ષવિચ્છેદકારકમ્॥
વિશ્વાસઘાતુકં ચૈવ વીરહત્યાપરાયણમ્

અનગ્નિકમપુત્રં ચ વિષકર્મપ્રયોગિણમ્ ॥
ગુરુદ્વેષકરં પાપં દમ્પત્યોર્વિરસાવહમ્

ગ્રામાધિપત્યં કુર્વાણં તથા દેવાલયસ્ય ચ ॥
ભૃતકખ્યાપકં વિપ્રં કૂરકર્મપરાયણમ્

પ્રકૃતીકૃત પાપૌઘં ગુહ્યાઘૌઘપરાયણમ્ ॥
અજ્ઞાનાદઘકર્તારં જ્ઞાનાદ્દુષ્કર્મકારકમ્

એતાન્સર્વાંશ્ચ વિપ્રેંદ્રા ઘોણતીર્થં મનોહરમ્॥
પુનાતિ સ્નાનપાનાદ્યૈરહો તીર્થસ્ય વૈભવમ્

॥ અથ તુમ્બુર્વાખ્યગંધર્વચરિતમ્ ॥
॥ શ્રીસૂત ઉવાચ ॥ ॥
અત્રેતિહાસં વક્ષ્યામિ પુરાણં પાપનાશનમ્ ॥
સર્વપાપપ્રશમનમપવર્ગફલપ્રદમ્

પુરા ગાર્ગ્યો મહાતેજાઃ સર્વવિદ્યાવિશારદઃ ॥
સર્વજ્ઞો નીતિમાન્વિપ્રઃ પ્રાહ ચેત્થં જિતેન્દ્રિયઃ

દેવલં ચ મહાત્માનં નમસ્કૃત્ય પ્રસન્નધીઃ ॥
કથયસ્વ મહાભાગ મયિ કારુણિકો ભવ ॥
ઘોણતીર્થસ્ય માહાત્મ્યં સર્વપાપહરં શુભમ્ ॥

॥ દેવલ ઉવાચ ॥ ॥
તુમ્બુરુર્નામ ગન્ધર્વો ભાર્યાં શપ્ત્વા પતિવ્રતામ્ ॥
અત્ર સ્નાત્વા સમભ્યર્ચ્ય વેંકટેશં દયાનિધિમ્

પ્રાપ્તવાન્વિષ્ણુલોકં વૈ પુનરાવૃત્તિવર્જિતમ્

॥ ગાર્ગ્ય ઉવાચ ॥ ॥
કિમર્થં દેવલ ઋષે ભાર્યાં રૂપવતીં સ્ત્રિયમ્ ॥
તુમ્બુરુર્નામ ગન્ધર્વઃ સર્વવિદ્યાવિશારદઃ

શપ્તવાન્કેન દોષેણ ભાર્યાં સર્વગુણાન્વિતામ્ ॥
તદ્વદસ્વ મહાભાગ શ્રોતું કૌતૂહલં હિ મે

॥ અથ સ્વભાર્યાયૈ તુમ્બુરૂપદિષ્ટમાઘસ્નાનવિધિપ્રકારઃ ॥ ॥
તુમ્બુરુર્નામ ગન્ધર્વો ભાર્યાં પ્રીત્યા હ્યુવાચ હ ॥
માઘત્રયે મયા સાકં સ્નાનં કુરુ મલાપહમ્ ॥

માઘમાસ્યુદિતે સૂર્યે સર્વકલ્મષનાશને ॥
તીરેઽસ્મિન્વિષ્ણુપૂજાર્થં ગોમયાલેપનં કુરુ

રંગવલ્લ્યાદિભિઃ શુભ્રપદ્મસ્વસ્તિક ધાતુભિઃ ॥
શુશ્રૂષાં કુરુ મે વિષ્ણોર્માસેઽસ્મિન્મંગલપ્રદે

માઘેઽસ્મિન્માધવસ્યાસ્ય કુરુ ત્વં દીપવર્તિકામ્ ॥
સધૂપં પાવકં ભક્ત્યા સમર્પય હરેઃ પુરઃ

કુરુ પાકં શુચિર્ભૂત્વા માધવાય મહાત્મને ॥
પ્રદક્ષિણાનમસ્કારૈર્ભક્ત્યા માઘે મયા સહ

કુરુષ્વ દેવદેવસ્ય સપર્યાં વિષ્ણવેઽન્વહમ્ ॥
પુરાણશ્રવણં વિષ્ણોઃ કુરુ નિત્યમતંદ્રિતા

નિત્યં સ્નાત્વા પ્રયત્નેન પિબ પાદોદકં હરેઃ ॥
કૃષ્ણ વિષ્ણો મુકુન્દેતિ નારાયણ જનાર્દન

અચ્યુતાનન્ત વિશ્વાત્મન્નિતિ કીર્તય સન્તતમ્ ॥
ક્રોધમાત્સર્યલોભાદીંસ્ત્યક્ત્વા ત્વં વ્રતમાચર

તેન તે જાયતે મુક્તિર્વિષ્ણુલોકશ્ચ શાશ્વતઃ ॥
॥ અથ ભાર્યાં પ્રતિ તુમ્બુરુદત્તશાપતદ્વિમુક્તિપ્રકારૌ ॥ ॥
ઇત્થં સા ભર્તૃગદિતં શ્રુત્વા ગંધર્વવલ્લભા ॥
ભર્તારમબ્રવીત્કોપાદસહ્યં દુર્ગતિપ્રદમ્

માઘે ચોદ્ભૂતશીતે તુ પ્રાતર્મન્દોદિતે રવૌ ॥
કથં નિમજ્જયેદસ્મિન્માઘે શીતાર્તિકેઽનઘ

યત્ત્વયોક્તાનિ કર્માણિ ન શક્યાનિ મયાઽસકૃત્॥
ન કરોમિ પતે સ્નાનં પ્રાતઃકાલે ત્વયા સહ

મૃતૌ શીતાતિપાતેન ન ચ મે રક્ષકો ભવાન્ ॥
ઇત્યેવમુદિતં શ્રુત્વા પતિર્ગન્ધર્વવલ્લભઃ

સશાન્તોઽપિ શશાપાથ ભાર્યાં ચાપ્રિયવાદિનીમ્ ॥
પુત્રં ચ ધર્મવિમુખં ભાર્યાં ચાપ્રિયભાષિણીમ્

અબ્રહ્મણ્યં ચ રાજાનં સદ્યઃ શાપેન દણ્ડયેત્ ॥
ઇતિ ન્યાયં વિચિંત્યાસૌ શશાપેત્થં સતીં તદા

વેંકટાદ્રૌ મહાપુણ્યે સર્વપાતકનાશને ॥
ઘોણતીર્થસમીપે ચ પિપ્પલદ્રુમકોટરે

તત્રામ્બુરહિતે મૂઢે મણ્ડૂકા ભવ કેવલમ્ ॥
ઇત્યેવં ભર્તૃવાક્યં તચ્છ્રુત્વા ગંધર્વવલ્લભા

પતિત્વા પાદયોસ્તસ્ય તુમ્બરું પ્રાર્થયત્સતી ॥
વિશાપમવદત્પશ્ચાદ્ભર્તા વૈ તુમ્બુરુસ્તદા

અગસ્ત્યો વૈ મહાભાગસ્તપસ્વી વિજિતેન્દ્રિયઃ ॥
ઘોણતીર્થવરે સ્નાત્વા પૌર્ણમાસ્યાં મહાતિથૌ

શિષ્યેભ્યો વૈ યદા તસ્મિન્નશ્વત્થદ્રુમસંનિધૌ ॥
ઘોણતીર્થસ્ય માહાત્મ્યં વક્તિ વૈ બ્રાહ્મણોત્તમઃ

તદા પિપ્પલવૃક્ષસ્ય કોટરે ત્વં સમાહિતા ॥
શ્રુત્વા વૈ ઘોણતીર્થસ્ય માહાત્મ્યં મોક્ષદાયકમ્

વિધૂય સર્વપાપાનિ મયા સાકં રમિષ્યસિ ॥
ઇત્યુક્તા વિરરામાથ ધર્મપત્ની પતિવ્રતા

ભર્તૃશાપાન્મહાઘોરાં મંડૂકતનુમાશ્રિતા ॥
શેષાદ્રિશિખરે તસ્મિન્ઘોણતીર્થસ્ય દક્ષિણે ॥

શનૈઃશનૈર્ગતા નારી પિપ્પલદ્રુમકોટરમ્ ॥
અબ્દાયુતં ગતં તસ્યા અશ્વત્થદ્રુમકોટરે

તતઃ કાલાંતરેઽગસ્ત્યો વેંકટાદ્રિં મનોહરમ્ ॥
ગત્વા શ્રીસ્વામિતીર્થે ચ સ્નાત્વા નિયમપૂર્વકમ્

વરાહસ્વામિનં દેવં નત્વા તીર્થસ્ય દક્ષિણે ॥
વેંકટેશાલયં ગત્વા શ્રીનિવાસં કૃપાનિધિમ્

વેદવેદ્યં વિશાલાક્ષં દેવદેવં સનાતનમ્ ॥
નત્વાઽગસ્ત્યો મહાભાગો ઘોણતીર્થં તતો યયૌ

તત્ર સ્નાત્વા તીર્થવર્યે સ્વશિષ્યૈ યોગિનાં વરઃ ॥
પિપ્પલદ્રુમચ્છાયાયાં શિષ્યેભ્યો ભક્તિપૂર્વકમ્

ઘોણતીર્થસ્ય માહાત્મ્યં બ્રહ્મહત્યાવિનાશકમ્ ॥
સર્વમંગલદં પુણ્યં સર્વસમ્પત્પ્રદાયકમ્

ઉક્તવાન્યોગિનાં શ્રેષ્ઠો હ્યગસ્ત્યો ભગવાનૃષિઃ

॥ અથ ઘોણતીર્થે અગસ્ત્યદર્શનેન તુમ્બુરુપત્ન્યા વર્ષાભૂત્વ નિવૃત્તિઃ ॥ ॥
તદા શ્રુત્વા તુ વર્ષાભૂઃ પાદયોસ્તસ્ય યોગિનઃ ॥
પતિત્વા જ્ઞાનદીપેન વિદિત્વા વૈભવં મુનેઃ

પૂર્વરૂપં સમાસાદ્ય નારી રૂપં મનોહરમ્ ॥
અગસ્ત્ય યોગિનાં શ્રેષ્ઠ રક્ષરક્ષ દયાનિધે

માં રક્ષ દયયા બ્રહ્મન્પતિવાક્યવિરોધિનીમ્ ॥
ઇત્યુક્ત્વા તં વિક્ષાલાક્ષી વિરરામ તતઃ પરમ્

॥ અગસ્ત્ય ઉવાચ ॥ ॥
કા ત્વં સુશ્રોણિ ભદ્રં તે ભેકજન્મપ્રદાયકમ્ ॥
પાપં પૂર્વભવે ચાસીત્તદ્વદસ્વ ચ મા ચિરમ્

॥ ॥ નાર્યુવાચ ॥ ॥
તુમ્બુરુર્નામ ગન્ધર્વઃ સર્વવિદ્યાવિશારદઃ ॥
તસ્ય ભાર્યાસ્મ્યહં વિપ્ર હ્યગસ્ત્ય મુનિસેવિત

ભર્તા મે સર્વધર્મજ્ઞસ્તુમ્બુરુર્મુનિસત્તમઃ ॥
સર્વધર્માન્મનોજ્ઞા ત્વં કુરુ નિત્યં મયા સહ

પતિવાક્યં તદા શ્રુત્વા પરલોકોપકારકમ્ ॥
અસહ્યં વાક્યમત્યુગ્રં દુર્ગતિપ્રદમેવ હિ

મયા ચોક્તં હિ દુર્બુદ્ધ્યા હે તાત મુનિસત્તમ

॥ અથાગસ્ત્યકથિતપતિવ્રતાધર્માઃ ॥
॥ અગસ્ત્ય ઉવાચ ॥ ॥
કુશાગ્રબુદ્ધિસ્તે ભર્તા શશાપ ત્વાં રુષાન્વિતઃ ॥
એવં શાપો યુક્ત એવ પતિવાક્યવિરોધિનીમ્

પતિવાક્યમનાદૃત્ય સ્વેચ્છયા વર્તતે તુ યા ॥
સા નારી નિરયે ઘોરે પતત્યાચન્દ્રતારકમ્

ન સ્વાતન્ત્ર્યં તુ નારીણાં નોલ્લંઘ્યં પતિભાષણમ્ ॥
પાતિવ્રત્યેન પુણ્યેન પતિશુશ્રૂષણેન ચ

સ્ત્રિયો વિષ્ણુપદં યાન્તિ ન ચાન્યૈરપિ સુવ્રતૈઃ ॥
પતિર્માતા પતિર્વિષ્ણુઃ પતિર્બ્રહ્મા પતિઃ શિવઃ

પતિર્ગુરુઃ પતિસ્તીર્થમિતિ સ્ત્રીણાં વિદુર્બુધાઃ ॥
પતિવાક્યમપાકૃત્ય યા નારી સુકૃતૈઃ પરૈઃ

સદૈવ યુજ્યતે સાપિ નૈવ શુદ્ધા ભવેત્સકૃત્ ॥
પતિહીના તુ યા નારી ગુરુભિર્ધર્મવિત્તમૈઃ

સા કૃતજ્ઞા વિદધ્યાત્તુ વ્રતં ધર્મફલપ્રદમ્ ॥
પતિના પ્રેરિતા સૈવ પતિબુદ્ધિપરાયણા

પતિપાદાબ્જતીર્થેન યા સ્નાતા સા હરિપ્રિયા ॥
સા સ્નાતા સર્વતીર્થેષુ ગઙ્ગાદિષુ ન સંશયઃ

તસ્માત્ત્વત્કૃતદોષસ્તુ ત્વામાયાતીતિ તત્ફલમ્ ॥
ભુઞ્જન્ત્યાસ્તેઽત્ર શૃણ્વન્ત્યા ઘોણતીર્થસ્ય વૈભવમ્

મુક્તિરાસીચ્છુભાંગં તન્નારીરૂપં પુનર્યથા ॥ ॥
તસ્માદ્ઘોણસ્ય તીર્થસ્ય તુમ્બુતીર્થમિતીહ વૈ

લોકે પ્રસિદ્ધિરભવદહો તીર્થસ્ય વૈભવમ્

॥
અથ ઘોણતીર્થસ્નાતૄણાં નાનાવિધફલપ્રાપ્તિઃ ॥
॥ શ્રીસૂત ઉવાચ ॥ ॥
ઘોણતીર્થે મહાપુણ્યે સર્વપાપવિનાશિનિ ॥
સ્નાન્તિ યે પૌર્ણમાસ્યાં વૈ શૌનકાદ્યા મહૌજસઃ

તેષાં ક્રતુફલં પુણ્યં તીર્થાયુતફલં ભવેત્ ॥
કપિલાગોસહસ્રં તુ યો દદાતિ દિનેદિને

તત્ફલં સમવાપ્નોતિ સ્નાનાત્તુમ્બુરુતીર્થકે ॥
રત્નકોટિસહસ્રાણિ યો દદાતિ દિનેદિને

મત્તેભાનાં સહસ્રાણિ તથૈવાશ્વાયુતાન્યપિ ॥
તત્ફલં સમવાપ્નોતિ ઘોણતીર્થાવગાહનાત્

કન્યાકોટિપ્રદાનેન યત્ફલં ચર્ષિભિઃ સ્મૃતમ્ ॥
તત્ફલં સમવાપ્નોતિ ઘોણતીર્થાચ્ચ પાવનાત્

હેમાંબરસહસ્રં યઃ કુરુક્ષેત્રે પ્રયચ્છતિ ॥
તત્ફલં સમવાપ્નોતિ ઘોણતીર્થસ્ય વૈભવાત્

ગુર્વર્થે બ્રાહ્મણાર્થે ચ સ્વામ્યર્થે યસ્ત્યજેત્તનુમ્ ॥
તત્ફલં સમવાપ્નોતિ ઘોણતીર્થસ્ય વૈભવાત્

આપન્નાર્તિહરાણાં ચ તીર્થસેવાપરાત્મનામ્ ॥
સત્યવ્રતાનાં યત્પુણ્યં ઘોણતીર્થાચ્ચ તદ્ભવેત્

યત્ફલં શ્રાદ્ધકર્તૄણાં પિતૃણામિન્દુસંક્ષયે ॥
તત્ફલં સમવાપ્નોતિ ઘોણતીર્થાદ્ધિ પાવનાત્

ગઙ્ગાયાં નર્મદાયાં ચ સરયૂચન્દ્રભાગયોઃ ॥
સર્વેષુ પુણ્યતીર્થેષુ યઃ સ્નાનં કુરુતે નરઃ ॥
તત્ફલં સમવાપ્નોતિ ઘોણતીર્થાદ્ધિ પાવનાત્

તસ્માત્પુણ્યતમં તીર્થં ઘોણતીર્થં વિદુર્બુધાઃ

ય ઇમં શૃણુતેઽધ્યાયં સર્વપાપનિબર્હણમ્ ॥
વાજપેયફલં તસ્ય વિષ્ણુલોકશ્ચ શાશ્વતઃ

ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સહિતાયાં દ્વિતીયે વૈષ્ણવખંડે શ્રીવેઙ્કટાચલમાહાત્મ્યે તુમ્બુરુતીર્થમાહાત્મ્યવર્ણનંનામ ષડ્વિંશોઽધ્યાયઃ ॥